Gabenor Jeneral New Zealand
| Gabenor Jeneral New Zealand | |
|---|---|
| Governor-General of New Zealand Te Kāwana Tianara o Aotearoa | |
 Lencana jawatan | |
 Bendera gabenor jeneral | |
| Jabatan Perdana Menteri dan Kabinet (melalui Government House) | |
| Gelaran | Her Excellency The Right Honourable |
| Bidang kuasa | New Zealand  |
| Kediaman | Government House, Wellington Government House, Auckland |
| Pusat | Wellington, New Zealand |
| Penama | Perdana Menteri New Zealand |
| Dilantik oleh | Raja New Zealand atas nasihat perdana menteri |
| Tempoh jawatan | Atas perkenan Raja lazimnya lima tahun |
| Surat cara pembentukan | Surat Paten 1983 Akta Perlembagaan New Zealand 1986 |
| Pelopor | Gabenor New Zealand |
| Dibentuk | 28 Jun 1917 |
| Pemegang pertama | Earl Liverpool |
| Timbalan/naib | Pentadbir Kerajaan New Zealand Timbalan gabenor jeneral |
| Gaji | NZ$458,600 setahun (2025–2026) |
| Tapak web | gg |
sunting · sunting di Wikidata | |
Gabenor Jeneral New Zealand (Bahasa Inggeris: Governor-General of New Zealand; Bahasa Māori: Te Kāwana Tianara o Aotearoa) ialah wakil Raja New Zealand dan pemegang jawatan naib diraja tertinggi di New Zealand. New Zealand ialah sebuah raja berperlembagaan dan demokrasi berparlimen; Charles III merupakan Raja New Zealand serta ketua negaranya, manakala gabenor jeneral menjalankan hampir semua fungsi perlembagaan dan istiadat Raja di negara itu.[1][2]
Surat Paten tahun 1983 membentuk jawatan “Gabenor Jeneral dan Panglima Tertinggi” di dalam dan bagi Alam New Zealand, yang terdiri daripada New Zealand, negara berkerajaan sendiri Kepulauan Cook dan Niue, Tokelau serta Wilayah Tanggungan Ross. Dokumen itu membenarkan gabenor jeneral menjalankan kuasa eksekutif Raja, tertakluk pada undang-undang dan kewujudan wakil diraja lain di bahagian tertentu Alam tersebut.[3] Dalam amalan, penyandang bertindak menurut nasihat perdana menteri, menteri atau Majlis Eksekutif, kecuali dalam keadaan luar biasa yang melibatkan budi bicara atau kuasa simpanan.[2]
Tugas perlembagaannya termasuk melantik perdana menteri dan menteri, memanggil, memprorog serta membubarkan Parlimen New Zealand, mengeluarkan writ pilihan raya, menyampaikan Ucapan Takhta, memberikan Perkenan Diraja, mempengerusikan Majlis Eksekutif dan membuat pelantikan awam atas nasihat menteri.[4] Gabenor jeneral turut berkhidmat sebagai Panglima Tertinggi Angkatan Pertahanan New Zealand, menerima wakil diplomatik, menjalankan lawatan negara, menyampaikan darjah kebesaran dan memberikan kepimpinan kemasyarakatan melalui naungan serta kegiatan awam.[5]
Penyandang semasa ialah Dame Cindy Kiro, yang mengangkat sumpah pada 21 Oktober 2021 sebagai gabenor jeneral ke-22 dan wanita Māori pertama yang memegang jawatan tersebut.[6][7] Penggal asalnya selama lima tahun dilanjutkan sehingga 31 Mac 2027 bagi mengelakkan proses pelantikan pengganti bertindih dengan kitaran pilihan raya umum 2026.[8] Kediaman rasminya ialah Government House di Wellington dan Auckland.
Kedudukan perlembagaan
[sunting | sunting sumber]Raja dan Alam New Zealand
[sunting | sunting sumber]Raja New Zealand merupakan ketua negara yang sah dan bertindak dalam kapasiti berasingan daripada kedudukan baginda sebagai raja alam Komanwel lain. Oleh itu, gabenor jeneral mewakili Raja New Zealand, bukannya kerajaan United Kingdom. Kerajaan British tidak memilih penyandang, memberikan arahan kepadanya atau mengambil bahagian dalam pelaksanaan tugas perlembagaan New Zealand.
Alam New Zealand ialah susunan perlembagaan yang merangkumi New Zealand, Kepulauan Cook dan Niue sebagai negara berkerajaan sendiri dalam perhubungan bebas dengan New Zealand, di samping Tokelau dan Wilayah Tanggungan Ross.[3] Kedudukan gabenor jeneral di seluruh Alam tidak seragam sepenuhnya kerana undang-undang dan aturan perlembagaan setiap bahagian berbeza. Surat Paten secara nyata memelihara kuasa mana-mana orang lain yang dilantik bagi mewakili Raja di sesuatu bahagiannya; Kepulauan Cook, misalnya, mempunyai seorang Wakil Raja sendiri.
