Pengguna:PM Poon/Work in progress

Daripada Wikipedia, ensiklopedia bebas.
Lompat ke: pandu arah, cari

Pedoman Umum Pembentukan Istilah Bahasa Melayu[sunting | sunting sumber]

Konsep-konsep dasar[sunting | sunting sumber]

Takrif Istilah[sunting | sunting sumber]

Istilah ialah kata atau gabungan kata yang dengan jelas menerangkan makna, konsep, proses, keadaan atau ciri yang khusus dalam bidang tertentu. Contoh: hablur, medan magnet, metamorfosis.

Tataistilah dan Tatanama[sunting | sunting sumber]

Tataistilah ialah kumpulan peraturan untuk membentuk istilah (termasuklah kumpulan istilah yang dihasilkannya). Tatanama ialah kumpulan peraturan untuk menentukan nama dalam bidang ilmu (termasuklah kumpulan nama yang dihasilkannya).

Istilah dan Kata Umum[sunting | sunting sumber]

Istilah ialah kata yang penggunaannya dan maknanya khusus pada bidang tertentu. Kata umum ialah kata-kata biasa dalam bahasa. Namun demikian kata umum boleh menjadi istilah. Contoh: tenaga � tenaga atom (atomic power).

Morfem dan Proses Peristilahan[sunting | sunting sumber]

Morfem ialah unit atau unsur terkecil dalam bahasa yang mengandungi makna atau fungsi nahu. Morfem peristilahan ialah kata akar dan imbuhan yang digunakan dalam pembentukan istilah. Proses pembentukan istilah bahasa Melayu ialah pengimbuhan, penggandaan dan penggabungan.

Kata Akar[sunting | sunting sumber]

Kata akar ialah kata yang belum mendapat imbuhan. Misalnya: rumah, asid, algebra.

Imbuhan dan pengimbuhan[sunting | sunting sumber]

Imbuhan ialah morfem yang digunakan untuk mencipta istilah melalui proses pengimbuhan. Misalnya: ber- (berinteraksi), -an (hasilan), peN...- an (pemprosesan).

Penggandaan[sunting | sunting sumber]

Penggandaan ialah ulangan kata dasar sama ada sebahagian (rambut � rerambut) atau seluruh (kacang � kacang-kacang) untuk membentuk istilah.

Gabungan[sunting | sunting sumber]

Gabungan ialah cantuman dua kata atau lebih untuk membentuk istilah melalui proses penggabungan. Contoh: setiausaha, warganegara, bumiputera.

Bentuk Istilah[sunting | sunting sumber]

Istilah boleh berbentuk sebagai kata akar bebas, kata berimbuhan, kata gabungan atau kata gandaan.

Bentuk Akar Bebas[sunting | sunting sumber]

Kata akar bebas ialah bentuk yang boleh berdiri sebagai istilah atau menjadi dasar kepada pembentukan istilah yang lebih luas. Misalnya: haba (heat), sisa (residue).

Bentuk Berimbuhan[sunting | sunting sumber]

Bentuk berimbuhan ialah bentuk istilah yang mengandungi imbuhan. Misalnya: bersistem, angkasawan, keberkesanan, pendakwaan.

Bentuk Gabungan[sunting | sunting sumber]

Bentuk gabungan ialah bentuk istilah yang terdiri daripada dua kata atau lebih. Misalnya: Garis lintang, kadar inflasi, persegi panjang.

Bentuk Gandaan[sunting | sunting sumber]

Bentuk gandaan ialah istilah yang seluruh atau sebahagian daripada bentuk dasarnya diulang. Misalnya: pepasir, jejari, buli-buli, kacangkacang.

Bentuk Prototaip[sunting | sunting sumber]

Bentuk prototaip ialah kata yang masih berbentuk seperti dalam bahasa sumber dan belum mengalami proses penyesuaian ke dalam bahasa Melayu. Misalnya: protein, radiator, magnet.

