Imej pemujaan

Salah satu berhala terawal yang diketahui pernah disembah oleh manusia. Berasal dari Jericho, di wilayah Palestin moden. Zaman Neolitik Pra-Tembikar. Muzium Arkeologi Jordan, Amman, Jordan.

Dalam amalan agama, imej pemujaan atau imej kultus ialah objek buatan manusia yang dihormati atau disembah kerana dewa, roh atau makhluk halus yang diwakilinya. Dalam beberapa tradisi, termasuk agama-agama Mesir, Yunani dan Rom purba, serta Hindu, imej pemujaan dalam sesebuah kuil mungkin melalui rutin harian seperti dimandikan, dipakaikan pakaian, dan diberikan makanan. Perarakan di luar kuil pada hari-hari perayaan khas juga merupakan amalan biasa. Imej keagamaan merangkumi pelbagai jenis imej yang dibuat dengan tujuan, subjek, atau kaitan keagamaan. Dalam banyak konteks, “imej pemujaan” khususnya merujuk kepada imej yang paling penting dalam sesebuah kuil, yang disimpan di ruang dalam, berbeza daripada imej-imej lain yang turut menghiasi kuil.

Perkataan berhala ialah imej atau gambaran sesuatu dewa yang digunakan sebagai objek penyembahan, manakala pemujaan berhala ialah perbuatan menyembah “berhala” seolah-olah ia Tuhan.

Asia Barat dan Mesir purba

Penggunaan imej dalam Asia Barat purba umumnya nampak serupa dengan agama Mesir purba, tentangnya kita mempunyai maklumat paling lengkap. Kuil-kuil menempatkan imej pemujaan, dan terdapat banyak imej lain. Agama Ibrani purba merupakan atau kemudiannya menjadi satu pengecualian, menolak imej pemujaan walaupun mengembangkan monoteisme; hubungan antara perkara ini dan Atenisme yang cuba diterapkan oleh Akhenaten ke atas Mesir telah lama dibincangkan. Dalam seni Amarna, Aten digambarkan hanya sebagai cakera matahari dengan sinar-sinar yang memancar daripadanya, kadangkala dengan tangan, dan kuil-kuil kepada Aten (contohnya Kuil Agung Aten di Amarna) merupakan laman terbuka tanpa bumbung supaya matahari dapat disembah secara langsung sambil ia bergerak melintasi langit.

Imej pemujaan ialah sesuatu yang lazim di Mesir purba, dan masih terdapat dalam Kemetisme moden. Istilah ini sering merujuk kepada imej-imej yang agak kecil, biasanya diperbuat daripada emas, yang berada dalam keramat di ruang terdalam kuil Mesir yang dikhaskan kepada dewa itu (kecuali apabila dibawa keluar untuk acara istiadat, misalnya untuk “melawat” pasangan mereka). Imej-imej ini biasanya menunjukkan dewa itu di dalam tongkang atau perahu suci mereka; tiada satu pun daripadanya yang masih wujud. Hanya para pendeta dibenarkan memasuki ruang terdalam.

Terdapat juga pelbagai jenis imej kecil lain, banyak daripadanya disimpan di rumah orang biasa. Imej batu bersaiz besar di bahagian luar kuil biasanya menggambarkan firaun sebagai dirinya sendiri atau “sebagai” seorang dewa, dan banyak imej lain memberikan ciri-ciri keluarga diraja kepada dewa-dewi.

Yunani dan Rom Klasik

Kuil Yunani purba dan kuil Rom lazimnya mempunyai imej pemujaan di dalam cella. Cella dalam kuil Yunani terletak di bahagian tengah, manakala dalam kuil Rom ia berada di bahagian belakang. Akses kepada cella berbeza-beza, namun selain para pendeta, sekurang-kurangnya sebahagian daripada para penyembah biasa boleh memasuki cella pada masa-masa tertentu, namun korban kepada dewanya biasanya dibuat di mazbah di luar dalam kawasan kuil (temenos dalam bahasa Yunani). Sesetengah imej pemujaan mudah dilihat dan menjadi tarikan pelancong yang terkenal.

