Afghanistan

Daripada Wikipedia, ensiklopedia bebas.
Lompat ke: pandu arah, cari
Republik Islam Afghanistan
جمهوری اسلامی افغانستان
Jomhūrī-ye Eslāmī-ye Afġānistān
د افغانستان اسلامي جمهوریت
Da Afġānistān Islāmī Jomhoriyat
Bendera
Lagu: Lagu Kebangsaan Afghan
Ibu negara
dan bandar terbesar
Kabul
34°31′N 69°08′E / 34.517°U 69.133°T / 34.517; 69.133
Bahasa rasmi Dari Parsi dan Pashto[1][2]
Demonim Afghan [alternatif]
Kerajaan Republik Islam
 -  Presiden Hamid Karzai
 -  Timbalan Presiden Mohammed Fahim
 -  Timbalan Presiden Karim Khalili
 -  Ketua Keadilan Abdul Salam Azimi
Penubuhan
 -  Negeri Afghan pertama[3][4] Oktober 1747 
 -  Kemerdekaan Ogos 19, 1919 
Kawasan
 -  Jumlah 647,500 km2 (Ke-41)
251,772 sq mi 
 -  Perairan (%) tidak penting
Populasi
 -  2012 (anggaran) 30,419,928 [5] (Ke-42)
 -  1979 (anggaran) 15.5 juta[6]
 -  Kepadatan 43.5/km2 (Ke-150)
111.8/sq mi
KDNK (PPP) 2011 anggaran
 -  Jumlah $29.731 bilion[7]
 -  Per kapita $956[7]
KDNK (nominal) 2011 anggaran
 -  Jumlah $18.181 billion[7]
 -  Per kapita $585[7]
Gini (2008) 29[8] (rendah)
HDI (2011) 0.398[9] (rendah / Ke-172)
Mata wang Afghani (AFN)
Zon waktu D† (UTC+4:30)
Memandu pada kanan
Kod panggilan +93
Internet TLD .af

Afghanistan Dengari/æfˈɡænɨstæn/ (Parsi/Pashto: افغانستان, Afġānistān), secara rasmi Republik Islam Afghanistan adalah daratan negara yang membentuk sebahagian Asia Selatan,[10] Asia Tengah,[11] dan sedikit Asia Barat. Dengan penduduk kira-kira 30 juta, ia mempunyai kawasan daripada 647,500 km2 (250,001 batu²),, membuat ia di ke-42 paling ramai penduduk dan ke-41 negara terbesar di dunia. Ia bersempadan dengan Pakistan di selatan dan timur, Iran di barat, Turkmenistan, Uzbekistan dan Tajikistan di utara, dan China di timur laut jauh.

Afghanistan telah menjadi titik tumpuan purba Jalan Sutera dan penghijrahan manusia. Ahli-ahli arkeologi telah menemui bukti kediaman manusia dari seawal Paleolitik Tengah.[12] Kota tamadun mungkin telah mula di kawasan itu seawal 3,000 hingga 2,000 SM..[13] Menduduki pada lokasi penting geostrategik yang menghubungkan budaya Timur Tengah dengan Asia Tengah dan benua kecil India,[14] tanah tersebut telah menjadi rumah kepada berbagai orang sepanjang zaman[15] dan disaksikan banyak kempen ketenteraan, terutamanya oleh Alexander the Great, Genghis Khan, dan dalam angkatan era Barat moden.[12][13] Tanah itu juga berkhidmat sebagai sumber dari mana Greco-Bactria, Kushan, Saffarid, Ghaznavid, Ghorid, Timurid, Mughal dan ramai yang lain telah bangkit untuk membentuk empayar utama.[16]

Sejarah politik negeri moden Afghanistan bermula pada 1709, apabila dinasti Hotaki telah ditubuhkan di Kandahar diikuti oleh kebangkitan Ahmad Shah Durrani kepada kuasa pada 1747.[4][17][18] Pada abad ke-19, Afghanistan menjadi negeri penampan dalam Permainan Unggul "antara British dan empayar Rusia.[19] Berikutan Perang Anglo-Afghan Ketiga pada 1919 dan menandatangani Perjanjian Rawalpindi, Raja Amanullah pemodenan bermula daripadanegara. Semasa Perang Dingin, selepas pengunduran British dari kejiranan India pada tahun 1947, Amerika Syarikat dan Kesatuan Soviet mula menyebarkan pengaruh mereka di Afghanistan.[20] Antara 1979 dan 1989, negara mengalami peperangan antara angkatan mujahidin yang disokong AS daya dan kerajaan Afghanistan yang disokong oleh Soviet di mana lebih daripada satu juta rakyat Afghanistan kehilangan nyawa mereka.[21][22] Ini diikuti oleh tahun 1990-an perang saudara Afghanistan, kebangkitan dan kejatuhan pelampau kerajaan Taliban dan 2001-perang kini.[23] Pada Disember 2001, Majlis Keselamatan PBB membenarkan penciptaan Pasukan Bantuan Keselamatan Antarabangsa (ISAF) untuk membantu mengekalkan keselamatan di Afghanistan dan membantu pentadbiran Karzai.[24]

