Bahasa Na'vi

Daripada Wikipedia, ensiklopedia bebas.
Lompat ke: pandu arah, cari
Na’vi
sebutan akan ditambah
Dicipta oleh Paul Frommer
Penetapan dan penggunaan Filem 2009 Avatar
pengguna Tidak diketahui  (2005)
tujuan
sumber bahasa binaan
 bahasa a priori
kod bahasa
ISO 639-3

Bahasa Na’vi merupakan bahasa binaan kaum pribumi Na’vi, penduduk kaum pribumi sapien humanoid bulan cereka Pandora dalam filem Avatar. Ia dicipta oleh Paul Frommer, seorang profesor Sekolah Perdadangan Marshall with a doctorate in linguistics. Na’vi direka untuk to fit James Cameron's conception of what the language should patut berbunyi dalam filem, mampu terpelajar watak manusia fiksyen filem, dan mudah disebut oleh pelakon, tetapi tidak menyerupai sebarang bahasa manusia.

Semasa filem ditayangkan pada tahun 2009, kosa kata bahasa Na’vi berada dalam linkungan seribu perkataan, tetapi pemahaman tatabahasanya terhad kepada pencipta bahasa tersebut.[1]

As of April 2010, terdapat masyarakat peminat bahasa Na'vi yang semakin membesar. Laman web seperti Learn Na'vi[2] feature kamus, bahan pembelajaran asas, dan forum perbincangan.[3]

Asal-usul bahasa[sunting | sunting sumber]

Asal-usul bahasa Na'vi terdapat dalam kerja awal James Cameron terhadap Avatar. Pada 2005, semasa filem masih dalam bentuk skripmen, Cameron terasa bahawa ia memerlukan bahasa yang lengkap dan konsisten untuk dituturkan watak mahkluk asing. Beliau telah menulis kira-kira tiga puluh perkataan untuk bahasa asing ini tetapi inginkan seorang pakar bahasa untuk membangunkan bahasa ini sepenuhnya. Syarikat produksinya, Lightstorm Entertainment, menghubungi jabatan linguistics Universiti Kalifornia Selatan dengan tujuan mencari seseorang yang minat mencipta bahasa sebegini. Edward Finegan, seorang profesor linguistics USC, terfikir bahawa projek ini akan menarik minat Paul Frommer, with whom he had co-authored a buku teks linguistics, lalu memajukan inquiri Lightstorm kepada beliau. Frommer dan Cameron bertemu untuk membincangkan visi pengarah terhadap bahasa itu dan pengunaannya dalam filem; setelah mesyuarat berakhir, Cameron berjabat tangan dengan Frommer lalu berkata "Welcome aboard (selamat menaiki kapal)."

Berdasarkan senarai awal perkataan Cameron, yang mengandungi "perisa Polynesia" menurut Frommer,[4] the linguist developed three different sets of meaningless words and phrases that conveyed a sense of what bahasa asing mungkin berbunyi: satu menggunakan nada berkontras, satu menggunakan panjang vokal berubah-ubah, dan satu lagi yang menggunakan konsonan ejektif. Dari tiga set itu, Cameron paling suka akan bunyi ejektif. Pilihannya menetapkan phonologi yang akan digunakan Frommer dalam membangunkan bahagian lain bahasa Na'vi - morphologi, sintaksis, dan kosa kata bahasa awal - sebuah tugas yang telah memakan masa enam bulan.

Pembangunan[sunting | sunting sumber]

Kota kata bahasa Na'vi telah dicipta seperlunya oleh Frommer untuk skrip. Pada masa pemilihan pelakon untuk Avatar bermula, bahasa telah berkembang secukupnya dan pelakon diwajibkan membaca dan menyebut dialog dalam bahasa Na'vi semasa auditions. During shooting Frommer worked with the cast, membantu mereka memahami dialog Na'vi dan menasihati dan menegur penyebutan, stres dan intonasi Na'vi mereka. Kesilapan sebutan kadang-kala dilakukan oleh pelakon. In some cases, those mistakes were plausibly explained as ones watak manusia mereka would make; in other cases, kesilapan-kesilapan tersebut disisipkan ke dalam bahasa.