Sumpah jawatan menghendaki gabenor jeneral berkhidmat dengan setia dan tidak berat sebelah kepada Raja, pewaris dan pengganti baginda serta rakyat Alam New Zealand menurut undang-undang dan adat masing-masing.[3] Gabenor jeneral biasanya mengunjungi Kepulauan Cook, Niue, Tokelau dan Wilayah Tanggungan Ross sekurang-kurangnya sekali sepanjang penggal, tetapi lawatan serta fungsi yang dijalankan disesuaikan dengan status perlembagaan setiap wilayah.[5]
Akta Perlembagaan 1986 mengiktiraf Raja sebagai ketua negara dan gabenor jeneral sebagai wakil baginda di New Zealand. Akta tersebut bersama-sama dengan Surat Paten, undang-undang Parlimen, keputusan mahkamah dan konvensyen membentuk kerangka jawatan. New Zealand tidak mempunyai satu dokumen perlembagaan tunggal yang mengandungi semua aturan tersebut.[9]
Kerajaan bertanggungjawab
[sunting | sunting sumber]Dalam sistem kerajaan bertanggungjawab, kuasa rasmi dilaksanakan oleh gabenor jeneral atas nasihat menteri yang bertanggungjawab kepada Dewan Perwakilan. Selagi kerajaan mengekalkan keyakinan dewan dan perdana menteri terus mendapat sokongan sebagai ketua kerajaan, gabenor jeneral terikat oleh konvensyen untuk menerima nasihat mereka.[2]
Raja dan gabenor jeneral tidak mengambil peranan aktif atau memulakan dasar kerajaan. Dasar ditetapkan oleh perdana menteri dan Kabinet, manakala gabenor jeneral melengkapkan tindakan undang-undang yang diperlukan melalui pelantikan, pengisytiharan, perintah dalam majlis atau perkenan. Prinsip ini sering diringkaskan dengan pernyataan bahawa Raja memerintah sebagai pemerintah berperlembagaan, sedangkan kerajaan terpilih mentadbir.[10]
Menteri berkewajipan memastikan gabenor jeneral dimaklumkan tentang urusan kerajaan. Penyandang mempunyai hak untuk dirundingi, menggalakkan dan memberikan amaran, tetapi pandangan yang diberikan dalam pertemuan sulit dengan perdana menteri tidak mengalihkan tanggungjawab politik daripada menteri.[4]
Frasa “Gabenor Jeneral dalam Majlis” merujuk kepada gabenor jeneral yang bertindak atas nasihat Majlis Eksekutif. Majlis itu terdiri daripada menteri yang dilantik dan menjadi mekanisme undang-undang untuk melaksanakan banyak keputusan Kabinet, termasuk peraturan, pengisytiharan, pelantikan dan perintah dalam majlis.[11]
Pembentukan kerajaan
[sunting | sunting sumber]Selepas pilihan raya umum, gabenor jeneral melantik sebagai perdana menteri orang yang dapat memperoleh keyakinan Dewan Perwakilan. Dalam keadaan majoriti satu parti atau gabungan telah diumumkan dengan jelas, pelantikan lazimnya bersifat terus. Jika keputusan tidak muktamad, gabenor jeneral menunggu sehingga parti-parti politik menjelaskan secara terbuka perjanjian keyakinan dan perbekalan mereka.[12]
Gabenor jeneral tidak merundingkan pembentukan kerajaan atau menentukan kandungan perjanjian politik. Tanggungjawab menghasilkan keputusan yang jelas terletak pada ahli Dewan Perwakilan dan pemimpin parti. Penyandang menilai hasil yang telah dipersetujui, terutama melalui kenyataan awam, sebelum menjemput seseorang membentuk kerajaan.[12]
Kerajaan penyandang terus memegang jawatan sehingga pengganti dilantik. Jika tidak jelas siapa bakal membentuk kerajaan atau kerajaan telah kehilangan kebebasan penuh untuk membuat keputusan besar, konvensyen kerajaan sementara digunakan. Kabinet masih boleh mengurus urusan biasa, tetapi keputusan penting yang tidak mendesak lazimnya ditangguhkan, diubah supaya boleh diterima oleh pihak lain atau dirundingkan dengan parti yang mungkin membentuk kerajaan berikutnya.[13]
Kuasa simpanan
[sunting | sunting sumber]Kuasa simpanan ialah kuasa budi bicara yang dalam keadaan luar biasa boleh dijalankan tanpa atau bertentangan dengan nasihat menteri. Lingkungannya tidak dihimpunkan dalam satu senarai undang-undang dan sebahagiannya ditentukan melalui konvensyen. Kuasa yang lazim dikaitkan dengannya termasuk:
- melantik perdana menteri apabila sokongan Dewan Perwakilan tidak jelas;
- menolak permintaan pembubaran Parlimen dalam keadaan tertentu;
- memberhentikan perdana menteri yang telah kehilangan keyakinan dewan tetapi enggan meletakkan jawatan;
- memastikan negara sentiasa mempunyai kerajaan yang sah; dan
- menolak nasihat yang nyata menyalahi undang-undang atau prinsip asas perlembagaan.
Kuasa tersebut tidak memberi gabenor jeneral mandat untuk menggantikan keputusan politik pengundi atau Parlimen. Tujuan utamanya ialah menjaga kesinambungan, kesahan dan sifat demokratik kerajaan. Penggunaannya bergantung pada keadaan sebenar, termasuk tempoh sejak pilihan raya terakhir, kemungkinan kerajaan alternatif dan kedudukan keyakinan serta perbekalan dalam dewan.[14]
Pelantikan dan tempoh jawatan
[sunting | sunting sumber]Proses pelantikan
[sunting | sunting sumber]Raja melantik gabenor jeneral melalui surat tauliah di bawah Mohor New Zealand atas nasihat perdana menteri. Perlembagaan tidak menghendaki pilihan raya awam atau undian pengesahan oleh Parlimen. Proses pemilihan calon dikendalikan secara sulit oleh perdana menteri, yang boleh mendapatkan pandangan sebelum mengemukakan syor rasmi kepada Raja.[2]
Sebelum menjalankan tugas, surat tauliah penyandang dibacakan di hadapan Ketua Hakim Negara atau seorang hakim Mahkamah Tinggi New Zealand serta ahli Majlis Eksekutif. Gabenor jeneral dilantik kemudian mengangkat Sumpah Kesetiaan dan Sumpah Jawatan dalam bentuk yang ditetapkan Surat Paten.[3]
Upacara mengangkat sumpah lazimnya berlangsung di kompleks Parlimen di Wellington. Istiadat menggabungkan unsur perlembagaan, ketenteraan dan budaya New Zealand, termasuk sambutan Māori, pembacaan surat tauliah, sumpah, pengisytiharan pelantikan, kawalan kehormatan dan tembakan penghormatan 21 das.[15][16]
Penggal dan penamatan jawatan
[sunting | sunting sumber]Gabenor jeneral memegang jawatan atas perkenan Raja dan Surat Paten tidak menetapkan penggal tertentu. Menurut konvensyen, pelantikan lazimnya berlangsung selama lima tahun, tetapi tempoh boleh dilanjutkan atau dipendekkan atas nasihat perdana menteri.[1]
Pelanjutan kadangkala dibuat supaya pelantikan baharu tidak bertindih dengan tempoh pilihan raya atau keadaan lain yang memerlukan kesinambungan. Penggal Dame Silvia Cartwright dilanjutkan empat bulan pada tahun 2006, manakala penggal Dame Cindy Kiro dilanjutkan daripada 21 Oktober 2026 hingga 31 Mac 2027 kerana kitaran pilihan raya 2026.[17][8]
Jawatan tamat melalui berakhirnya tempoh yang dipersetujui, peletakan jawatan, kematian atau pembatalan tauliah oleh Raja atas nasihat perdana menteri. Tiada prosedur pemecatan Parlimen yang berasingan. Bekas penyandang tidak terus mempunyai kuasa perlembagaan selepas tamat penggal.