Berdekad perang membuatkan Afghanistan negara yang paling berbahaya di dunia,[25] termasuk pengeluar terbesar pelarian dan pencari suaka. Walaupun masyarakat antarabangsa sedang membina semula Afghanistan yang dilanda peperangan, kumpulan pengganas seperti Rangkaian Haqqani dan Hezbi Islami[26] sedang terlibat secara aktif dalam seluruh negara oleh pemberontakan yang dipimpin Taliban,[27] iaitu termasuk beratus dari pembunuhan serangan berani mati.[28] Menurut Pertubuhan Bangsa-Bangsa Bersatu, pemberontak adalah bertanggungjawab bagi 80% daripada korban awam pada 2011 dan 2012.[29][30]

Etimologi[sunting | sunting sumber]

Nama Afghānistān (Bahasa Parsi: افغانستان, Templat:IPA-fa)[31] bermaksud "Tanah Afghan",[32] yang berasal dari etonim Afghan ". Dari segi sejarah, nama "Afghan" ditandakan sebagai orang Pashtun, iaitu kumpulan etnik dari Afghanistan yang terbesar.[33] Nama ini disebut dalam bentuk Abgan pada abad ke-3 EL oleh Sassanian[34] dan sebagai Avagana (Afghana) dalam abad ke-6 EL oleh ahli astronomi India iaitu Varahamihira.[33] Sekumpulan orang yang dipanggil Afghanistan disebut beberapa kali dari buku geografi dalam abad ke-10, iaitu Hudud al-'alam, terutamanya di mana rujukan dibuat kepada sebuah kampung: "Saul, sebuah kampung yang menyenangkan pada sebuah gunung. Di dalamnya hidup Afghan."[35]

Al-Biruni dirujuk kepada mereka pada abad ke-11 sebagai pelbagai suku kaum yang tinggal di pergunungan sempadan barat Sungai Indus, yang akan terdapatnya Pergunungan Sulaiman.[36] Ibn Battuta, ulama Maghribi yang terkenal melawat rantau ini pada tahun 1333, menulis:

Kita mengembara ke Kabul, yang dahulunya sebuah bandar yang luas, tapak yang kini diduduki oleh sebuah kampung yang didiami oleh suku kaum Parsi dipanggil Afghan. Mereka memegang gunung dan pencemaran dan mempunyai kekuatan yang besar, dan kebanyakannya orang lebuhraya. Gunung prinsip mereka dipanggil Kuh Sulayman."[37]
Askar Afghan dari Empayar Durrani. Nama "Afghaunistan" ditulis kepadanya pada 1847 dari Litograf oleh James Rattray.

Satu ulama Parsi abad ke-16 yang terkenal menjelaskan secara meluas mengenai Afghanistan. Sebagai contoh, beliau menulis:

Orang Kabul dan Khilj juga pulang ke rumah, dan apabila mereka telah dipersoalkan tentang Musulmáns daripada Kohistán (gunung), dan bagaimana perkara-perkara yang berdiri di sana, mereka berkata, "Jangan memanggilnya Kohistán, tetapi Afghanistan; kerana ada apa-apa di sana tetapi Afghan dan gangguan". Oleh itu, ia adalah jelas bahawa atas sebab ini rakyat negara ini memanggil rumah mereka dalam bahasa mereka sendiri Afghanistan, dan diri mereka Afghan.[38]
Firishta1560–1620 AD

Ianya meluas diterimaTemplat:By whom bahawa istilah "Pashtun" dan Afghan adalah sinonim. Dalam tulisan abad ke-17 dari penyair Pashto Khushal Khan Khattak, ia disebut:

Tarik keluar pedang anda dan membunuh mana-mana satu, yang mengatakan bahawa Pashtun dan Afghan tidak satu! Arab tahu ini dan begitu juga dengan orang-orang Rom: Afghan adalah Pashtun, Pashtun adalah Afghan![39]

Bahagian terakhir nama, -stan merupakan akhiran Parsi untuk "tempat", menonjol dalam banyak bahasa di rantau ini. Nama "Afghanistan" digambarkan oleh abad ke-16 Maharaja Mughal Babur dalam riwayat hidup beliau serta oleh ulama kemudian Parsi Firishta dan keturunan Babur, merujuk kepada wilayah etnik Pashtun tradisional antara pergunungan Hindu Kush dan Sungai Indus.[40] Pada awal abad ke-19, ahli politik Afghan memutuskan untuk menerima pakai nama Afghanistan untuk keseluruhan Empayar Afghan selepas terjemahan bahasa Inggerisnya sudah muncul dalam beberapa perjanjian dengan Qajarid Parsi dan British India.[41] Pada 1857, dalam kajian beliau J.W. Ini Kaye Perang Afghanistan, Friedrich Engels menerangkan "Afghanistan" sebagai:

sebuah negara yang luas di Asia ... antara Persia dan Hindia, dan dalam arah yang lain antara Hindu Kush dan Lautan Hindi. Ia dahulunya termasuk wilayah-wilayah Parsi Khorassan dan Kohistan, bersama-sama dengan Herat, Beluchistan, Cashmere , dan Sinde, dan sebahagian besar daripada Punjab ... Bandar-bandar utamanya adalah Kabul, modal, Ghuznee, Peshawer, dan Kandahar.[42]