Kota kata dikembangkan Frommer dengan lebih lanjut lagi pada Mei 2009 apabila beliau permainan video Avatar, yang memerlukan perkataan bahasa Na'vi yang selama ini tidak diperlukan untuk skrip filem dan belum dicipta lagi. Frommer juga menterjemah empat buah lirik lagu yang telah ditulis Cameron dalam bahasa Inggeris ke bahasa Na'vi, dan juga membantu vocalists dengan sebutan mereka semasa sesi perakaman runut bunyi Avatar James Horner. At the time of the film's release on 18 Disember, 2009, kosa kata bahasa Na'vi mengandungi kira-kira 1000 patah perkataan.

Work on the Na'vi language has continued even after the film's release. Frommer is working on a compendium which he plans to deliver to Fox in the near future.[5] He hopes that the language will "have a life of its own,"[6] and thinks it would be "wonderful" if the language developed a following.[4]

Sekatan bahasa[sunting | sunting sumber]

Bahasa Na'vi dibangunkan di bawah tiga sekatan. Pertama, Cameron inginkan bunyi bahasa asing tetapi sedap dan memuaskan kepada para penonton. Kedua, bahasa itu perlu merupai bahasa yang mampu dipelajari manusia, kerana jalan cerita mengandungi manusia yang telah belajar menutur bahasa tersebut. Akhirnya, para pelakon perlu melafazkan dialog Na'vi mereka tanpa kesusahan. Bahasa dalam bentuk akhirnya mengandungi pelbagai unsur bahasa manusia yang tidak umum, seperti pentasrifan kata kerja menggunakan imbuhan sisipan. Semua unsur linguistik Na'vi boleh didapati dalam bahasa manusia, walaubagaimanapun kombinasinya adalah unik.

Fonologi dan ortografi[sunting | sunting sumber]

Na’vi tidak mengandungi hentian bersuara seperti [b d ɡ], tetapi mengandungi konsonan ejektif [pʼ tʼ kʼ], yang dieja px, tx, kx. It also has the syllabic consonants ll dan rr. Terdapat tujuh vokal, a ä e i ì o u. Although all the sounds were designed to be pronounceable by the human actors of the film, there are unusual consonant clusters, seperti fngap [fŋap] "logam".[7]

Suku kata Na’vi mungkin semudah sebuah vokal, atau sekompleks skxawng "bodoh" atau fngap seperti di atas (kedua-duanya KKVK).

Bahasa cereka Pandora Na’vi tidak bertulis. Walaubagaimanapun, bahasa (studio) sebenar ditulis menggunakan Abjad Latin untuk pelakon Avatar. Perkataan contoh: zìsìt "tahun", fpeio "cabaran berupacara", nì'awve "pertama" (’aw "satu"), muiä "adil", tiréa-ióang "haiwan roh", tskxe "batu", kllpxìltu "wilayah", unil-tìran-tokx "avatar" (dream-walk-body).[8]

Vokal[sunting | sunting sumber]

Terdapat tujuh vokal mudah:

depan belakan
tinggi i [i] u [u]
~ [ʊ]
ì [ɪ]
tengah e [ɛ] o [o]
rendah ä [æ] a [a]

dan juga empat diftong: aw [aw], ew [εw], ay [aj], ey [εj], dan dua konsonan bersuku kata: ll [l̩] and rr [r̩], yang selalunya bertindak sebagai vokal.

Note that the e is open-mid while the o is close-mid, and that there is no *oy. Konsonan rr digetar dengan kuat, dan konsonan ll adalah "ringan", tidak sesekali pun "gelap" *[ɫ̩] (bervelar).

These vowels may occur in sequences, seperti dalam bahasa Polynesia dan bahasa Jepun. Setiap vokal dikira satu suku kata, jadi tsaleioae ada enam suku kata, [tsa.le.i.o.a.e], manakala meoauniaea terdapat lapan, [me.o.a.u.ni.a.e.a].

Na’vi tidak mengandungi panjang atau nada vokal, but it does have contrastive stress: túte "orang", tuté "orang perempuan". Although stress may move with derivation, as here, it is not affected by inflection (case atas kata nama, tense atas kata kerja, etc.). So, contohnya, kata kerja lu "to be" has stress on its only vowel, the u, and no matter what else happens to it, the stress stays on that vowel: lolú "dulu" (l‹ol›u), lolängú "dulu (ala!)" (l‹ol›‹äng›u), etc.

Konsonan[sunting | sunting sumber]

Terdapat dua puluh buah konsonan. Terdapat dua transkripsi Rumi: satu yang more closely approaches the ideal of one letter per phoneme, dengan huruf c dan g untuk [ts] dan [ŋ] (the values they have in much of Eastern Europe and Polynesia, respectively), dan transkripsi yang diubahsuai untuk para pelakon, dengan penggunaan digraf ts dan ng untuk bunyi-bunyi tersebut. Dalam kedua-dua transkrip, konsonan ejektif ditulis dengan digraf x, sebuah konvensyen yang tidak mendapat ilham luaran.