Saraan dan syarat perkhidmatan
[sunting | sunting sumber]Saraan dan kemudahan jawatan diatur melalui Akta Gabenor Jeneral 2010. Kadar gaji ditentukan oleh Pihak Berkuasa Saraan dan tidak boleh dikurangkan sepanjang penggal seseorang penyandang. Bagi tempoh 1 November 2025 hingga 31 Oktober 2026, gaji tahunan ditetapkan pada NZ$458,600 dan tertakluk pada cukai pendapatan.[18]
Akta tersebut turut mengatur elaun rasmi, penggunaan kediaman, perjalanan, keselamatan dan anuiti selepas persaraan. Elaun digunakan bagi perbelanjaan yang berkaitan secara langsung dengan pelaksanaan jawatan dan tidak sama dengan gaji peribadi.[19]
Semasa penggal, penyandang menggunakan gaya His Excellency atau Her Excellency. Sejak tahun 2010, orang yang memegang jawatan gabenor jeneral dianugerahkan gelaran The Right Honourable seumur hidup.[20]
Pentadbir dan timbalan
[sunting | sunting sumber]Jika jawatan kosong atau gabenor jeneral berada di luar New Zealand, tidak berupaya atau tidak dapat menjalankan tugas, Ketua Hakim Negara menjadi Pentadbir Kerajaan New Zealand. Jika Ketua Hakim Negara tidak tersedia, hakim kanan yang seterusnya dalam hierarki kehakiman menjalankan fungsi tersebut.[21]
Pentadbir mengangkat sumpah dan mempunyai kuasa gabenor jeneral sepanjang tempoh pentadbiran, tetapi tidak dikira sebagai penyandang bernombor. Ketua Hakim Negara lazimnya bertindak dalam tempoh singkat antara tamatnya satu penggal dengan upacara mengangkat sumpah pengganti.
Gabenor jeneral juga boleh melantik timbalan bagi menjalankan fungsi tertentu. Pelantikan ini kerap digunakan untuk membolehkan hakim kanan atau pegawai lain memberikan Perkenan Diraja, mempengerusikan Majlis Eksekutif atau menandatangani dokumen apabila penyandang tidak dapat hadir. Kuasa gabenor jeneral sendiri tidak terjejas oleh pelantikan timbalan.[3]
Kuasa dan fungsi
[sunting | sunting sumber]Perdana menteri, menteri dan Majlis Eksekutif
[sunting | sunting sumber]Gabenor jeneral melantik perdana menteri berdasarkan keupayaannya memperoleh keyakinan Dewan Perwakilan. Atas nasihat perdana menteri, penyandang kemudian melantik menteri lain, menerima peletakan jawatan mereka dan membuat perubahan portfolio. Semua menteri hendaklah menjadi ahli Parlimen atau memperoleh kerusi dalam tempoh yang dibenarkan undang-undang.[12]
Pelantikan kerajaan disempurnakan dalam upacara mengangkat sumpah di Government House. Menteri mengangkat sumpah atau ikrar kesetiaan serta sumpah jawatan dan dilantik sebagai ahli Majlis Eksekutif. Keanggotaan Majlis lazimnya dikekalkan seumur hidup, tetapi hanya menteri semasa mengambil bahagian secara aktif dalam pentadbiran.
Gabenor jeneral mempengerusikan mesyuarat Majlis Eksekutif, walaupun kebanyakan urusan telah dipersetujui oleh Kabinet terlebih dahulu. Perintah dalam majlis, peraturan dan pelantikan formal dikemukakan oleh menteri bagi persetujuan dan tandatangan. Penyandang berhak meminta penjelasan untuk memastikan dokumen sah serta nasihat telah diberikan mengikut prosedur.
Parlimen dan pilihan raya
[sunting | sunting sumber]
New Zealand mempunyai Parlimen satu dewan yang terdiri daripada Raja dan Dewan Perwakilan. Gabenor jeneral menjalankan fungsi Raja dalam proses Parlimen, termasuk:
- memanggil Parlimen selepas pilihan raya;
- membuka penggal dan menyampaikan Ucapan Takhta;
- memprorog sesuatu sesi;
- membubarkan Parlimen;
- mengeluarkan writ bagi pilihan raya umum; dan
- memberikan Perkenan Diraja kepada rang undang-undang.[4]
Ucapan Takhta dibacakan oleh gabenor jeneral pada Pembukaan Negara Parlimen dan menghuraikan program kerajaan. Teksnya disediakan oleh kerajaan dan tidak mencerminkan pandangan peribadi penyandang.