Kerajaan Afghan kadangkala dirujuk sebagai Kerajaan Kabul, sebagaimana yang disebutkan oleh negarawan dan ahli sejarah British Mountstuart Elphinstone.[43] Afghanistan telah diiktiraf secara rasmi sebagai negeri berdaulat oleh masyarakat antarabangsa selepas menandatangani Perjanjian Rawalpindi 1919.[44][45]

Geografi[sunting | sunting sumber]

Rencana utama: Geografi Afghanistan
Topografi

Sebuah negara daratan pergunungan dengan dataran di utara dan barat daya, Afghanistan digambarkan sebagai yang terletak dalam Asia Selatan[10][14][46][47] atau Asia Tengah.[11] Ia adalah sebahagian daripada Timur Tengah dunia Muslim Raya, yang terletak di antara latitud 29° N and 39° N, dan longitude 60° E and 75° E. Titik tertinggi di negara ini adalah Noshaq, pada 7,492 meter (24,580 kaki) di atas aras laut. Ia mempunyai iklim benua dengan musim sejuk yang sangat keras di pusat tanah tinggi, timur laut yang diglasierkan (sekitar Nuristan) dan Koridor Wakhan, di mana suhu purata pada bulan Januari adalah di bawah -15 °C (5 °F), dan musim panas di rendah berbaring kawasan Lembangan Sistan barat daya, Jalalabad lembangan di timur, dan daratan Turkestan sepanjang Sungai Amu di utara, di mana suhu purata adalah lebih 35 °C (95 °F) pada Julai.[petikan diperlukan]

Pergunungan Koh-i-Baba yang dilitupi salji di Provinsi Bamyan dari Afghanistan.

Walaupun mempunyai sungai dan takungan yang banyak, sebahagian besar negara kering. Lembangan endorheik Sistan adalah salah satu kawasan paling kering di dunia.[48] Selain daripada hujan biasa yang turun, Afghanistan menerima salji semasa musim sejuk di Hindu Kush dan Pergunungan Pamir, dan salji lebur dalam musim bunga memasuki sungai, tasik , dan anak sungai.[49][50] Walau bagaimanapun, dua pertiga daripada air negara mengalir ke negara-negara jiran Iran, Pakistan, dan Turkmenistan. Negeri itu memerlukan lebih daripada US$2 billion untuk memulihkan sistem pengairan supaya air diuruskan dengan teratur.[51]

Banjaran gunung Hindu Kush timur laut, di dalam dan sekitar Provinsi Badakhshan di Afghanistan, adalah di kawasan geologi aktif di mana gempa bumi boleh berlaku hampir setiap tahun.[52] Mereka boleh menjadi berbahaya dan merosakkan kadangkala, menyebabkan tanah runtuh di beberapa bahagian atau runtuhan salji semasa musim sejuk.[53] Gempa bumi terakhir yang kuat ialah pada tahun 1998, yang mengorbankan kira-kira 6,000 orang di Badakhshan berhampiran Tajikistan.[54] Ini diikuti oleh gempa bumi Hindu Kush 2002 di mana lebih 150 orang daripada pelbagai negara serantau terbunuh dan lebih 1,000 cedera. Gempa bumi 2010 meninggalkan 11 Afghan mati, lebih 70 cedera dan lebih daripada 2,000 rumah musnah.

Sumber semula jadi di negara ini termasuk: arang batu, tembaga, bijih besi, litium, uranium, unsur nadir bumi, kromit, emas, zink, talkum, barites, sulfur, plumbum, marmar, batu berharga dan separa berharga, gas asli, dan petroleum di kalangan perkara-perkara lain.[55][56] Pada 2010, pegawai-pegawai kerajaan AS dan Afghanistan dianggarkan bahawa deposit galian yang belum diterokai terletak pada 2007 oleh Kaji selidik Geologikal AS adalah bernilai antara $900 bn dan $3 trillion.[57][58][59]

Pada 652,230 kilometer persegi (251,830 batu²),[60] Afghanistan adalah negara terbesar ke-41 di dunia,[61] sedikit lebih besar daripada Perancis dan lebih kecil daripada Myanmar, serta kira-kira saiz Texas di Amerika Syarikat. Ia bersempadan dengan Pakistan di selatan dan timur, Iran di barat, Turkmenistan, Uzbekistan dan Tajikistan di utara, dan China di timur jauh.

Sejarah[sunting | sunting sumber]

Artikel utama: Sejarah Afghanistan

Afghanistan, negara di persimpangan jalan Asia Tengah, telah banyak mengalami sejarah yang bergolak. Sejak berkurun lamanya, Afghanistan pernah dijajahi banyak kuasa-kuasa besar seperti Genghis Khan dan Iskandar Zulkarnain (Alexander the Great).

Sebuah negara Afghanistan telah diasaskan pada tahun 1746 di bawah Empayar Durrani tetapi kuasa pemerintah telah dipindahkan kepada British sehingga Raja Amanullah menaiki takhta pada tahun 1919. Sejak itu, Afghanistan telah melalui bermacam jenis pemerintahan dan beberapa perang saudara.