Paradigma Kata[sunting | sunting sumber]

Paradigma kata ialah kumpulan kata yang dibentuk daripada satu akar yang sama melalui pola tertentu, baik yang berupa kata berimbuhan, mahupun yang berupa kata gabungan. Misalnya: absorb serap absorbate zat terserap, absorbat absorbent zat penyerap, absorben absorber penyerap absorptivity kedayaserapan, keabsorptifan absorptive absorptif, berdayaserap absorbance/absorbancy dayaserap, absorbans absorbable terserapkan absorbability keterserapan, absorbabiliti absorption penyerapan, serapan, absorpsi

Sumber istilah[sunting | sunting sumber]

2.1 Perbendaharaan Kata Umum Bahasa Melayu Mana-mana kata umum dalam bahasa Melayu (termasuk kata dari dialek kawasan atau bahasa lama boleh dijadikan istilah dengan syarat: (a) Kata berkenaan tepat memberi makna, konsep, proses, keadaan atau ciri yang dimaksudkan. (b) Kata yang dipilih adalah yang paling singkat (sekiranya ada sekelompok sinonim). Contoh: hospital dan rumah sakit, dipilih hospital; fisiologi dan kaji tugas organ, dipilih fisiologi. (c) Kata berkenaan tidak mempunyai konotasi buruk atau sebutan sumbang. 2.2 Perbendaharaan Kata Bahasa Serumpun Kalau tidak dapat istilah yang diperlukan daripada bahasa Melayu, maka hendaklah dicari pula daripada bahasa-bahasa yang serumpun dengan bahasa Melayu. Misalnya: gambut (Banjar) peat nyeri (Sunda) pain engkabang (Iban) ellipenut awet (Jawa) lasting 2.3 Perbendaharaan Kata Bahasa Asing Kalau istilah yang diperlukan tidak terdapat daripada bahasa Melayu dan bahasa yang serumpun dengan bahasa Melayu maka bolehlah diambil kata-kata daripada bahasa asing. Penulisan istilah ini hendaklah mengutamakan bentuk ejaannya dalam bahasa sumber (yakni disesuaikan, seperlunya), dan penyebutannya hendaklah mengikut sistem bunyi bahasa Melayu. Demi 5 keseragaman, bahasa yang paling internasional (iaitu Inggeris) menjadi sumber, melainkan konsep yang berkenaan tidak ada istilahnya dalam bahasa Inggeris. Misalnya: atom atom electron elektron professional profesional psychology psikologi structure struktur 2.3.1 Penyerapan Istilah Asing Istilah asing boleh dipinjam atas dasar: (a) sesuai maknanya; (b) lebih singkat daripada terjemahan bahasa Melayunya; (c) istilah asing yang diserap itu mempermudahkan penyelarasan, sekiranya istilah bahasa Melayunya mempunyai banyak sinonim. 2.3.2 Bentuk-Bentuk Serapan Kata yang diambil daripada bahasa asing dapat terdiri daripada bentuk akar atau terbitannya. (a) Hal ini bergantung pada: (i) konteks situasi dan pemakaiannya dalam ayat; (ii) kemudahan belajar bahasa; dan (iii) kepraktisan. 6 (b) Pada prinsipnya diambil bentuk tunggal (misalnya: spektrum) kecuali kalau bentuk jamaknya yang lebih biasa dipakai (misalnya: bakteria). 2.3.3 Istilah Asing yang Sudah Lazim Istilah asing yang sudah lama digunakan hendaklah terus dipakai (walaupun ada kalanya tidak sesuai dengan peraturan) untuk menjauhkan kekacauan. Misalnya: campaign - kempen custom - kastam dengue - denggi grant - geran pension - pencen 2.3.4 Ejaan Istilah (Ungkapan) Asing yang Tetap Istilah asing (ungkapan) tertentu yang sebutan dan ejaannya kekal dalam semua bahasa, digunakan juga dalam bahasa Melayu dengan syarat diberi garis bawah atau dicetak miring. Misalnya: bona fide esprit de corps fait accompli weltanschauung 7 2.4. Rajah Langkah Pembentukan Istilah