Bibir Letusan Lelangit Velar Glotis
Ejektif px [pʼ] tx [tʼ]   kx [kʼ]  
Letupan p [p] t [t]   k [k] (ʔ)
Letusan   ts (c) [ts]      
Geseran f [f]
v [v]
s [s]
z [z]
    h [h]
Sengauan m [m] n [n]   ng (g) [ŋ]  
Cecair w [w] r [ɾ]
l [l]
y [j]  

Geseran dan letusan, f v ts s z h, hanya bermula pada suku kata awal; the others may occur pada awalan atau akhiran (though w y in final position are considered parts of diftong, as they only occur sebagai ay ey aw ew dan mungkin diikuti konsonan akhir, contohnya skxawng "bodoh"). However, in addition to appearing before vowels, f ts s boleh membentuk kluster konsonan dengan mana-mana konsonan bebas (konsonan hentian dan malaran cecair) selain , berjumlah 39 kluster. Other sequences occur across syllable boundaries, contohnya Na’vi [naʔ.vi] dan ikran [ik.ɾan] "banshee".

Konsonan letupan p t k dan letusan ts adalah tenuis, seperti Bahasa Sepanyol atau Perancis. Di kedudukan akhir, they are unreleased, seperti dalam Bahasa Indonesia dan bahasa Asia Tenggara lain. Konsonan r ditampar, seperti dalam Bahasa Spanish dan Indonesia; bunyinya seolah-olah tt or dd dalam lafazan perkataan Bahasa Inggeris Amerika latter / ladder (dahulunya (dalam senarai) / tetangga).

Perubahan bunyi[sunting | sunting sumber]

Konsonan hentian undergo lenition after certain imbuhan awalan dan prepositions. Konsonan ejektif px tx kx dilemahkan menjadi konsonan letupan p t k; letupan dan letusan p t ts k menjadi geseran f s h; and hentian glottal lenyap sepenuhnya. Contohnya, the plural form of po "dia (lelaki/perempuan)" adalah ayfo "mereka", dengan p dilemahkan menjadi f selepas imbuhan awalan ay-.

Tatabahasa[sunting | sunting sumber]

Kata ganti nama diri[sunting | sunting sumber]

Kata ganti nama diri Na’vi encode clusivity. Iaitu, terdapat dua perkataan untuk "kita/kami" depending on whether the speaker is including his/her addressee or not. There are also special forms for "kami berdua" (with or without the addressee), "kami bertiga", dan sebagainya. They do not inflect for gender; although it is possible to distinguish "he" from "she", the distinction is optional.

Kata ganti nama diri satu dua tiga banyak
Pertama tidak termasuk oe moe pxoe ayoe
Pertama termasuk oeng pxoeng ayoeng
Kedua nga menga pxenga aynga
Ketiga po mefo pxefo ayfo, fo

The deferential forms of "I" and "you" are ohe and ngenga. Possessive forms termasuk ngeyä "kamu punya" dan peyä "dia punya". Kedua-dua jantina boleh dibezakan seperti berikut: poan (lelaki) and poé (perempuan).

Pronouns are declined for case as nouns (below) are.

Kata nama[sunting | sunting sumber]

Kata nama bahasa Na'vi show greater number distinctions than those in most human languages do: besides singular and plural, they not only have special dual forms for two of an item (mata, tangan, lovers, etc.), which are not uncommon in human language (English has a remnant in "both"), but also trial forms for three of an item, which on Earth are only found with kata ganti nama diri. Jantina juga kadang-kala (and optionally) marked.

The plural prefix is ay+, and the dual is me+. Both trigger lenition (indicated by the "+" signs rather than the hyphens that usually mark prefix boundaries). In nouns which undergo lenition, the plural prefix may be dropped, so the plural of tokx "body" is either aysokx or just sokx.

Kata nama jantan boleh dibezakan dengan imbuhan akhiran -an, dan untuk betina: -é, yang diberi stres. Tiada perkataan wujud untuk bahasa Inggeris "a" atau "the".