Imej tersebut biasanya berbentuk patung dewa, selalunya lebih kurang sebesar manusia. Akan tetapi dalam sesetengah kes, berkali-kali lebih besar daripada saiz manusia, dibuat daripada marmar atau gangsa, atau dalam bentuk yang paling berprestij iaitu patung kriselefantin yang menggunakan kepingan gading untuk bahagian tubuh yang kelihatan dan emas untuk pakaian, pada rangka kayu. Kebanyakan patung pemujaan bersifat antropomorfik dan menyerupai manusia. Imej-imej pemujaan Yunani yang paling terkenal antaranya ialah Patung Zeus di Olympia dan Athena Parthenos oleh Phidias di Parthenon di Athens, kedua-duanya merupakan patung gergasi yang kini hilang sepenuhnya. Serpihan dua patung kriselefantin dari Delphi telah digali.

Akrolit ialah satu lagi komposit, sebagai bentuk yang jimat kos dengan badan kayu. Xoanon pula ialah imej kayu primitif dan simbolik, mungkin sebanding dengan lingam Hindu; banyak daripadanya terpelihara dan dihormati kerana usia purbanya. Banyak patung Yunani yang dikenali melalui salinan marmar Rom pada asalnya ialah imej pemujaan kuil, dan dalam beberapa kes, seperti Apollo Barberini, boleh dikenal pasti dengan munasabah. Beberapa patung asal yang sebenar masih wujud, contohnya patung gangsa Athena Piraeus (setinggi 2.35 meter termasuk topi keledar).

Dalam mitologi Yunani dan Rom, palladium ialah imej purba yang padanya dipercayai bergantung keselamatan sebuah kota kubu, terutamanya imej kayu yang dicuri oleh Odysseus dan Diomedes dari kota Troy dan kemudiannya dibawa ke Rom oleh Aeneas. (Kisah Rom ini diceritakan dalam Aeneid oleh Virgil dan karya-karya lain.)

Agama samawi

Rencana utama: Ikonoklasme

Sebahagian penganut agama samawi mengenal pasti imej pemujaan sebagai berhala dan amalan menyembah atau memuliakannya sebagai pemujaan berhala; iaitu penyembahan bentuk-bentuk kosong, namun ada juga yang tidak berpendapat begitu. Hal ini telah lama menjadi isu perdebatan, kebanyakannya bergantung pada tahap penghormatan atau pemujaan yang penentangnya fikir diberikan kepada imej-imej tersebut.

Al-Quran berulang kali menekankan tauhid atau keesaan mutlak Tuhan dan mengkritik syirik yang diikuti orang Arab sebelum Islam dan bangsa-bangsa terdahulu.

Dia berkata, "Patutkah kamu menyembah benda-benda yang kamu pahat, padahal Tuhanlah yang mencipta kamu dan benda-benda yang kamu buat itu? — Quran 37:95–96

Kitab Yesaya turut memberikan ungkapan klasik kepada paradoks yang wujud dalam penyembahan imej pemujaan:

Negeri mereka penuh berhala. Mereka sujud menyembah hasil buatan tangan sendiri, barang yang dibuat oleh jari-jari sendiri. — Yesaya 2:8, dicerminkan dalam Yesaya 17:8.

Islam

Sebelum kedatangan Islam di kota Makkah, suatu zaman yang dikenali oleh umat Islam sebagai zaman Jahiliah, para pedagang penyembah berhala atau pra-Islam di Makkah mengawal Kaabah lalu memonopoli kuasa terhadapnya dan seterusnya terhadap kota tersebut. Suku-suku Arab di semenanjung datang ke pusat perdagangan ini untuk meletakkan berhala mereka di Kaabah, dan dalam proses itu dikenakan bayaran persepuluhan atau zakat. Keadaan ini membantu para pedagang Makkah memperoleh kekayaan serta mewujudkan suasana perdagangan dan hubungan antara suku yang aman dan menguntungkan.

Seruan Nabi Muhammad menimbulkan kemarahan para pedagang pagan, menyebabkan mereka menentangnya. Penentangan terhadap ajarannya menjadi begitu tegang sehingga Nabi Muhammad dan para pengikutnya terpaksa berhijrah dari Makkah ke Madinah untuk perlindungan, membawa kepada konflik bersenjata dan mencetuskan banyak peperangan yang dimenangi dan kalah, yang akhirnya memuncak dengan Pembukaan Kota Makkah pada tahun 630. Selepas penaklukan itu, Nabi Muhammad melakukan tiga perkara:

• Pertama, bersama para sahabatnya baginda melawat Kaabah dan membuang serta memusnahkan berhala-berhala, sekali gus menyingkirkan tanda-tanda Jahiliah daripada Kaabah.
• Kedua, baginda memerintahkan pembinaan sebuah masjid di sekitar Kaabah, iaitu Masjid al-Haram yang pertama dalam Islam.
• Ketiga, Nabi Muhammad memaafkan semua yang telah mengangkat senjata menentangnya.