Raja-raja Afghanistan berasal daripada puak Abdali dari suku etnik Afghan, dan nama puak tersebut ditukarkan kepada "Durrani" sejak Ahmad Shah menaiki takhta.

Pada kurun ke-20, sebanyak sebelas raja-raja Afghanistan telah diturunkan takhta menerusi cara-cara yang tidak demokratik: 1919 (dibunuh), 1929 (meninggalkan takhta), 1929 (dihukum mati), 1933 (dibunuh), 1973 (dibuang), 1978 (dihukum mati), 1979 (dihukum mati), 1979 (dihukum mati), 1987 (disingkir), 1992 (diguling) and 1996 (diguling).

Period stabil yang terakhir sekali dikecapi oleh Afghanistan wujud dari tahun 1933 hingga 1973, apabila negara itu berada di bawah pimpinan Raja Zahir Shah. Pada 1973, Sardar Mohammed Daoud, saudara kepada Zahir Shah telah melancarkan rampasan kuasa. Namun pada 1978, Daoud dan keluarganya dibunuh oleh ahli komunis Parti Demokratik Rakyat Afghanistan yang memberontak dan berjaya mengambil alih kuasa memerintah.

Penentangan dan konflik yang hebat terhadap kerajaan berhaluan kiri telah memaksa Soviet Union untuk menakluk Afghanistan pada 24 December 1979. Namun demikian, setelah berhadapan dengan tekanan antarabangsa dan 15,000 askar Soviet terkorban akibat tentangan puak mujahideen yang dilatih oleh Amerika Syarikat, Pakistan dan kerajaan lain; askar Soviet berundur dari tanahair Afghanistan pada tahun 1989.

Walaupun begitu, pihak mujahideen masih bergaduh sesama sendiri dan ini telah melahirkan beberapa panglima perang (warlordism). Pertelingkahan yang paling tragik berlaku pada 1994, apabila 10,000 orang terbunuh di wilayah Kabul. Puak Taliban yang mendapat sokongan padu dari Pakistan akhirnya berjaya merampas kuasa pada 1996. Puak Taliban berjaya merampas 90% negara ini, kecuali timur-laut Afghanistan yang dikuasai oleh 'Northern Alliance'. Sewaktu memerintah Afghanistan, mereka telah melaksanakan kerajaan Islam secara ekstrim. Disamping itu, puak Taliban telah memberi bantuan serta tempat selamat kepada pengganas Islam termasuk Osama bin Laden dan Al-Qaeda.

Akibat kaitan Taliban dengan kumpulan pengganas ini serta serangan 9/11 di New York, pada tahun 2001 tentera Amerika telah melancarkan serangan di Afghanistan dan menjatuhkan kerajaan Taliban. Pada akhir 2001, pemimpin utama dari pihak pembangkang Afghan telah berjumpa di Bonn, Jerman untuk merangka suatu kerajaan baru. Hasilnya adalah perlantikan Hamid Karzai sebagai Pengerusi Lembaga Interim Afghan (AIA) pada December 2001. Setahun kemudian, pilihan raya kebangsaan telah diadakan dan Karzai telah dipilih sebagai Presiden,

Tambahan kepada pertelingkahan politik ganas dan kegiatan ketenteraan untuk mengusir unsur Al-Qaida dan Taliban yang tinggal, Afghanistan menderita kemiskinan teruk, panglima perang yang ramai, infrastruktur yang usang, dan periuk api dimerata-rata tempat.

Pada 3, dan 25 Mac 2002, siri gempa bumi melanda Afghanistan, dengan kemusnahan beribu buah rumah dan kehilangan nyawa seramai 1,800. Lebih dari 4000 orang tercedera. Gempa bumi berlaku di daerah Samangan (3 Mac) dan daerah Baghlan (25 Mac). Yang kedua lebih teruk, dan mengakibatkan kebanyakan mangsa. Pihak berkuasa antarabangsa membantu kerajaan Afghanistan untuk menangani keadaan tersebut.

Politik[sunting | sunting sumber]

Artikel utama: Politik Afghanistan

Kini, sebuah kerajaan sementara telah ditubuhkan. Ia diketuai oleh presiden Hamid Karzai, kebanyakkannya dianggotai ahli-ahli Northern Alliance, serta campuran ahli-ahli daripada kumpulan-kumpulan etnik dan serantau yang dibentuk daripada kerajaan terdahulu oleh Loya jirga (majlis tertinggi). Bekas raja, Mohammed Zahir Shah kembali ke negaranya, tetapi tidak ditabalkan sebagai raja dan hanya memegang kuasa istiadat terhad.

Sebuah Jawatankuasa Perlembagaan Afghanistan telah ditubuhkan dibawah Perjanjian Bonn untuk berunding the orang ramai dan mencipta sebuah draf perlembagaan. Sebuah draf telah ditetapkan untuk dihasilkan pada 1 September, 2003 tetapi jawatankuasa tersebut telah memohon penangguhan agar dapat melaksanakan rundingan tambahan. Satu mesyuarat Loya jirga (majlis tertinggi) berperlembagaan telah diadakan pada bulan Disember 2003 apabila sebuah perlembagaan baru telah diterima, seterusnya membentuk sebuah kerajaan berpresiden.