Nouns are declined for case in a tripartite system, which is rare among human languages. In a tripartite system, there are distinct forms for the object of a clause, as in "he kicks the ball"; the agent of a transitive clause which has such an object, as in "he kicks the ball"; and the subject of an klausa tidak transitif, which does not have an object, as in "he runs". An object is marked with the accusative suffix -ti, and an agent with the ergative suffix -l, while an intransitive subject has no case suffix. Contoh:

Oe-l nga-ti kam‹ei›e
I-erg you-acc See‹laud
"Saya Melihat Kamu" (satu ucapan)[9]

The use of such case forms leaves the word order of Na’vi largely free.

There are two other cases, genitive in -yä, dative in -ru, as well as a topic marker -ri. The latter is used to introduce the topic of the clause, and is somewhat equivalent to (though much more common than) English "as for". It preempts the case of the noun: that is, when a noun is made topical, usually at the beginning of the clause, it takes the -ri suffix rather than the case suffix one would expect from its grammatical role. Contohnya, in,

Oe-ri ontu teya l‹äng›u
Saya-top hidung penuh be‹pej
"Hidung saya penuh (dengan baunya yang tidak menyenangkan),"

oleh kerana "saya" adalah topik, subjek "hidung" is associated with "me": That is, ia difahamkan sebagai "hidung saya". Note that "nose" itself is unmarked for case, as it's the subject of the intransitive verb "to be".

Besides case, the role of a noun in a clause may be indicated with adpositions. Any adposition may occur as either as a preposition before the noun, or as an enclitic after the noun, a greater degree of freedom than human languages allow. For example, "with you" may be either hu nga or ngahu. When used as enclitics, they are much like the numerous cases found in Bahasa Hungarian and Bahasa Finnish. When used as prepositions, more along the lines of what English does, certain of them trigger lenition. One of the leniting prepositions is "in", as in mì sokx "in the body". This may cause some ambiguity with short plurals: mì sokx could also be short for mì aysokx "in the bodies".[10]

The grammatical distinctions made by nouns are also made by pronouns.

Kata adjektif[sunting | sunting sumber]

Kata adjektif Na'vi tidak uninflected—iaitu, they do not agree with the kata nama yang diubah—dan mungkin berlaku sebelum atau selepas kata nama. Ianya dirupai dengan suku kata a, which is attached on the side closest to the noun. Contohnya, "sungai panjang" boleh di expressed sebagai,

ngim-a kilvan
panjang-attr sungai

or as,

kilvan a-ngim
sungai attr-panjang

The free word order holds for all attributives: Genitives (possessives) dan klausa relatif juga boleh can also either precede or follow the noun they modify. The latter especially allows for great freedom of expression.

The attributive affix a- is only used when an adjective modifies a noun. Predicative adjectives instead take the "be" verb lu:

kilvan ngim lu
sungai panjang be
"Sungai ini panjang"

Kata kerja[sunting | sunting sumber]

Kata kerja are conjugated for tense and aspect, but not for person. That is, they record distinctions like "I am, I was, I would", but not like "Saya adalah, kami adalah, dia adalah". Conjugation relies exclusively on imbuhan sisipan, sama seperti imbuhan akhiran tetapi dimasukkan ke dalam kata kerja. Contohnya, "buru", adalah taron, tetapi "diburu" adalah t‹ol›aron, dengan imbuhan sisipan ‹ol›.

Terdapat dua kedudukan untuk imbuhan sisipan: after the onset (optional consonant(s)) of the suku kata kedua terakhir, dan after the onset of the final syllable. Oleh kerana kebanyakan kata kerja Na’vi bersuku kata dua, imbuhan secara amnya diletak pada suku kata awal dan akhir. Untuk perkataan bersuku kata satu sperti lu "be", they both appear after the initial onset, keeping their relative order.

Kedudukan imbuhan sisipan pertama diambil untuk tense, aspek, perasaan atau kombinasinya; also appearing in this position are participle, reflexive, dan causative forms, the latter two of which may co-occur with a tense/aspect/mood infix by preceding it. Tenses are past, recent past, present (unmarked), future, and immediate future; aspects are perfective (completed or contained) and imperfective (ongoing or uncontained). The aspectual forms are not found in English but are somewhat like the distinction between 'having done' and 'was doing'.

taron [buru] "buru"
t‹ìm›aron [buru‹rec›] "baru saja memburu"
t‹ay›aron [buru‹fut›] "akan memburu"
t‹er›aron [buru‹impv›] "sedang memburu"
t‹ol›aron [buru‹pfv›] "telah memburu"
t‹ì‹r›m›aron [buru‹recimpv››] "tadi sedang memburu"

Tense and aspect need not be marked when they can be understood by context or elsewhere in the sentence.