Unsur dan proses tatabahasa dalam peristilahan[sunting | sunting sumber]

3.1 Penggunaan Kata Akar/Bebas Istilah dapat dibentuk daripada kata akar (yakni kata bebas). Misalnya: gaya, sudut, kaji, rumpuk, watt, volt, asid. 3.2 Proses Pengimbuhan Susunan istilah berimbuhan menunjukkan pertalian yang tersusun antara bentuk dan maknanya. Susunan itu hendaklah dimanfaatkan dalam pembentukan istilah yang berbeza-beza. Proses pengimbuhan itu misalnya, dapat dirumuskan dalam rajah berikut: a. Kata dasar/akar Pelaku/alat Hal/keadaan/tempat tani petani pertanian (hal bertani) usaha pengusaha perusahaan (hal berusaha) ubah pe(r)ubah perubahan (hal berubah) b. Kata dasar/akar Pelaku/alat Proses Hasil sedia penyedia penyediaan sediaan (hasil menyediakan) klorin pengklorin pengklorinan klorinan (hasil mengklorini) peroleh pemeroleh pemerolehan perolehan c. Dasar Hal satu kesatuan absorptif keabsorptifan terlaksana keterlaksanaan serasi keserasian berhasil keberhasilan 9 3.3 Proses Penggandaan Istilah yang mengungkapkan konsep keanekaan, kemiripan (kecil), kumpulan, atau kejamakan dapat dibentuk dengan penggandaan. Misalnya: kacang kacang-kacang jari jejari rumput rerumput 3.4 Proses Penggabungan Istilah yang berupa gabungan kata sedapat-dapatnya berbentuk singkat. Misalnya: meja tulis, kerjasama, kapal korek. Gabungan kata yang mewujudkan istilah dapat ditulis menurut tiga cara yang berikut, sesuai dengan aturan ejaan yang berlaku: a. Kumpulan yang terpisah. Misalnya: model linear, ketua pengarah, kertas imbangan. b. Kumpulan yang menggunakan tanda hubung jika dirasa perlu menegaskan pengertian di antara dua unsurnya. Misalnya: dua-sendi mesin-kira tangan (manual calculator) watt-jam c. Kumpulan yang dirangkaikan menjadi satu kerana sudah mantap. Misalnya: syahbandar, olahraga, warganegara, bumiputera, jawatankuasa. 10 3.5. Proses Analogi Bentuk Istilah baru dapat dibentuk dengan menggunakan asas analogi. Kata prasangka dijadikan acuan untuk mencipta bentuk prasyarat, prakata, prasejarah. Selanjutnya pola seperti monoteisme dapat dijadikan kdasar bagi bentuk marhaenisme dan sukuisme.

Aspek makna dalam pembentukan istilah[sunting | sunting sumber]

