Pergi ke kandungan

Bahasa Ingush

Daripada Wikipedia, ensiklopedia bebas.
Ingush
Ghalghay, Ingus, Galgay, Kisti, Kistin[1]
гӏалгӏай мотт ghalghaj mott
Sebutan[ˈʁəɫʁɑːɪ mʷɔtː]
Asli kepadaKaukasus Utara
KawasanIngushetia, Chechnya, Ossetia–Alania Utara
EtnikOrang Ingush
Penutur asli
350,000 (2020)e27
Kaukasia Timur Laut
  • Nakh
    • Vainakh
      • Chechen–Ingush
        • Ingush
Cyril (kini)
Georgia, Arab, Latin (lampau)
Status rasmi
Bahasa rasmi di
 Rusia
Kod bahasa
ISO 639-2inh
ISO 639-3inh
Glottologingu1240
  Ingush
Bahasa Ingush diklasifikasikan sebagai terancam oleh Atlas Bahasa-Bahasa Dunia yang Terancam UNESCO (Inggeris: UNESCO Atlas of the World's Languages in Danger)[2]
Map
Rencana ini mengandungi simbol fonetik IPA. Tanpa sokongan perisian tertentu, anda mungkin melihat tanda tanya, kotak, atau simbol lain dan bukannya askara Unicode. Untuk panduan pengenalan mengenai simbol IPA, lihat Bantuan:IPA.

Bahasa Ingush (/ˈɪŋɡʊʃ/; гӏалгӏай мотт, ġalġay mott, AFA: [ˈʁəɫʁɑːɪ mʷɔtː]) adalah bahasa Kaukasia Timur Laut yang dituturkan oleh kira-kira 350,000 orang, dikenali sebagai Ingush, merentasi sebuah wilayah yang merangkumi republik Rusia Ingushetia, Chechnya, Ossetia Utara, serta negara-negara seperti Turki, Kazakhstan, Jordan, Syria, Lubnan, dan lain-lain.[3]

Klasifikasi

[sunting | sunting sumber]

Bahasa Ingush dan Chechen, bersama-sama dengan Bats, membentuk cabang Nakh dari keluarga bahasa Kaukasus Timur Laut. Terdapat dwibahasa pasif yang meluas antara Ingush dan Chechen.[4]

Dialek

[sunting | sunting sumber]

Bahasa Ingush tidak dibahagikan kepada dialek kecuali Galanc̈oz̈ (nama asli: Галай-Чӏож/Галайн-Чӏаж), yang dianggap sebagai peralihan antara Chechen dan Ingush.[5]

Taburan geografi

[sunting | sunting sumber]

Bahasa Ingush dituturkan oleh kira-kira 350,000-400,000 orang (2020) di Rusia, terutamanya di republik Kaukasus Utara Ingushetia, Ossetia Utara dan Chechnya. Penutur juga boleh ditemui di Kazakhstan, Uzbekistan, Turkmenistan, Belgium, Norway, Turki dan Jordan.[3]

Status rasmi

[sunting | sunting sumber]

Bahasa Ingush, selain daripada Bahasa Rusia, adalah bahasa rasmi di Ingushetia, sebuah subjek persekutuan Rusia.

Fonologi

[sunting | sunting sumber]

Vokal

[sunting | sunting sumber]
DepanSentralBelakang
Tinggi и/i [ɪ] varies [ɨ] у/u [ʊ]
Tengah э/e [e] varies [ə] о/o [o]
Rendah аь/ä [æ] а/a [ɑː]

Diftongnya ialah иэ /ie/, уо /uo/, оа /oɑ/, ий /ij/, эи /ei/, ои /oi/, уи /ui/, ов /ow/, ув /uw/, dan schwa kebiasaannya terdapat dalam suku kata yang tidak ditekankan dan sangat pendek, ditandakan dengan breve dalam IPA.