Pembubaran biasanya dilakukan atas nasihat perdana menteri. Selepas pembubaran, gabenor jeneral mengeluarkan writ yang menetapkan proses pilihan raya. Writ dikembalikan selepas keputusan rasmi disahkan dan Parlimen baharu kemudian dipanggil. Dalam keadaan luar biasa, permintaan pembubaran boleh menimbulkan pertimbangan kuasa simpanan, terutama jika kerajaan alternatif dapat dibentuk tanpa pilihan raya baharu.
Perkenan Diraja
[sunting | sunting sumber]Sesuatu rang undang-undang yang diluluskan Dewan Perwakilan hanya menjadi Akta Parlimen selepas menerima Perkenan Diraja. Perkenan biasanya diberikan oleh gabenor jeneral atau timbalannya setelah Pejabat Penasihat Parlimen dan pegawai lain melengkapkan pemeriksaan undang-undang serta dokumentasi.[4]
Konvensyen moden tidak memberikan gabenor jeneral kuasa politik untuk menilai semula dasar yang telah diluluskan Parlimen. Perkenan diberikan menurut nasihat menteri selagi rang undang-undang itu telah melalui proses sah. Penolakan perkenan dalam keadaan biasa akan bercanggah dengan kerajaan bertanggungjawab dan prinsip demokrasi.
Gabenor jeneral juga menandatangani pengisytiharan yang menetapkan tarikh kuat kuasa bagi Akta tertentu, jika undang-undang menyerahkan tarikh tersebut kepada Gabenor Jeneral dalam Majlis.
Pelantikan awam dan prerogatif pengampunan
[sunting | sunting sumber]Atas nasihat menteri, gabenor jeneral melantik hakim, jaksa pendamai, ketua agensi, anggota entiti Mahkota bebas dan pemegang jawatan berkanun lain. Penyandang turut menandatangani tauliah pegawai Angkatan Pertahanan dan waran bagi Suruhanjaya Siasatan Diraja.[4]
Gabenor jeneral boleh menjalankan prerogatif pengampunan diraja bagi pihak Raja. Kuasa ini membolehkan kes yang mungkin melibatkan ketidakadilan dibawa semula kepada proses kehakiman atau diberikan bentuk kelegaan lain menurut undang-undang. Dalam amalan, permohonan dinilai oleh Kementerian Kehakiman dan keputusan dibuat atas nasihat menteri selepas penelitian undang-undang.[3]
Gabenor jeneral juga menjadi Penjaga Mohor New Zealand. Mohor itu digunakan pada surat tauliah, pelantikan dan dokumen negara yang memerlukan pengesahan rasmi.
Panglima Tertinggi
[sunting | sunting sumber]Gelaran rasmi jawatan merangkumi “Panglima Tertinggi di dalam dan bagi New Zealand”. Namun, gabenor jeneral tidak mengarah operasi tentera atau menentukan dasar pertahanan. Keputusan tersebut dibuat oleh kerajaan yang bertanggungjawab kepada Parlimen melalui menteri dan rantaian pemerintahan profesional.[4]
Sebagai Panglima Tertinggi, penyandang melantik Ketua Angkatan Pertahanan atas nasihat kerajaan, menandatangani tauliah pegawai, menyampaikan panji dan warna rejimen, menghadiri upacara ketenteraan serta melawat anggota di New Zealand dan luar negara. Gabenor jeneral turut mengetuai istiadat peringatan seperti Hari Anzac dan menghadiri kegiatan yang berkaitan dengan veteran serta keluarga anggota.
Upacara mengangkat sumpah, perpisahan negara dan Pembukaan Negara Parlimen boleh disertai tembakan penghormatan 21 das.[16] Penghormatan tersebut melambangkan kedudukan naib diraja dan Panglima Tertinggi, bukan kuasa operasi peribadi.
Peranan antarabangsa dan Alam New Zealand
[sunting | sunting sumber]Atas permintaan perdana menteri, gabenor jeneral membuat lawatan negara atau mewakili New Zealand dalam upacara antarabangsa. Lawatan tersebut bertujuan memperkukuh hubungan diplomatik, perdagangan, kebudayaan dan hubungan sesama rakyat tanpa melibatkan penyandang dalam rundingan politik kepartian.[5]
Gabenor jeneral menerima surat kepercayaan duta dan pesuruhjaya tinggi asing dalam upacara di Government House. Upacara lazimnya merangkumi pōwhiri, pemeriksaan kawalan kehormatan dan penyerahan dokumen kepada penyandang.[22]
Pesuruhjaya tinggi daripada negara yang turut mengiktiraf Charles III sebagai ketua negara tidak menyerahkan surat kepercayaan antara dua ketua negara yang berlainan. Mereka mengemukakan surat pengenalan kepada perdana menteri dan kemudian disambut secara rasmi oleh gabenor jeneral.
Lawatan ke Kepulauan Cook, Niue, Tokelau dan Wilayah Tanggungan Ross menonjolkan hubungan dalam Alam New Zealand, tetapi gabenor jeneral menghormati pemerintahan sendiri dan aturan tempatan. Dalam semua hal, program antarabangsa dilaksanakan atas nasihat kerajaan yang berkaitan.
Istiadat, kehormatan dan kepimpinan masyarakat
[sunting | sunting sumber]Gabenor jeneral mewakili Raja dan rakyat New Zealand dalam upacara negara, sambutan Hari Waitangi, Hari Anzac, peringatan kebangsaan dan acara awam. Penyandang menjadi tuan rumah bagi ketua negara, anggota keluarga diraja dan tetamu rasmi serta melakukan lawatan wilayah di seluruh negara.