Dengan pemusnahan berhala dan pembinaan Masjid al-Haram, satu era baharu bermula, membuka jalan kepada kebangkitan Islam.

Kristian

Laman utama: Imej keagamaan dalam teologi Kristian, Ikonoklasme Byzantium, dan Reformasi Protestan dan seni

Frans Hogenberg, Rusuhan Ikonoklastik Calvinis pada 20 Ogos, 1566, pada 20 Ogos 1566 di Antwerp, detik penting peristiwa Beeldenstorm pada 1566, apabila lukisan, hiasan gereja dan kelengkapan dihancurkan dalam beberapa minggu akibat gelombang ikonoklasme ganas di Negara-negara Pamah. Beberapa episod serupa berlaku sepanjang tempoh awal Reformasi.

Imej Kristian yang dihormati atau dimuliakan dikenali sebagai ikon. Penganut Kristian yang memuliakan ikon membuat perbezaan tegas antara “penghormatan” dan “penyembahan”. Penganut Katolik dan Kristian Ortodoks Timur membuat pengecualian untuk penghormatan imej para santo – mereka membezakan penghormatan ini daripada penyembahan atau latria.

Pengenalan imej-imej yang dihormati dalam agama Kristian telah menjadi isu yang berkontroversi selama berabad-abad, dan dalam Ortodoks Timur kontroversi ini berlarutan sehingga tercetus semula dalam Ikonoklasme Byzantium pada abad ke-8 dan ke-9. Arca keagamaan berskala besar adalah asing dalam kepercayaan Ortodoks. Di Barat, penentangan terhadap pemujaan berhala melambatkan pengenalan imej-imej arca selama berabad-abad sehingga zaman Charlemagne, apabila penempatan salib besar bersaiz sebenar oleh baginda di Gereja Kecil Palatine di Aachen menjadi detik yang penting, membawa kepada ukiran timbul besar digunakan secara meluas pada gereja-gereja, seterusnya patung-patung besar. Ramai penganut Kristian percaya bahawa berhala bukan sekadar patung kosong, sebaliknya dihuni oleh syaitan yang boleh memberi pengaruh melalui berhala itu. Dengan memusnahkan berhala, mualaf Kristian percaya bahawa mereka menyingkirkan syaitan daripada tempat tinggal duniawi dan materialnya.

Libri Carolini, sebuah karya abad ke-8 yang disusun atas perintah Charlemagne sebagai respons kepada Majlis Nicaea Kedua, menjelaskan kedudukan Katolik mengenai penghormatan imej, memberikan imej kedudukan yang serupa tetapi sedikit kurang signifikan berbanding Ortodoks Timur.

Reformasi abad ke-16 mencetuskan gelombang kemusnahan imej, khususnya di England, Scotland, Ireland, Jerman, Switzerland, Negara-Negara Pamah (Beeldenstorm), dan Perancis. Kemusnahan imej tiga dimensi lazimnya hampir menyeluruh, khususnya imej Perawan Maria dan para santo, dan para ikonoklas (“pemecah imej”) turut memecahkan gambaran tokoh-tokoh suci pada tingkap kaca berwarna serta imej keagamaan lain. Kemusnahan lanjut terhadap ikon—yang sangat dibenci oleh golongan Puritan—berlaku semasa Perang Saudara England. Peralihan yang kurang ekstrem berlaku di seluruh Eropah utara apabila gereja-gereja Katolik menjadi Protestan.

Wilayah-wilayah Katolik di Eropah, khususnya pusat-pusat seni seperti Rom dan Antwerp, bertindak balas terhadap ikonoklasme Reformasi dengan pembaharuan imej yang dihormati dalam gerakan Kontra-Reformasi, namun beberapa ikonografi Zaman Pertengahan yang lebih bersifat fantasi diharamkan. Pemuliaan terhadap Perawan Maria berkembang pesat, baik dalam amalan mahupun imej, dan tempat-tempat suci baharu—seperti di Santa Maria Maggiore, Rom—dibina untuk ikon ajaib Zaman Pertengahan sebagai sebahagian daripada perkembangan ini.