Tentera dan agensi perisikan dari Amerika Syarikat dan beberapa negara lain hadir di Afghanistan, memikul tanggungjawab memelihara keamanan dan memburu sisa-sisa pejuang Taliban dan Al-Qaeda. Tentera pengaman Pertubuhan Bangsa-Bangsa Bersatu, Pasukan Bantuan Keselamatan Antarabangsa beroperasi di Kabul sejak Disember 2001. NATO mengambil alih pasukan tersebut pada 11 Ogos, 2003. Panglima perang menguasai kebanyakan daripada negara tersebut.

Pada 27 Mac, 2003, Abdul Rashid Dostum, Naib Menteri Pertahanan Afghanistan dan seorang panglima perang yang berkuasa telah menubuhkan sebuah pejabat untuk Zon Utara Afghanistan dan melantik pegawai-pegawai untuk pejabat tersebut. Ini adalah bertentangan dengan perintah presiden sementara, Hamid Karzai yang melarang penubuhan zon-zon di Afghanistan.

Wilayah[sunting | sunting sumber]

Rencana utama: Wilayah di Afghanistan

Ekonomi[sunting | sunting sumber]

Artikel utama: Ekonomi Afghanistan

Demografi[sunting | sunting sumber]

Artikel utama: Demografi Afghanistan

Masyarakat Afghanistan dibahagi kepada beberapa kumpulan etnik. Orang Afghan asli, juga dikenali sebagai golongan Pashtun, membentuk 44% daripada masyarakat Afghanistan. diikuti oleh golongan Tajik (25%) dan Hazara (10%). Golongan-golongan lain merangkumi puak-puak kecil seperti Aimak, Turkmen dan Baloch membentuk 13% dan Uzbek (8%). Bahasa yang digunakan berbeza mengikut puak, dengan Bahasa Afghan (Pashtu) (35%) dan Bahasa Parsi (Dari) (50%) sebagai bahasa utama. Selain itu, Uzbek dan Turkman turut digunakan (11%). 4% yang terakhir merangkumi 30 bahasa-bahasa lain, terutamanya Balochi dan Pashai. Bilingualisme ialah perkara yang biasa di Afghanistan.

Pecahan etnik di Afghanistan

Afro-Amerika - 2,000, Aimaq Berberi - 202,677, Aimaq Chahar - 1,000,000, Aimaq Firozokhi - 260,000, Aimaq Hazara - 202,400, Aimaq Jamshedi - 115,000, Aimaq Taimani - 964,000, Aimaq Teimuri - 130,000, Amulah - 8,623, Anglo-Amerika - 11,997, Anglo-Australia - 300, Anglo-Kanada - 800, Anglo-New Zealand - 50, Arab Algeria - 2,800, Arab Badwi - , Arab Balkh - 15,448, Arab Iraq - 370, Arab Jordan - , Arab Khaliji Bahrain - , Arab Khaliji Kuwait - , Arab Libya - 200, Arab Mesir - 2,000, Arab Nejdi Saudi - 5,000, Arab Tunisia - 400, Arab Uzbeki - 5,000, Arab Yaman - 4,000, Armenia - , Ashkuni - 19,713, Azeri Afshari - 51,680, Austria - 1, Badakhshani - 17,558, Balochi - 610,559, Bashkarik - 29,000, Belanda - 250, Bengali Bangladesh - 28, Brahui - 388,000, British - 1,800, Croat - 50, Gawar - Bati - 15,920, Georgia Kristian - 95, Georgia Muslim - 150,005, Grangali - 29,990, Gipsi Balkan Zargari - 11,060, Gipsi Domari Kowli - 194,300, Gipsi Jat - 1,662, Gujerati Khoja - , Hazara Sunni - 1,099,620, Hazara Syiah - 5,498,100, Hindi - 129,856, India - 45,000, Itali - 1,497, Jepun - , Jerman - 2,252, Kamdeshi - 7,020, Kamviri - 6,100, Karakalpak - 7,000, Kati - 20,634, Kazakh - 3,324, Kho - 7,497, Kohistani Indus - 36,242, Korea - 99, Kurdish Sorani - 28,774, Kyrgyz - 22,000, Luxemburger - , Malakhel - 3,441, Mongol - 13,000, Munji - 23,714, Nangalami - 24,000, Norway - , Ormuri - 5,659, Pahlavani - 2,874, Parachi - 10,037, Parsi Majusi - 83,000, Parsi Muslim - 1,794,000, Parya - 1,558, Pashai - 539,859, Pashtu - 20,641,000, Portugis - , Punjabi - 50,000, Qizilbash - 366,540, Rajasthani Gujari - 21,247, Romania - 425, Rusia - 1,500, Sepanyol - , Sindhi - 16,000, Sanglechi-Ishkashimi - 10,430, Savi - 5,160, Shina - 141, Shughni - 27,511, Shumashti - 1,374, Tajik - 9,723,462, Tangshuwi - 13,754, Tatar - 579, Tirahi - 8,937, Tregami - 1,374, Turki - 1,300, Turkmen - 1,450,000, Urdu - 26,760, Uyghur - 5,363, Uzbek - 3,884,430, Waigali - 16,000, Wakhi - 18,000, Warduji - 6,877, Wotapuri-Katarqalai - 2,750, Yahudi Afghan - 6,000, Yakaolang - ,

Dari segi agama, orang Afghan adalah biasanya Muslim, Pashtun atau kedua-duanya sekali. Lihat Agama di Afghanistan.