Bagi pihak Raja, gabenor jeneral mengadakan istiadat pengurniaan dua kali setahun di Government House Wellington dan Auckland bagi penerima Senarai Kehormatan Tahun Baharu, Hari Keputeraan Raja dan senarai khas.[23] Penyandang ialah Canselor dan Sahabat Utama Darjah Merit New Zealand, Sahabat Utama Darjah Khidmat Raja serta pegawai utama bagi beberapa kehormatan dan anugerah.
Gabenor jeneral menjadi penaung kepada pertubuhan amal, pendidikan, kebudayaan, sukan dan perkhidmatan. Penaungan tidak membolehkan penyandang mengurus organisasi tersebut, tetapi memberikan pengiktirafan dan membantu menonjolkan sumbangannya. Program kemasyarakatan setiap penyandang biasanya mencerminkan keutamaan yang luas seperti kesejahteraan kanak-kanak, kesihatan, pendidikan, alam sekitar atau hubungan antara budaya.
Sejarah
[sunting | sunting sumber]Pentadbiran kolonial, 1839–1856
[sunting | sunting sumber]Pada tahun 1839, bidang kuasa Gabenor New South Wales diperluas ke New Zealand dan Kapten William Hobson dilantik sebagai leftenan gabenor. Selepas penandatanganan Perjanjian Waitangi dan pengisytiharan kedaulatan British, New Zealand menjadi tanah jajahan Mahkota yang berasingan pada tahun 1841. Hobson kemudian menjadi gabenor pertamanya.[24]
Gabenor awal memerintah secara langsung dengan bantuan Majlis Eksekutif dan Majlis Perundangan yang dilantik. Mereka menggabungkan peranan wakil Raja, ketua kerajaan kolonial dan ejen kerajaan British. Dasar tanah, hubungan dengan Māori, pertahanan dan pentadbiran awam berada di bawah pengaruh peribadi gabenor yang jauh lebih luas daripada kuasa gabenor jeneral moden.
Akta Perlembagaan New Zealand 1852 mewujudkan badan perundangan terpilih dan kerajaan perwakilan. Pilihan raya diadakan pada tahun berikutnya, tetapi pertikaian tentang tanggungjawab menteri berterusan sehingga kerajaan bertanggungjawab diterima pada tahun 1856. Henry Sewell kemudian menjadi perdana menteri pertama dalam sistem tersebut.[24]
Kerajaan bertanggungjawab dan Dominion
[sunting | sunting sumber]Selepas 1856, gabenor semakin terikat dengan nasihat menteri tempatan. Walau bagaimanapun, kerajaan British masih mengawal beberapa “urusan imperial”, termasuk hubungan luar, pertahanan luaran dan pada mulanya sebahagian dasar Māori. Kuasa tersebut berkurang secara beransur-ansur apabila institusi New Zealand matang.
New Zealand menjadi Dominion pada tahun 1907. Perubahan gelaran itu tidak serta-merta memberikan kemerdekaan perundangan penuh, tetapi mencerminkan kedudukan negara yang semakin tersendiri dalam Empayar British.[24]
Pada 28 Jun 1917, semasa penggal Earl Liverpool, gelaran jawatan ditukar daripada “Gabenor” kepada “Gabenor Jeneral”. Liverpool dengan itu menjadi gabenor jeneral pertama, walaupun institusi naib diraja telah wujud sejak tahun 1840.[25] Perubahan tersebut juga membezakan wakil kanan Raja di Dominion daripada gabenor jajahan biasa.
Autonomi perlembagaan
[sunting | sunting sumber]Deklarasi Balfour 1926 mengiktiraf United Kingdom dan Dominion sebagai komuniti autonomi yang setara dalam status. Ia mengubah kedudukan gabenor jeneral: penyandang tidak lagi menjadi wakil kerajaan British, tetapi semata-mata wakil Raja dalam Dominion berkenaan.[24]
Statut Westminster 1931 memberikan bentuk undang-undang kepada prinsip autonomi tersebut, tetapi New Zealand tidak menerimanya secara rasmi sehingga tahun 1947. Selepas penerimaan itu, Parlimen British tidak lagi menggubal undang-undang bagi New Zealand tanpa permintaan dan persetujuannya. Akta Perlembagaan 1986 kemudiannya menghapuskan baki keupayaan Parlimen British untuk membuat undang-undang bagi negara tersebut dan menyusun semula asas eksekutif serta Parlimen New Zealand.[26]
Perdana menteri New Zealand mula memainkan peranan langsung yang lebih besar dalam pemilihan calon. Pada tahun 1945, Peter Fraser mencalonkan Sir Bernard Freyberg, pemimpin tentera yang mempunyai hubungan rapat dengan New Zealand.[27] Sejak itu, syor pelantikan menjadi urusan kerajaan New Zealand sepenuhnya.
Pengnewzealandan dan kepelbagaian
[sunting | sunting sumber]Sehingga dekad 1960-an, kebanyakan penyandang ialah bangsawan atau pegawai tentera British. Sir Arthur Porritt, yang dilantik pada tahun 1967, menjadi gabenor jeneral pertama yang dilahirkan di New Zealand.[28] Sir Denis Blundell, dilantik pada tahun 1972, merupakan penyandang pertama yang menetap secara tetap di New Zealand pada waktu pelantikannya.
Sir Keith Holyoake, seorang bekas perdana menteri, menjadi ahli politik kerjaya pertama yang dilantik pada tahun 1977. Pelantikannya menimbulkan perbahasan tentang sifat tidak berpihak jawatan, tetapi beliau meninggalkan politik aktif dan menjalankan tugas mengikut konvensyen.
Sir Paul Reeves menjadi gabenor jeneral pertama berketurunan Māori pada tahun 1985.[29] Dame Catherine Tizard menjadi wanita pertama pada tahun 1990, manakala Sir Anand Satyanand menjadi penyandang pertama berketurunan India dan Pasifik pada tahun 2006.[30][31]
Pelantikan Dame Cindy Kiro pada tahun 2021 sebagai wanita Māori pertama mencerminkan perkembangan lanjut dalam keterwakilan. Latar belakang penyandang moden merangkumi kehakiman, pendidikan, agama, diplomasi, perkhidmatan ketenteraan, politik dan bidang profesional lain.