Kedudukan imbuhan sisipan kedua diambil sisipan yang mewakiliaffect (speaker attitude, whether positive or negative) and for evidentiality (uncertainty or indirect knowledge). Contohnya, ucapan dalam seksyen Kata Nama, Oel ngati kameie "Saya Melihat kamu", kata kerja kame "Lihat" is inflected positively as kam‹ei›e to indicate the pleasure the speaker has in meeting you. Dalam ayat berikut, Oeri ontu teya längu "Hidung saya penuh (dengan baunya)", tetapi, frasa teya lu "is full" is inflected pejoratively as teya l‹äng›u untuk menyatakan ketidaksukaan pecakap terhadap pengalaman tersebut. Contoh-contoh yang kedua-dua kedudukan imbuhan sisipannya diisi:

t‹ìrm›ar‹ei›on [buru‹rec.impv›‹laud›] "tadi sedang memburu (haha!)": The speaker is happy about it, whether due to success or just the pleasure of the hunt
t‹ay›ar‹äng›on [buru‹fut›‹pej›] "akan memburu (alahai!)": Pecakap anxious about ataupun bosan terhadap buruan itu

Leksikon[sunting | sunting sumber]

Frommer telah mencipta seribu perkataan untuk bahasanya apabila Avatar mula ditayangkan. Ini termasuk beberapa kata pinjaman Bahasa Inggeris seperti kunsìp "gunship (kapal penembak)". The published lexicon, including the odd inflectional form, has been posted online. Tambahan pula, many fan communities have attempted to add to the language, atau mempelajari ab.

Beberapa perkataan contoh ialah,

irayo "terima kasih"
skxawng! "bodoh!"
atxkxe "land"
tskxe "batu"[11]
pxasìk "screw that!"

Phrases[sunting | sunting sumber]

"Helo, apa khabar?"

Kaltxì. Nga-ru lu fpom srak?
[ kaltʼɪ ŋaɾu lu fpom sɾak ]
Greetings. You-dat be well.being soal

"It’s a pleasure to be able to chat with you in Na’vi"

Tsun oe nga-hu nì-Na’vi p‹iv›ängkxo a fì-’u oe-ru prrte’ lu
be.able saya kamu-dengan adv-Na’vi bercakap‹sjv that this-thing saya-dat pleasurable be

"Saya meminta maaf untuk si bodoh ini"

Fì-skxawng-ìri tsap’alute sengi oe
ini-si bodoh-untuk maafan ? saya

"These demons are forbidden here"

F-ay-vrrtep fì-tsenge lu kxanì
this-pl-demon this-place be forbidden

"Hidungku penuh dengan bau makhluk asingnya."

Oe-ri ta peyä fahew a-kewong ontu teya l‹äng›u
saya-top dari dia (lelaki) smell attr-alien[12] hidung penuh be‹pej

Rujukan[sunting | sunting sumber]

  1. "Do You Speak Na'vi? Giving Voice To 'Avatar' Aliens : NPR". Diperoleh pada 16 December 2009. 
  2. http://www.learnnavi.org/
  3. LearnNavi Community Forum http://forum.learnnavi.org
  4. 4.0 4.1 Milani, Matteo (November 24, 2009). "An interview with Paul Frommer, Alien Language Creator for Avatar". Unidentified Sound Object. Diperoleh pada January 9, 2010. 
  5. Sancton, Julian (December 1, 2009). "Brushing up on Na'vi, the Language of Avatar". Vanity Fair. Diperoleh pada January 16, 2010. 
  6. Boucher, Geoff (November 20, 2009). "USC professor creates an entire alien language for 'Avatar'". Los Angeles Times. Diperoleh pada January 16, 2010. 
  7. "Na'vi, la langue d'Avatar", L'express, 1 December 2009
  8. [1]
  9. "Melihat" diberi huruf besar; ia membawa maksud melihat ke dalam dan memahami seseorang. "How to Speak Na'vi", UGO Movie Blog, 14 December 2009
  10. When is used as an enclitic, however, the noun is not lenited: tokxmì "in the body", sokxmì "in the bodies".
  11. BBC
  12. The root for 'alien' may be the ke, as in kewong, ketuwong, both meaning "alien"; the -tu- in these is a suffix for "person".

Baca juga[sunting | sunting sumber]

Pautan luar[sunting | sunting sumber]

Wikibuku
Wikibuku mempunyai satu buku topik mengenai