Budaya[sunting | sunting sumber]

Artikel utama: Budaya Afghanistan

Kebanyakan daripada monumen bersejarah Afghanistan telah dirosakkan dalam perang baru-baru. Dua arca Buddha termashyur yang terletak di provinsi Bamiyan telah dimusnahkan oleh Taliban kerana mereka menggangapinya sebagai lambang agama yang lain.

Sukan Buzkashi adalah popular di Afghanistan kerana penduduknya cekap dalam penunggangan kuda. Anjing Afghanistan berasal dari negara ini.

Sebelum Taliban menakluk Afghanistan, bandar raya Kabul merupakan tempat untuk ramai pemain muzik tradisional dan moden Afghanistan. Kabul pada pertengahan abad ke-20 telah dipersamakan dengan Vienna pada abad ke-18 dan ke-19.

Lihat juga: Radio Kabul, Muzik Afghanistan

Pendidikan[sunting | sunting sumber]

Artikel utama: Pendidikan di Afghanistan

Dalam musim bunga 2003, dianggarkan bahawa 30% daripada 7,000 buah sekolah di Afghanistan telah mengalami kerosakan yang serius sepanjang lebih daripada dua dekad zaman pendudukan Soviet, perang saudara dan pemerintahan Taliban. Hanya separuh daripada sekolah-sekolah ini dilaporkan mempunyai kemudahan air yang bersih, sementara kurang daripada 40% memiliki sanitasi yang memuaskan. Pendidikan untuk budak lelaki tidak dititikberatkan semasa rejim Taliban, manakala budak perempuan pula langsung tidak dibenarkan memasuki sekolah.

Dengan mengambil kira kedaifan dan keganasan persekitaran mereka, satu kajian yang dijalankan pada tahun 2002 oleh pasukan bantuan 'Save the Children' melaporkan bahawa kanak-kanak Afghanistan bersifat tabah dan berani. Kajian ini mendapati bahawa institusi keluarga dan komuniti yang kukuh yang membantu memupuk sifat-sifat ini.

Kira-kira empat juta kanak-kanak Afghanistan, mungkin jumlah terbesar dalam sejarah, dipercayai telah mendaftar untuk kelas bagi tahun persekolahan yang telah bermula pada Mac 2003.

Kadar celik huruf untuk seluruh penduduk dianggarkan sebanyak 36%.

Nota[sunting | sunting sumber]

a.^ Terma lain yang boleh digunakan sebagai demonim ialah Afghani[62] dan Afghanistani.[63]
b.^ Kerajaan India juga menganggap Afghanistan sebagai negara bersempadan. Ini kerana ianya menganggap seluruh negeri dari Kerajaan India menjadi sebahagian dari India termasuk bahagian yang menyempadani Afghanistan. Gencatan senjata yang ditaja oleh PBB pada 1948 membeku kedudukan wilayah yang dipegang India dan Pakistan. Akibatnya, rantau yang bersempadan Afghanistan merupakan Kashmir ditadbir-Pakistan.

Lihat juga[sunting | sunting sumber]

Rencana utama: Garis Afghanistan


Rujukan[sunting | sunting sumber]