Krisis perlembagaan 1984
[sunting | sunting sumber]Selepas pilihan raya umum 1984, kerajaan Robert Muldoon kalah tetapi masih memegang jawatan sementara sehingga kerajaan baharu dapat dilantik. Perdana menteri terpilih David Lange meminta kerajaan penyandang melaksanakan penurunan nilai dolar New Zealand bagi menangani krisis mata wang. Muldoon pada mulanya enggan mengikut nasihat itu walaupun rakan-rakan Kabinetnya menyokong tindakan tersebut.
Gabenor Jeneral Sir David Beattie bersedia mempertimbangkan pemecatan Muldoon jika beliau terus enggan menerima arahan Kabinet yang mempunyai sokongan majoriti Parlimen baharu. Muldoon akhirnya berundur dan penurunan nilai dilaksanakan, lalu pemecatan tidak berlaku.[32]
Krisis itu menunjukkan kepentingan aturan kerajaan sementara dan keperluan menteri penyandang bertindak menurut kedudukan demokrasi selepas pilihan raya. Pengalaman tersebut mempengaruhi penjelasan konvensyen dalam Manual Kabinet dan kajian yang membawa kepada Akta Perlembagaan 1986.
Government House dan pentadbiran
[sunting | sunting sumber]Sokongan pentadbiran
[sunting | sunting sumber]Government House ialah sebuah unit dalam Jabatan Perdana Menteri dan Kabinet. Kira-kira 34 orang kakitangan menyediakan sokongan pentadbiran, protokol, program, komunikasi dan rumah tangga bagi membolehkan gabenor jeneral menjalankan tugas serta menyelenggara kedua-dua kediaman rasmi.[33]
Setiausaha Rasmi mengetuai Government House dan mengurus pejabat serta kediaman. Setiausaha Kabinet, yang juga Kerani Majlis Eksekutif, menjadi saluran perhubungan utama antara gabenor jeneral dengan kerajaan dan memberikan nasihat tentang perkara perlembagaan.[34]
Walaupun gabenor jeneral melaksanakan fungsi negara, kakitangan Government House ialah sebahagian perkhidmatan awam dan perbelanjaan unit dibentangkan melalui laporan Jabatan Perdana Menteri dan Kabinet. Jabatan lain, termasuk Angkatan Pertahanan, Kementerian Luar Negeri dan Perdagangan serta Polis New Zealand, memberikan sokongan mengikut jenis kegiatan.
Government House, Wellington
[sunting | sunting sumber]
Government House Wellington terletak di Newtown dan menjadi kediaman rasmi utama serta pusat kerja gabenor jeneral. Bangunan itu dibina antara tahun 1908 dengan 1910 dan pertama kali didiami oleh Lord Islington.[35]
Bangunan utama mempunyai keluasan sekitar 4,200 meter persegi dan terletak dalam kawasan seluas kira-kira 12 hektar. Kompleks ini merangkumi bilik negara, pejabat, kediaman persendirian, rumah tamu, taman dan kemudahan sokongan.[35]
Upacara mengangkat sumpah menteri, pertemuan diplomatik, istiadat pengurniaan, majlis negara dan kegiatan masyarakat diadakan di situ. Kawasan tersebut dibuka kepada orang ramai melalui lawatan berpandu dan acara tertentu.
Government House, Auckland
[sunting | sunting sumber].jpg)
Government House Auckland terletak di Mount Eden dan merupakan kediaman rasmi kedua. Rumah dan kawasan itu dihadiahkan kepada negara oleh Sir Frank dan Lady Mappin pada tahun 1962.[36]
Kediaman Auckland digunakan ketika gabenor jeneral menjalankan program di bandar tersebut dan bahagian utara negara. Ia menjadi tempat istiadat pengurniaan, penerimaan diplomatik, jamuan, mesyuarat dan acara masyarakat dalam skala yang lebih kecil daripada kediaman Wellington.
Kedua-dua Government House ialah harta negara dan berfungsi sebagai ruang awam serta istiadat, bukan semata-mata tempat tinggal persendirian penyandang.
Lambang dan protokol
[sunting | sunting sumber]Bendera dan lencana
[sunting | sunting sumber]Bendera gabenor jeneral berwarna biru tua dan memaparkan perisai daripada Jata New Zealand yang diatasi oleh sebuah mahkota. Reka bentuk tersebut menggantikan bendera lama berasaskan corak umum gabenor jeneral Komanwel dan pertama kali dikibarkan secara rasmi di Government House Auckland pada 5 Jun 2008 serta di Wellington pada 17 Jun 2008.[37]
Bendera dikibarkan di Government House Wellington atau Auckland apabila gabenor jeneral berada di kediaman tersebut. Ia juga boleh digunakan pada kenderaan atau lokasi bagi menandakan kehadiran rasmi penyandang. Bendera bukan bendera peribadi seumur hidup; penggunaannya terikat pada jawatan.
Lencana jawatan menggunakan jata bermahkota dan muncul pada dokumen, papan tanda serta bahan institusi. Ia berbeza daripada jata peribadi seseorang gabenor jeneral dan daripada Jata New Zealand yang mewakili negara serta Raja dalam konteks yang lebih luas.