Menurut Katekismus Gereja Katolik:

Penghormatan Kristian terhadap imej tidak bertentangan dengan perintah pertama yang melarang berhala. Malah, “penghormatan yang diberikan kepada sesuatu imej disampaikan kepada prototaip yang diwakilinya”, dan “sesiapa yang menghormati sesuatu imej menghormati orang yang digambarkan dalamnya”. Penghormatan terhadap imej suci ialah “penghormatan yang penuh takzim”, bukan penyembahan yang hanya dikhaskan untuk Tuhan semata-mata:

Ibadat keagamaan tidak ditujukan kepada imej itu sendiri, yang hanya dianggap sebagai benda, tetapi menganggapnya sebagai imej yang menghubungkan kita kepada Tuhan yang menjelma dalam bentuk manusia. Penujuan kepada imej tersebut tidak berakhir dengan imej itu sebagai imej, tetapi menuju kepada apa yang diwakilinya.

Agama Yahudi

Agama Yahudi melarang pemujaan berhala dengan keras, dan menganggapnya sebagai antara dosa yang paling berat.

Agama Yahudi bersifat anikonik, bermaksud apa-apa gambaran fizikal tentang Tuhan dalam apa jua bentuk tidak dibenarkan; ini turut terpakai untuk imej pemujaan. Larangan terhadap berhala dalam agama Yahudi begitu ketat sehingga pelbagai ketetapan wujud melebihi sekadar penggunaan berhala: Orang Yahudi tidak boleh memakan apa-apa yang dipersembahkan kepada berhala sebagai persembahan curahan, tidak boleh bergerak secara terbuka di tempat yang adanya berhala, dan tidak boleh berinteraksi dengan penyembah berhala dalam tempoh masa tertentu berkaitan perayaan atau perhimpunan berhala.

Setelah berzaman dan tradisi keagamaan yang dihadapi oleh orang Yahudi semakin berbeza-beza, apa yang dianggap sebagai “pemujaan berhala” mula menjadi topik perbahasan. Dalam Mishnah dan Talmud, pemujaan berhala ditakrifkan sebagai penyembahan imej ukiran melalui perbuatan penyembah berhala yang lazim, dan juga melalui amalan yang secara khusus dikhaskan untuk penyembahan Tuhan orang Yahudi di Bait Suci di Jerusalem, seperti sujud, mengorbankan haiwan, membakar kemenyan, atau memercikkan darah haiwan pada mazbah. Perbuatan mencium, memeluk atau “menghormati” berhala, walaupun tidak dianggap pemujaan berhala secara mutlak, tetap dilarang.

Agama-agama India

Hinduisme

Sebuah murti Ganesha tanah liat, disembah ketika perayaan Ganesh Chaturthi, kemudiannya akan ditenggelamkan ke dalam air mengikut adat upacara.

Garbhagriha atau keramat suci dalaman sebuah kuil Hindu mengandungi imej dewa. Imej ini mungkin berbentuk patung yang terperinci, namun sebuah lingam simbolik juga sangat lazim, dan kadangkala sebuah yoni atau bentuk simbolik lain. Biasanya hanya para pendeta dibenarkan memasuki ruang itu, namun seni bina kuil Hindu lazimnya membolehkan imej itu dapat dilihat oleh para penyembah di mandapa yang bersambung dengannya (tempat masuk ke ruang itu, dan seluruh kuil, juga mungkin dibataskan dengan pelbagai cara).

Agama Hindu membenarkan banyak bentuk penyembahan dan oleh itu ia tidak mewajibkan atau melarang penyembahan imej (murti). Dalam Hinduisme, murti biasanya bermaksud imej yang menzahirkan Roh Ketuhanan (murta). Bererti “penjelmaan” secara harfiah, murti ialah suatu representasi seorang dewa, lazimnya diperbuat daripada batu, kayu, atau logam, yang berfungsi sebagai saluran melalui mana sesuatu dewa boleh disembah. Penganut Hindu menganggap murti layak menjadi tumpuan penyembahan dewa hanya selepas dewa itu dipanggil masuk ke dalamnya untuk tujuan pemujaan. Gambaran dewa itu mesti mencerminkan gerak isyarat dan kadar ukuran yang digariskan dalam tradisi keagamaan.

Jainisme

Dalam Jainisme, para Tirthankara (“pembuat harungan”) mewakili matlamat sebenar semua manusia. Sifat-sifat mereka disembah oleh para penganut Jain. Imej yang menggambarkan mana-mana daripada dua puluh empat Tirthankara ditempatkan di kuil Jain. Tidak ada kepercayaan bahawa imej itu sendiri adalah selain daripada perwakilan makhluk yang diwakilinya. Para Tirthankara tidak boleh membalas penghormatan sedemikian, namun ia boleh berfungsi sebagai bantuan meditasi. Walaupun kebanyakan penghormatan adalah dalam bentuk doa, gita puja dan bacaan, imej itu kadangkala dimandikan mengikut adat upacara, dan selalunya diberikan persembahan; terdapat lapan jenis persembahan yang melambangkan lapan jenis karma menurut Jainisme. Bentuk penghormatan ini bukanlah asas utama pegangan agama tersebut.