Konsonan

[sunting | sunting sumber]

Konsonan Ingush adalah seperti berikut,[6] termasuk ortografi Latin:

Bibir Gigi/
Alveolar		 Lelangit/
alveolar		 Velum Uvular Faring Peti suara
dipalatalisasikan biasa
Sengau m ⟨м, m⟩ n ⟨н, n⟩
Letupan tak bersuara p ⟨п, p⟩ t ⟨т, t⟩ kʲ ⟨к, kj⟩ k ⟨к, k⟩ q ⟨кх, q⟩ ʡ ⟨ӏ, ȟ⟩ ʔ ⟨ъ, ʼ⟩
ejektif pʼ ⟨пӏ, pʼ⟩ tʼ ⟨тӏ, tʼ⟩ kʲʼ ⟨кӏ, kjʼ⟩ kʼ ⟨кӏ, kʼ⟩ qʼ ⟨къ, qʼ⟩
bersuara b ⟨б, b⟩ d ⟨д, d⟩ ɡʲ ⟨г, gj⟩ ɡ ⟨г, g⟩
Letusan tak bersuara t͡s ⟨ц, c⟩ t͡ʃ ⟨ч, c̈⟩
ejektif t͡sʼ ⟨цӏ, cʼ⟩ t͡ʃʼ ⟨чӏ, c̈’⟩
Geseran tak bersuara f ⟨ф, f⟩ s ⟨с, s⟩ ʃ ⟨ш, s̈⟩ x ⟨х, x⟩ ħ ⟨хь, ħ⟩ h ⟨хӏ, h⟩
bersuara ʋ ⟨в, v⟩ z ⟨з, z⟩ ʒ ⟨ж, z̈⟩ ʁ ⟨гӏ, ğ⟩
Sisian l ⟨л, l⟩ j ⟨й, j⟩
Getaran tak bersuara r̥ ⟨рхӏ, ř⟩
bersuara r ⟨р, r⟩

Konsonan tunggal boleh digeminkan oleh pelbagai proses morfofonemi.

Sistem penulisan

[sunting | sunting sumber]

Ada kemungkinan bahawa pada tempoh abad ke-8 hingga ke-12, apabila gereja seperti Tkhaba-Yerdy muncul di Ingushetia, satu sistem tulisan berdasarkan skrip Georgia muncul. Ini dibuktikan oleh fakta bahawa satu nama bukan Georgia, 'Enola', ditemui ditulis pada lengkung Tkhaba-Yerdy.[7] Selain itu, teks Georgia telah ditemui pada barang arkeologi di Ingushetia yang tidak dapat diterjemahkan.[8]

Mustahil untuk menentukan tarikh tepat bila tulisan Arab mula masuk ke wilayah Chechnya dan Ingushetia. Satu perkara yang pasti: kedua-dua bahasa dan tulisan Arab muncul di kalangan orang Chechen dan Ingush berkaitan dengan penyebaran Islam. Oleh itu, tulisan Arab muncul di Chechnya tidak lebih awal daripada separuh kedua abad ke-17, dan di Ingushetia lebih lewat. Semasa pemerintahan Imam Shamil, sudah ada mullah dari kalangan penduduk tempatan di Chechnya, mengajar kanak-kanak Chechen membaca dan menulis dalam bahasa Arab; iaitu, bagaimana membaca bahasa asing Arab secara mekanikal, serta membaca doa-doa Arab. Imam Shamil tidak menyokong penubuhan bahasa tulisan sendiri (serupa dengan bahasa Parsi dan Turki Uthmaniyah) untuk bahasa-bahasa rakyat Kaukasus. Beliau dan para ulama cuba memperkenalkan bahasa dan tulisan Arab, tetapi ini tidak berjaya kerana orang ramai tidak memahaminya. Komunikasi bertulis, semua surat-menyurat rasmi dan peribadi di bahagian Chechnya yang berada di bawah Shamil, dijalankan dalam bahasa Arab, manakala di bahagian Chechnya yang menjadi sebahagian daripada Rusia, surat-menyurat rasmi dijalankan dalam bahasa Rusia, dan surat-menyurat peribadi dijalankan dalam kedua-dua bahasa Rusia dan Arab. Walau bagaimanapun, dari pertengahan hingga akhir abad ke-19, selari dengan usaha menggunakan bahasa Avar, Chechnya dan Ingushetia juga mula menggunakan bahasa Arab buat kali pertama untuk ejaan mereka.