4.1 Penterjemahan Istilah baru dapat dibentuk dengan menterjemahkan istilah asing. Misalnya: balanced budget - anggaran berimbang aerial picture - gambar udara civilisational waves - gelombang tamadun triangle - segi tiga 4.2 Asas Penterjemahan Dalam menterjemahkan istilah asing, tidak selalu dapat diperolehi istilah yang bersesuaian satu-lawan-satu. Yang penting ialah ketepatan makna dan bukan makna harfiahnya. Misalnya: circular - surat pekeliling (bukan perkeliling) network - rangkaian (bukan kerja jaring) Istilah dalam bentuk positif sebaiknya tidak diterjemahkan dengan bentuk negatifnya, atau sebaliknya. Misalnya: bound morpheme - morfem terikat (bukan morfem tak bebas) 4.3 Perangkat Istilah. Dalam bidang tertentu, konsep-konsep yang berkaitan dilambangkan dalam perangkat: a. fonem morfem semem 12 taksem tagmem b. hak pilih hak milik hak monopoli hak mogok c. electrical power - kuasa elektrik power - kuasa horse power - kuasa kuda 4.4 Sinonim dan Kesinoniman Dua kata atau lebih yang mempunyai makna yang sama, tetapi berlainan bentuknya, disebut sinonim. Sekiranya ada sinonim, maka pilihlah: 4.4.1 Istilah yang Diutamakan Istilah yang dicipta paling sesuai dengan prinsip peristilahan akan dianjurkan penggunaannya sebagai istilah baku. Jadi bentuk sinonim yang tidak baku akan diketepikan dalam penggunaan. Misalnya: geografi (diutamakan), ilmu alam (dihindari) mikro (diutamakan), renik (dihindari) revolusi (dipakai), ubahdesak (ditinggalkan) nitrogen (dipakai), zat lemas (ditinggalkan) 4.4.2 Istilah yang Diizinkan Istilah yang timbul dalam bentuk istilah asing di samping yang sudah ada dalam bahasa Melayu. Kedua-duanya sebagai sinonim. Misalnya: 13 absorb - serap, absorb frequency - frekuensi, kekerapan microscope - mikroskop, teropong halus relative - relatif, bandingan 4.4.3 Sinonim dalam Istilah Asing Istilah asing yang benar-benar sinonim diterjemahkan dengan satu istilah saja dalam bahasa Melayu. Misalnya: characteristic ciri feature 4.4.4 Istilah Asing Berdekatan Sekumpulan istilah asing yang hampir-hampir sama, tetapi digunakan menurut konteks/laras yang berlainan hendaklah sedapat-dapatnya diterjemahkan dengan istilah yang berlainan. Misalnya: law - undang-undang condition - syarat regulation - peraturan order - perintah 4.5 Homonim dan Kehomoniman Homonim ialah kata yang sama ejaan dan/atau sebutannya, tetapi mempunyai makna yang berbeza. Homonim dapat terdiri daripada homograf atau homofon. 4.5.1 Homograf Homograf ialah bentuk kata yang sama ejaan tetapi mungkin lain sebutannya. Misalnya: perak (logam) : perak (terpinga-pinga) semak (kaji) : semak (kusut) 14 4.5.2 Homofon Homofon ialah bentuk kata yang sama sebutannya tetapi berlainan ejaannya. Misalnya: golongan (kumpulan) : gulungan (benda yang dilipat hingga berbentuk bulat panjang) 4.6 Hiponim dan Kehiponiman Hiponim ialah kata yang maknanya terangkum dalam makna kata lain yang lebih luas, iaitu superordinatnya. Misalnya: mawar, melati, cempaka, masing-masing mempunyai makna yang terangkum dalam bunga, iaitu superordinatnya. Dalam terjemahan, istilah superordinat tidak boleh diterjemahkan dengan salah satu hiponimnya. Misalnya: liquid - cecair bukan air, minyak insect - serangga bukan lipas, semut 4.7 Kepoliseman Polisem ialah kata yang mempunyai banyak makna (yang berbeza-beza), tetapi berkaitan, menurut konteks penggunaannya. Misalnya: kepala (orang) : kepala (kumpulan samseng) : kepala (kain sarung) Istilah asing yang polisem harus diterjemahkan sesuai dengan ertinya. Misalnya; (a) head - kepala cushion head - topi tiang pancang head gate - pintu air atas velocity head - tinggi tenaga halaju (b) fuse - fius detonating fuse - sumbu detonasi to fuse - melebur, berpadu, melakur

Istilah singkatan dan lambang[sunting | sunting sumber]