Buddhisme

Agama Buddha awal sangat mengelakkan penggambaran Buddha, yang digantikan dengan simbol-simbol atau ruang kosong. Sebelum mazbah menjadi lazim, penganut Buddha akan menghadap sama ada simbol Buddhisme atau tempat yang diukir pada dinding ketika berdoa atau memberi khuduk. Imej besar Gautama Buddha, serta buddha-buddha dan bodhisattva lain kemudian menjadi penting dalam banyak aliran seni Buddha, dan hingga kini kebanyakannya masih kekal begitu. Sikap seorang penganut terhadap imej sangat rumit dan berbeza-beza dalam agama Buddha, bergantung kepada tradisi tertentu, dan tahap kefahaman ajaran Buddha pada individu itu.

Roda Dharma ialah sebuah imej yang digunakan untuk penyembahan dalam agama Buddha. Dharma mewakili dan melambangkan semua ajaran Buddha. Dharma ialah sebuah roda atau bulatan, yang mengandungi pelbagai sifat yang dianggap penting bagi agama Buddha. Lazimnya, roda itu menunjukkan Laluan Lapan Langkah yang diikuti penganut Buddha untuk mencapai Nirwana. Simbol itu berbentuk roda untuk menunjukkan aliran kehidupan: penganut Buddha mempercayai kelahiran semula, maka kehidupan bergerak dalam satu bulatan dan tidak berakhir dengan kematian.

Rupa binaan idola bergantung pada sekolah agama Buddha yang diikuti. Patung agama Buddha daripada tradisi Theravada biasanya langsing dan tampak agung. Patung daripada Mahayana biasanya lebih berisi, dengan wajah lebih sopan dan tenang. Patung daripada Vajrayana pula biasanya memperlihatkan postur yang lebih keterlaluan, dan lazimnya menunjukkan Buddha/Bodhisattva melakukan mudra tangan. (Ini lazim untuk semua imej Buddha, namun mudra itu lebih menyerupai gerak yoga)

Agama-agama Asia Timur

Shinto

Dalam Shinto, imej pemujaan dipanggil shintai. Contoh sejarah terawal daripadanya ialah objek semula jadi seperti batu, air terjun, pokok atau gunung, seperti Gunung Fuji, manakala majoritinya ialah objek buatan manusia seperti pedang, permata atau cermin. Bukannya mewakili atau menjadi sebahagian daripada kami (dewa), shintai dianggap sebagai wadah yang membolehkan roh tersebut bersemayam sementara untuk membolehkan manusia menyembahnya. Satu upacara yang dipanggil kanjō boleh digunakan untuk memindahkan intipati sesuatu kami ke dalam shintai lain, membolehkan dewa yang sama disemayamkan di banyak kuil.

Galeri

• 
  Wanita Duduk dari Çatalhöyük
• 
  Dewi Hindu Durga
• 
  Buddha Tian Tan
• 
  Mazbah dalam kuil Cina
• 
  Maximón, seorang dewa Maya
• 
  Salib Brazil
• 
  Murti batu Shiva abad ke-6
• 
  Patung kuasa Songye
• 
  Hasil semula patung Athena Parthenos pada saiz asal di Parthenon di Nashville, Tennessee
• 
  Imej Siddha (roh yang dibebaskan) yang disembah oleh penganut Jain

Lihat juga

• Kultus (amalan agama)
• Pingat Kebaktian
• Fetisyisme
• Ikon
• Ikonoklasme
• Puja
• Imej keagamaan

Bacaan lanjut

• Dick, Michael Brennan, penyunting (1999). Born in Heaven, Made on Earth: The Making of the Cult Image in the Ancient Near East. Eisenbrauns. ISBN 1-57506-024-8.
• Hill, Marsha (2007). Gifts for the gods: images from Egyptian temples. New York: The Metropolitan Museum of Art. ISBN 9781588392312.
• Hundley, Michael B. (2013). Gods in Dwellings: Temples and Divine Presence in the Ancient Near East. Society of Biblical Literature. ISBN 978-1589839205.
• Walls, Neal H., penyunting (2005). Cult Image and Divine Representation in the Ancient Near East. American Schools of Oriental Research. ISBN 0897570685.