Gaya dan sapaan
[sunting | sunting sumber]Gaya penuh penyandang semasa ialah Her Excellency The Right Honourable Dame Cindy Kiro, GNZM, QSO, Governor-General of New Zealand. Dalam sapaan langsung, bentuk Your Excellency digunakan.[38]
Pasangan penyandang menggunakan gaya His Excellency atau Her Excellency sepanjang penggal tetapi tidak memegang jawatan perlembagaan. Gelaran The Right Honourable diberikan kepada gabenor jeneral dan dikekalkan seumur hidup.[20]
Dalam susunan keutamaan rasmi New Zealand, Raja berada pada kedudukan pertama, diikuti gabenor jeneral atau Pentadbir Kerajaan. Kedudukan ini mencerminkan fungsi perlembagaan dan istiadat, bukan kuasa untuk mengarahkan kerajaan terpilih.
Lagu dan penghormatan ketenteraan
[sunting | sunting sumber]God Save the King merupakan salah satu daripada dua lagu kebangsaan New Zealand dan biasanya dimainkan apabila Raja, anggota keluarga diraja atau gabenor jeneral hadir secara rasmi, atau apabila kesetiaan kepada Mahkota hendak ditekankan.[39] God Defend New Zealand mempunyai taraf yang sama sebagai lagu kebangsaan dan lebih kerap digunakan dalam acara awam biasa.
Gabenor jeneral menerima kawalan kehormatan dan penghormatan ketenteraan mengikut sifat majlis. Tembakan penghormatan 21 das dilepaskan pada upacara mengangkat sumpah, perpisahan gabenor jeneral dan Pembukaan Negara Parlimen, di samping acara diraja serta negara lain yang ditetapkan protokol.[16]
Aide-de-camp daripada Angkatan Pertahanan mengiringi gabenor jeneral dalam kegiatan rasmi. Penyandang turut mempunyai hubungan istiadat dengan unit tentera dan menyampaikan tauliah, warna serta anugerah sebagai Panglima Tertinggi.
Senarai gabenor jeneral
[sunting | sunting sumber]Seramai 22 orang telah memegang gelaran gabenor jeneral sejak tahun 1917. Senarai ini tidak merangkumi leftenan gabenor dan gabenor sebelum perubahan gelaran tersebut atau Pentadbir Kerajaan yang bertindak sementara di antara penggal.[25][40]
| Bil. | Potret | Gabenor jeneral | Mula menjawat | Tamat menjawat |
|---|---|---|---|---|
| 1 |  |
Earl Liverpool | 28 Jun 1917 | 7 Julai 1920 |
| 2 |  |
Viscount Jellicoe | 27 September 1920 | 26 November 1924 |
| 3 |  |
Sir Charles Fergusson | 13 Disember 1924 | 8 Februari 1930 |
| 4 |  |
Lord Bledisloe | 19 Mac 1930 | 15 Mac 1935 |
| 5 |  |
Viscount Galway | 12 April 1935 | 3 Februari 1941 |
| 6 | .jpg) |
Sir Cyril Newall | 22 Februari 1941 | 19 April 1946 |
| 7 |  |
Sir Bernard Freyberg | 17 Jun 1946 | 15 Ogos 1952 |
| 8 | .jpg) |
Sir Willoughby Norrie | 2 Disember 1952 | 25 Julai 1957 |
| 9 |  |
Viscount Cobham | 5 September 1957 | 13 September 1962 |
| 10 | .jpg) |
Sir Bernard Fergusson | 9 November 1962 | 20 Oktober 1967 |
| 11 |  |
Sir Arthur Porritt | 1 Disember 1967 | 6 September 1972 |
| 12 |  |
Sir Denis Blundell | 27 September 1972 | 5 Oktober 1977 |
| 13 |  |
Sir Keith Holyoake | 26 Oktober 1977 | 23 Oktober 1980 |
| 14 |  |
Sir David Beattie | 6 November 1980 | 10 November 1985 |
| 15 | .jpg) |
Sir Paul Reeves | 20 November 1985 | 29 November 1990 |
| 16 |  |
Dame Catherine Tizard | 12 Disember 1990 | 3 Mac 1996 |
| 17 | .jpg) |
Sir Michael Hardie Boys | 21 Mac 1996 | 21 Mac 2001 |
| 18 | .jpg) |
Dame Silvia Cartwright | 4 April 2001 | 4 Ogos 2006 |
| 19 | .jpg) |
Sir Anand Satyanand | 23 Ogos 2006 | 23 Ogos 2011 |
| 20 | .jpg) |
Sir Jerry Mateparae | 31 Ogos 2011 | 31 Ogos 2016 |
| 21 | .jpg) |
Dame Patsy Reddy | 28 September 2016 | 28 September 2021 |
| 22 | .jpg) |
Dame Cindy Kiro | 21 Oktober 2021 | Penyandang (penggal hingga 31 Mac 2027) |
Lihat juga
[sunting | sunting sumber]Rujukan
[sunting | sunting sumber]- 1 2 "New Zealand's Constitution" (dalam bahasa Inggeris). Office of the Governor-General. Dicapai pada 19 Julai 2026.
- 1 2 3 4 "Governor-General" (dalam bahasa Inggeris). Department of the Prime Minister and Cabinet. Dicapai pada 19 Julai 2026.
- 1 2 3 4 5 6 "Letters Patent Constituting the Office of Governor-General of New Zealand" (dalam bahasa Inggeris). New Zealand Legislation. 28 Oktober 1983. Dicapai pada 19 Julai 2026.
- 1 2 3 4 5 6 "Constitutional Role" (dalam bahasa Inggeris). Office of the Governor-General. Dicapai pada 19 Julai 2026.
- 1 2 3 "International Role" (dalam bahasa Inggeris). Office of the Governor-General. Dicapai pada 19 Julai 2026.
- ↑ "The Governor-General" (dalam bahasa Inggeris). Office of the Governor-General. Dicapai pada 19 Julai 2026.
- ↑ "Announcement of New Governor-General" (dalam bahasa Inggeris). Office of the Governor-General. 24 Mei 2021. Dicapai pada 19 Julai 2026.
- 1 2 "Governor-General's Term Extended". Scoop (dalam bahasa Inggeris). New Zealand Government. 12 September 2025. Dicapai pada 19 Julai 2026.