  1. Ralat petik: Tag <ref> tidak sah; teks bagi rujukan CAL-lang tidak disediakan
  2. "Languages of Afghanistan". The World Factbook. Central Intelligence Agency (CIA). https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2098.html?countryName=Afghanistan&countryCode=af&regionCode=sas&#af. Capaian September 16, 2010. 
  3. Ralat petik: Tag <ref> tidak sah; teks bagi rujukan CIA tidak disediakan
  4. 4.0 4.1 "Last Afghan empire". Louis Dupree, Nancy Hatch Dupree and others. Encyclopædia Britannica Online. http://www.britannica.com/EBchecked/topic/7798/Afghanistan/21392/Last-Afghan-empire. Capaian 22 August 2010. 
  5. Ralat petik: Tag <ref> tidak sah; teks bagi rujukan CIA-pop tidak disediakan
  6. "Chapter 2. The Society and Its Environment" (PDF). Afghanistan Country Study. Illinois Institute of Technology. pp. 105–06. http://www.gl.iit.edu/govdocs/afghanistan/Afghanistan-Chapter2.pdf. Capaian 12 October 2010. 
  7. 7.0 7.1 7.2 7.3 "Afghanistan". International Monetary Fund. http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2012/01/weodata/weorept.aspx?sy=2009&ey=2012&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=512&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a=&pr.x=80&pr.y=10. Capaian 17 April 2012. 
  8. "Gini Index". World Bank. http://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI/. Capaian 2 March 2011. 
  9. "Human Development Index and its components" (PDF). http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2011_EN_Table1.pdf. Capaian 19 May 2012. 
  10. 10.0 10.1 "Composition of macro geographical (continental) regions, geographical sub-regions, and selected economic and other groupings". UNdata. 26 April 2011. Diarkibkan dari yang asal pada 13 July 2011. http://millenniumindicators.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm#asia. Capaian 13 July 2011. 
  11. 11.0 11.1 "Afghanistan". Encyclopædia Britannica. Diarkibkan dari yang asal pada 25 February 2010. http://www.britannica.com/EBchecked/topic/7798/Afghanistan. Capaian 17 March 2010. 
  12. 12.0 12.1 "The Afghans – Their History and Culture". Center for Applied Linguistics. 30 June 2002. http://www.cal.org/co/afghan/ahist.html. Capaian 10 September 2010. 
  13. 13.0 13.1 Griffin, Luke (14 January 2002). "The Pre-Islamic Period". Afghanistan Country Study. Illinois Institute of Technology. http://www.gl.iit.edu/govdocs/afghanistan/PreIslamic.html. Capaian 14 October 2010. 
  14. 14.0 14.1 "Afghanistan country profile", BBC News, 12 January 2012. Dicapai pada 19 May 2012. Diarkibkan drpd. yang asli di 5 November 2010. 
  15. Baxter, Craig (1997). "Chapter 1. Historical Setting". Library of Congress Country Studies on Afghanistan. http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID%2Baf0001). Capaian 24 June 2010. 
  16. "Kingdoms of South Asia – Afghanistan in Far East Kingdoms: Persia and the East". The History Files. http://www.historyfiles.co.uk/KingListsMiddEast/EasternAfghans.htm. Capaian 24 June 2010. 
  17. D. Balland (2010). "Afghanistan x. Political History". Encyclopædia Iranica (edisi online). Columbia University. http://iranicaonline.org/articles/afghanistan-x-political-history. 
  18. M. Longworth Dames, G. Morgenstierne, and R. Ghirshman (1999). "AFGHĀNISTĀN". Encyclopaedia of Islam (edisi CD-ROM v. 1.0). Koninklijke Brill NV. 
  19. "Western Powers and the Great Game". Center for Applied Linguistics. 30 June 2002. http://www.cal.org/co/afghan/ahist.html#6. Capaian 14 October 2010. 
  20. "President Dwight D. Eisenhower inspects the honor guard upon arr at Bagram Airport". Meridian.org. http://www.meridian.org/insmallthingsremembered/president-dwight-d-eisenhower-inspects-the-honor-guard-upon-arrival-at-bagram-airport. Capaian 6 May 2012. 
  21. Ralat petik: Tag <ref> tidak sah; teks bagi rujukan Soviet-war-video tidak disediakan
  22. Ralat petik: Tag <ref> tidak sah; teks bagi rujukan landmines tidak disediakan
  23. "Afghanistan". Berkley Center for Religion, Peace, and World Affairs. http://berkleycenter.georgetown.edu/resources/countries/afghanistan. Capaian 1 December 2011. 
  24. "United Nations Security Council" (PDF). United Nations. Naval Postgraduate School. 5 December 2001. http://www.nps.edu/Academics/centers/ccc/publications/OnlineJournal/2006/Feb/johnsonFeb06-figure1-bonnagreement.pdf. Capaian 6 October 2010. 
  25. Olson, Parmy. "The World's Most Dangerous Countries", Forbes, 14 January 2010. Dicapai pada 26 February 2012. Diarkibkan drpd. yang asli di 24 September 2012. 
  26. "Pakistan/Afghanistan". Gulf-times.com. 27 February 2012. http://www.gulf-times.com/site/topics/article.asp?cu_no=2&item_no=489081&version=1&template_id=41&parent_id=23. Capaian 6 May 2012. 
  27. Ralat petik: Tag <ref> tidak sah; teks bagi rujukan US-blames-Pakistan tidak disediakan
  28. Ralat petik: Tag <ref> tidak sah; teks bagi rujukan AfghamEmbassy tidak disediakan
  29. Ralat petik: Tag <ref> tidak sah; teks bagi rujukan UNAMA tidak disediakan
  30. Afghan civilian casualties haunt U.N.