Bahasa Ingush menjadi bahasa bertulis dengan sistem tulisan berasaskan Arab pada awal abad ke-20. Pada zaman itu, dan dalam surat-surat yang ditulis oleh penutur asli Ingush, beberapa huruf unik nampaknya telah digunakan:

Huruf-huruf Ingush Arab [9]
Huruf-huruf Arab څ چ ژ ڕ ڥ ڢ ڨ ڭ ڮ
Padanan Cyril ччIцIцпIпкхкIг

Selepas Revolusi Oktober, pada tahun 1920-an, serentak dengan bahasa Chechen, Cherkes, dan Turkik di USSR, terdapat proses penyeragaman dan penyesuaian tulisan Arab yang sudah digunakan untuk setiap bahasa ini. Menjelang akhir 1920-an, dengan perubahan dasar Soviet, adaptasi abjad Latin mula digunakan, yang kemudian digantikan dengan abjad Cyril.

Cyril Ingush Moden
А а Аь аь Б б В в Г г Гӏ гӏ Д д Е е
Ё ё Ж ж З з И и Й й К к Кх кх Къ къ
Кӏ кӏ Л л М м Н н О о П п Пӏ пӏ Р р
С с Т т Тӏ тӏ У у Ф ф Х х Хь хь Хӏ хӏ
Ц ц Цӏ цӏ Ч ч Чӏ чӏ Ш ш Щ щ Ъ ъ Ы ы
Ь ь Э э Ю ю Я я Яь яь Ӏ ӏ

Tatabahasa

[sunting | sunting sumber]

Bahasa Ingush adalah bahasa nominatif–akusatif dalam sintaksinya, walaupun ia mempunyai morfologi ergatif.[10][11]

Kes

[sunting | sunting sumber]

Analisis paling terkini dan mendalam tentang bahasa itu[11] menunjukkan lapan kes: absolutif, ergatif, genitif, datif, alatif, instrumental, latif dan komparatif.

Kes Tunggal Jamak
Absolutif -⌀ -azh / -ii, -i[a]
Ergatif -uo / -z, -aa[b] –azh
Genitif -a, -n[c] -ii, -i
Datif -aa, -na[c] -azh-ta
Alatif -ga -azh-ka
Instrumental -ca -azh-ca
Latif -gh -egh
Komparatif -l -el
  1. ↑ Pilihan -azh vs. -ii ditentukan secara leksikal untuk nominatif, tetapi kes-kes lain boleh diramalkan.
  2. ↑ -uo adalah satu-satunya bentuk yang produktif. -z muncul dengan nama peribadi, istilah kekeluargaan, dan kata nama lain yang merujuk kepada manusia. -aa muncul dalam beberapa deklinsi dan semakin tidak produktif dalam penggunaan sehari-hari.
  3. 1 2 Alomorf selepas vokal

Masa

[sunting | sunting sumber]
[12]
StemSuffiksMasaContoh
Stem Infinitif
(INFS)		 {-a} Infinitif (INF) laaca
{-a} Imperatif (IMP) laaca
Stem kini
(tidak bertanda)		 --- Kini Generik (PRES) loac
{-az&} Konverb serentak (SCV) loacaz
{-ar} Progresif (IMPF) loacar
{-agDa} Masa depan (FUT) loacadda
Stem lampau
(PAST)		 {-ar} Masa lampau bersaksi (WIT) leacar
{-aa}/{-na} Konverb anterior (ACV) leacaa
{-aa} + {-D} / {-na} + {-D} Sempurna (PERF) leacaad
{-aa} + {-Dar} / {-na} + {-Dar} Sempurna jamak (PLUP) leacaadar

Nombor

[sunting | sunting sumber]

Seperti banyak bahasa Kaukasia Timur Laut, bahasa Ingush menggunakan sistem vigesimal, di mana nombor di bawah dua puluh dikira seperti dalam sistem asas-satu-puluh, tetapi puluhan yang lebih tinggi adalah asas-dua puluh.