- ↑ "The Constitution of New Zealand" (dalam bahasa Inggeris). Office of the Governor-General. Dicapai pada 19 Julai 2026.
- ↑ "The Office of the Governor-General" (dalam bahasa Inggeris). Office of the Governor-General. Dicapai pada 19 Julai 2026.
- ↑ "Executive Council" (dalam bahasa Inggeris). Department of the Prime Minister and Cabinet. Dicapai pada 19 Julai 2026.
- 1 2 3 "Government Formation" (dalam bahasa Inggeris). Department of the Prime Minister and Cabinet. Dicapai pada 19 Julai 2026.
- ↑ "Caretaker Convention" (dalam bahasa Inggeris). Department of the Prime Minister and Cabinet. Dicapai pada 19 Julai 2026.
- ↑ "The Constitution of New Zealand" (dalam bahasa Inggeris). Office of the Governor-General. Dicapai pada 19 Julai 2026.
- ↑ "Dame Cindy Kiro Swearing-In at Parliament and Wreath Laying at Pukeahu" (dalam bahasa Inggeris). Office of the Governor-General. 21 Oktober 2021. Dicapai pada 19 Julai 2026.
- 1 2 3 "Gun Salutes" (dalam bahasa Inggeris). New Zealand Defence Force. Dicapai pada 19 Julai 2026.
- ↑ "Governor General's Term Extended" (dalam bahasa Inggeris). New Zealand Government. 1 Februari 2005. Dicapai pada 19 Julai 2026.
- ↑ "Governor-General (Salary) Determination 2025" (dalam bahasa Inggeris). New Zealand Legislation. 19 September 2025. Dicapai pada 19 Julai 2026.
- ↑ "The Governor-General Act" (dalam bahasa Inggeris). Office of the Governor-General. Dicapai pada 19 Julai 2026.
- 1 2 "The Right Honourable in New Zealand" (dalam bahasa Inggeris). Department of the Prime Minister and Cabinet. Dicapai pada 19 Julai 2026.
- ↑ "Administrator of the Government" (dalam bahasa Inggeris). Department of the Prime Minister and Cabinet. Dicapai pada 19 Julai 2026.
- ↑ "Credentials Ceremonies" (dalam bahasa Inggeris). Office of the Governor-General. Dicapai pada 19 Julai 2026.
- ↑ "Ceremonial Role" (dalam bahasa Inggeris). Office of the Governor-General. Dicapai pada 19 Julai 2026.
- 1 2 3 4 "New Zealand's Governor-General—an Historical Perspective" (dalam bahasa Inggeris). Office of the Governor-General. Dicapai pada 19 Julai 2026.
- 1 2 "Former Governors-General" (dalam bahasa Inggeris). Office of the Governor-General. Dicapai pada 19 Julai 2026.
- ↑ "Patriated" (dalam bahasa Inggeris). Manatū Taonga—Ministry for Culture and Heritage. 4 Februari 2025. Dicapai pada 19 Julai 2026.
- ↑ "Selection Process" (dalam bahasa Inggeris). Manatū Taonga—Ministry for Culture and Heritage. Dicapai pada 19 Julai 2026.
- ↑ "Sir Arthur Espie Porritt" (dalam bahasa Inggeris). Office of the Governor-General. Dicapai pada 19 Julai 2026.
- ↑ "The Hon and the Rt Rev Sir Paul Reeves" (dalam bahasa Inggeris). Office of the Governor-General. Dicapai pada 19 Julai 2026.
- ↑ "The Hon Dame Catherine Tizard" (dalam bahasa Inggeris). Office of the Governor-General. Dicapai pada 19 Julai 2026.
- ↑ "Biography of The Hon Sir Anand Satyanand" (dalam bahasa Inggeris). Office of the Governor-General. Dicapai pada 19 Julai 2026.
- ↑ "Our Last Constitutional Crisis?" (dalam bahasa Inggeris). Manatū Taonga—Ministry for Culture and Heritage. 4 Februari 2025. Dicapai pada 19 Julai 2026.
- ↑ "Government House" (dalam bahasa Inggeris). Department of the Prime Minister and Cabinet. Dicapai pada 19 Julai 2026.
- ↑ "Staff at Government House" (dalam bahasa Inggeris). Office of the Governor-General. Dicapai pada 19 Julai 2026.
- 1 2 "Government House Wellington" (dalam bahasa Inggeris). Office of the Governor-General. Dicapai pada 19 Julai 2026.
- ↑ "Government House Auckland" (dalam bahasa Inggeris). Office of the Governor-General. Dicapai pada 19 Julai 2026.
- ↑ "The Governor-General's Flag" (dalam bahasa Inggeris). Office of the Governor-General. Dicapai pada 19 Julai 2026.
- ↑ "Guidance for Writing to the Governor-General" (dalam bahasa Inggeris). Office of the Governor-General. Dicapai pada 19 Julai 2026.
- ↑ "National Anthems" (dalam bahasa Inggeris). Manatū Taonga—Ministry for Culture and Heritage. Dicapai pada 19 Julai 2026.
- ↑ McLean, Gavin (2006). The Governors: New Zealand's Governors and Governors-General (dalam bahasa Inggeris). Dunedin: Otago University Press. ISBN 978-1-877372-25-4.
Bacaan lanjut
[sunting | sunting sumber]- McLean, Gavin (2006). The Governors: New Zealand's Governors and Governors-General (dalam bahasa Inggeris). Dunedin: Otago University Press. ISBN 978-1-877372-25-4.
- Quentin-Baxter, Alison; McLean, Janet (2017). This Realm of New Zealand: The Sovereign, the Governor-General, the Crown (dalam bahasa Inggeris). Auckland: Auckland University Press. ISBN 978-1-77558-962-4.
Pautan luar
[sunting | sunting sumber]