  31. Cowan, William and Jaromira Rakušan. Source Book for Linguistics. 3rd ed. John Benjamins, 1998.
  32. Banting, Erinn (2003). Afghanistan: The land. Crabtree Publishing Company. m/s. 4, 32. ISBN 0-7787-9335-4. http://books.google.com/books?id=KRt0HfYFZGsC&lpg=PP1&vq=place%20of%20Afghans&pg=PA4#v=onepage&q&f=false. 
  33. 33.0 33.1 Ch. M. Kieffer (15 December 1983). "Afghan". Encyclopædia Iranica (edisi online). Columbia University. http://www.iranicaonline.org/articles/afgan-in-current-political-usage-any-citizen-of-afghanistan-whatever-his-ethnic-tribal-or-religious-affiliation. 
  34. "History of Afghanistan". Encyclopædia Britannica Online. http://www.britannica.com/EBchecked/topic/7798/Afghanistan/129450/History?anchor=ref261360. Capaian 22 November 2010. 
  35. Vogelsang, Willem (2002). The Afghans. Wiley-Blackwell. m/s. 382. ISBN 0-631-19841-5. http://books.google.com/books?id=9kfJ6MlMsJQC&lpg=PP1&pg=PA18#v=onepage&q&f=false. 
  36. Morgenstierne, G. (1999). "AFGHĀN". Encyclopaedia of Islam (edisi CD-ROM v. 1.0). Koninklijke Brill NV. 
  37. Ralat petik: Tag <ref> tidak sah; teks bagi rujukan Routledge tidak disediakan
  38. Ralat petik: Tag <ref> tidak sah; teks bagi rujukan Firishta tidak disediakan
  39. Extract from "Passion of the Afghan" by Khushal Khan Khattak; translated by C. Biddulph in Afghan Poetry Of The 17th Century: Selections from the Poems of Khushal Khan Khattak, London, 1890.
  40. Zahir ud-Din Mohammad Babur (1525). "Events Of The Year 910". Memoirs of Babur. Packard Humanities Institute. http://persian.packhum.org/persian//pf?file=03501051&ct=92. Capaian 22 August 2010. 
  41. E. Huntington, "The Anglo-Russian Agreement as to Tibet, Afghanistan, and Persia", Bulletin of the American Geographical Society, Vol. 39, No. 11 (1907).
  42. Ralat petik: Tag <ref> tidak sah; teks bagi rujukan Engels tidak disediakan
  43. Elphinstone, M., "Account of the Kingdom of Cabul and its Dependencies in Persia and India", 1815; published by Longman, Hurst, Rees, Orme & Brown.
  44. M. Ali, "Afghanistan: The War of Independence, 1919", 1960.
  45. Afghanistan's Constitution of 1923 under King Amanullah Khan (English translation).
  46. "Location: Southern Asia, north and west of Pakistan, east of Iran". The World Factbook. CIA. https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2144.html#af. Capaian 24 June 2010. 
  47. "U.S. maps". Pubs.usgs.gov. http://pubs.usgs.gov/of/1997/ofr-97-470/OF97-470C/asiaGmap.html. Capaian 19 May 2012. 
  48. "History of Environmental Change in the Sistan Basin 1976–2005". Diarkibkan dari yang asal pada 7 August 2007. http://postconflict.unep.ch/publications/sistan.pdf. Capaian 20 July 2007. 
  49. "Snow in Afghanistan: Natural Hazards". NASA. 3 February 2006. http://earthobservatory.nasa.gov/NaturalHazards/view.php?id=16066. Capaian 6 May 2012. 
  50. "Snow may end Afghan drought, but bitter winter looms", 18 January 2012. 
  51. "Afghanistan's woeful water management delights neighbors". Csmonitor.com. 15 June 2010. Diarkibkan dari yang asal pada 14 November 2010. http://www.csmonitor.com/World/Asia-South-Central/2010/0615/Afghanistan-s-woeful-water-management-delights-neighbors. Capaian 14 November 2010. 
  52. Crone, Anthony J. (April 2007). Earthquakes Pose a Serious Hazard in Afghanistan (Report). US Geological Survey. Fact Sheet FS 2007–3027. http://pubs.usgs.gov/fs/2007/3027/pdf/FS07-3027_508.pdf. Capaian 14 October 2011. 
  53. "Earthquake Hazards". USGS Projects in Afghanistan. US Geological Survey. 1 August 2011. http://afghanistan.cr.usgs.gov/earthquake-hazards. Capaian 13 October 2011. 
  54. "'Seven dead' as earthquake rocks Afghanistan", 19 April 2010. Dicapai pada 13 October 2011. 
  55. Peters, Steven G.; et al. (October 2007). Preliminary Assessment of Non-Fuel Mineral Resources of Afghanistan, 2007 (Report). USGS Afghanistan Project/US Geological Survey/Afghanistan Geological Survey. Fact Sheet 2007–3063. http://pubs.usgs.gov/fs/2007/3063/fs2007-3063.pdf. Capaian 13 October 2011. 
  56. Ralat petik: Tag <ref> tidak sah; teks bagi rujukan bgs tidak disediakan
  57. "Afghanistan's untapped minerals 'worth $3 trillion'", 18 June 2010. Dicapai pada 15 October 2011. 
  58. Ralat petik: Tag <ref> tidak sah; teks bagi rujukan risen2010 tidak disediakan
  59. "Afghans say US team found huge potential mineral wealth", 14 June 2010. Dicapai pada 13 October 2011. 
  60. "Land area (sq. km)". World Development Indicators. World Bank. 2011. http://data.worldbank.org/indicator/AG.LND.TOTL.K2. Capaian 13 October 2011. 
  61. "CIA Factbook – Area: 41". CIA. 26 November 1991. https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html#af. Capaian 4 February 2012. 
  62. Dictionary.com. The American Heritage Dictionary of the English Language, Fourth Edition. Houghton Mifflin Company, 2004. Reference.com (accessed: November 13, 2007).
  63. Dictionary.com. WordNet 3.0. Princeton University. Reference.com (accessed: November 13, 2007).

Pautan luar[sunting | sunting sumber]