OrtografiFonetikNilaiKomposisi
cwa[t͡sʕʌ]1
shi[ʃɪ]2
qo[qo]3
d.i'1[dɪʔ]4
pxi[pxɪ]5
jaalx[jalx]6
vorh[vʷor̥]7
baarh[bar̥]8
iis[is]9
itt[itː]10
cwaitt[t͡sʕɛtː]111+10
shiitt[ʃitː]122+10
qoitt[qoitː]133+10
d.iitt1[ditː]144+10
pxiitt[pxitː]155+10
jalxett[jʌlxɛtː]166+10
vuriit[vʷʊritː]177+10
bareitt[bʌreitː]188+10
tq'iesta[tqʼiːestə̆]19
tq'o[tqʼo]20
tq'ea itt[tqʼɛ̯æjitː]3020+10
shouztq'a[ʃouztqʼə̆]402×20
shouztq'aj itt[ʃouztqʼetː]502×20+10
bwea[bʕɛ̯æ]100
shi bwea[ʃɪ bʕɛ̯æ]2002×100
ezar[ɛzər]1000pinjaman dari Farsi
  1. Perlu diingat bahawa "empat" dan terbitannya bermula dengan penanda kelas kata nama. d- hanyalah nilai lalai.

Kata ganti nama

[sunting | sunting sumber]
[13]
Pertama Kedua Ketiga
tunggal jamak tunggal jamak tunggal jamak
eksklusif inklusif
Nominatif so txo vai hwo sho/shu yz yzh
Genitif sy txy vai hwa shyn cyn/cun caar
Datif suona txuona vaina hwuona shoana cynna caana
Ergatif aaz oaxa vai wa oasha cuo caar
Alatif suoga txuoga vaiga hwuoga shuoga cynga caarga
Ablatif suogara txuogara vaigara hwuogara shuogara cyngara caargara
Instrumental suoca(a) txuoca(a) vaica(a) hwuoca shuoca(a) cynca caarca(a)
Latif sogh txogh vaigh hwogh shogh cogh caaregh
Komparatif sol txol vail hwol shol cul/cyl caarel

Susunan kata

[sunting | sunting sumber]

Dalam bahasa Ingush, 'untuk klausa utama, selain yang bermula episod dan yang benar-benar baru, susunan kata kerja kedua adalah yang paling biasa. Kata kerja, atau bahagian terhingga daripada kata kerja gabungan atau bentuk masa analitik (iaitu kata kerja ringan atau kata bantu), mengikuti perkataan atau frasa pertama dalam klausa'.[14]

Muusaa

Musa

vy

.PROG

hwuona

2S.DAT

telefon

telephone

jettazh

strike.

Muusaa vy hwuona telefon jettazh

Musa .PROG 2S.DAT telephone strike.

Musa yang telefon untuk awak. (Selepas menjawab telefon.)

Rujukan

[sunting | sunting sumber]
  1. ↑ "Ingush". LINGUIST List. Diarkibkan daripada yang asal pada 6 June 2019. Dicapai pada 2024-12-26.
  2. ↑ "Ingush in Russian Federation". UNESCO WAL. Dicapai pada 22 June 2024.
  3. 1 2 "Ингушский язык" [The Ingush language]. minlang.iling-ran.ru. Minority languages of Russia: A project of the Institute of Linguistics (Russian Academy of Sciences). Dicapai pada August 4, 2024.
  4. ↑ Nichols & Sprouse (2004), m/s. 1.
  5. ↑ Koryakov 2006, m/s. 25.
  6. ↑ Nichols (2011), m/s. 20.
  7. ↑ Chentieva 1958, m/s. 13.
  8. ↑ Chentieva 1958, m/s. 14.
  9. ↑ Дударов, Абдул-Мажит Муратович (2015). Письменность как компонент этнокультуры ингушей (становление и функционирование) (PDF). m/s. 101.
  10. ↑ Nichols (2008).
  11. 1 2 Nichols (2011).
  12. ↑ Handel (2003), m/s. 6.
  13. ↑ Nichols (2011), m/s. 174-175.
  14. ↑ Nichols (2011), m/s. 678ff.

Bibliografi

[sunting | sunting sumber]

Sumber-sumber Inggeris

[sunting | sunting sumber]

Sumber-sumber Rusia

[sunting | sunting sumber]

Pautan luar

[sunting | sunting sumber]
Diambil daripada "https://ms.wikipedia.org/w/index.php?title=Bahasa_Ingush&oldid=6924151"