5.1 Singkatan Istilah singkatan terbentuk dengan empat cara melalui penggunaan: (a) Menggugurkan satu bahagian atau lebih daripada dasarnya. Misalnya: lab (oratory) taxi (meter) cab (riolet) (omni)bus (suratkhabar) harian (b) Menyingkatkan huruf ejaan, tetapi sebutannya seperti bentuk lengkap. Misalnya: sin - sinus cm - sentimeter cos - kosinus hab - habitat (c) Menggabungkan suku kata atau bahagian kata. Misalnya: tadika cerpen kugiran berdikari purata (d) Menggabungkan huruf pangkal setiap kata, istilah begini dipanggil akronim. Misalnya: JKR (Jabatan Kerja Raya) TLDM (Tentera Laut Diraja Malaysia) 5.2 Lambang Huruf dan Bilangan Lambang huruf dan bilangan ialah singkatan khusus berdasarkan kebiasaan yang terdiri daripada satu huruf atau lebih tanpa titik di belakangnya, dan digunakan untuk menandai sesuatu konsep. 16 Nama dan lambang unit mengikut System International d’Unites (SI) (Sistem Unit Antarabangsa). 5.2.1 Kuantiti Fizikal Unit Dasar Lambang panjang meter - meter m jisim massa kilogram - kilogram kg waktu second - saat s arus elektrik ampere - ampere a suhu termodinamik degree Kelvin - darjah Kelvin K keamatan luminus candela - kandela cd sudut satah radian - radian rad sudut ruang steradian - steradian st kuantiti zat mole - mol mol Definisi unit dasar di atas dipersetujui secara antarabangsa. Unit lain merupakan unit terbitan saja. Semua lambang unit yang berdasarkan nama orang ditulis dengan huruf kecil untuk membezakannya daripada nama peribadi orang. Misalnya: No. Unit berdasarkan nama orang Unit terbitan 1. Hukum Ampere arus 5 ampere atau 5A 2. Hukum Coulomb muatan 3 coulomb atau 3C 3. Suhu Curie aktiviti 8 curie atau 8 Ci 4. Hukum Newton daya 6 newton atau 6N 5. Skala Suhu Kelvin suhu 293 darjah kelvin atau 293 K 5.2.2 Dalam Sistem Unit Antarabangsa awalan yang digunakan untuk menyatakan pecahan unit dasar atau unit terbitan adalah sebagai berikut: 17 Pecahan Awalan Lambang 10-18 atto : ato a 10-15 femto : femto f 10-12 pico : piko p 10-9 nano : nano n 10-6 micro : mikro � 10-3 milli : mili m 10-2 centi : senti c 10-1 deci : desi d 100 - : - - 101 deka : deka da 102 hecto : hekto h 103 kilo : kilo k 106 mega : mega M 109 giga : giga G 1012 tera : tera T 5.2.3 Bilangan Sistem Unit Antarabangsa menentukan penulisan bilangan sebagai berikut: Tanda perpuluhan boleh ditulis dengan titik. Misalnya: 3.05 Bilangan hendaklah tidak dimulai dengan tanda perpuluhan, kecuali apabila diperlukan dalam jadual atau senarai. Bilangan perpuluhan tidak boleh dimulai dengan titik perpuluhan, tetapi hendaklah dimulai dengan angka. Misalnya: 0.52 bukan .52 0.54 bukan .54 0.56 bukan .56 18 Kekecualian daripada peraturan ini diizinkan dalam senarai atau jadual. Misalnya: .50 .52 .54 .56 ... Bilangan yang hanya terdiri daripada angkat yang ditulis dalam jadual atau daftar hendaklah dibahagi-bahagikan kepada kelompok tiga angka yang dipisahkan oleh ruang tanpa tanda titik atau koma. Misalnya: 3 105 724 bukan 3.105.724 0.987 24 bukan 0,98724 5.3 Lambang Gambar Konsep dapat dinyatakan oleh lambang yang berupa gambar. Pembentukan dan penggunaan lambang gambar harus mengikuti peraturan yang disahkan oleh bidang masing-masing. Misalnya: � jantan � bintang � omega


Rujukan[sunting | sunting sumber]