Kuching

Daripada Wikipedia, ensiklopedia bebas.
(Dilencongkan dari Kuching, Sarawak)
Lompat ke: pandu arah, cari
Rencana ini adalah mengenai ibu negeri Sarawak. Untuk haiwan, sila lihat kucing.
Kuching
کوچيڠ
Dari kanan atas ikut arah pusingan jam: Astana, Dewan Undangan Negeri Sarawak, Tugu Kucing, Jambatan Pending, Muzium Sarawak, dan Fort Margherita. Lambang-Lambang Rasmi Bandaraya Kuching Dewan Bandaraya Kuching Utara Majlis Bandaraya Kuching Selatan
Dari kanan atas ikut arah pusingan jam: Astana, Dewan Undangan Negeri Sarawak, Tugu Kucing, Jambatan Pending, Muzium Sarawak, dan Fort Margherita.
Lambang-Lambang Rasmi Bandaraya Kuching
Dewan Bandaraya Kuching Utara Majlis Bandaraya Kuching Selatan
Seal of North Kuching.svg Seal of South Kuching.svg
Kuching کوچيڠ is located in Malaysia Timur
Kuching کوچيڠ
Kuching
کوچيڠ
Lokasi Kuching di pulau Borneo
Kuching کوچيڠ is located in Malaysia
Kuching کوچيڠ
Kuching
کوچيڠ
Koordinat: 1°33′36″N 110°20′42″E / 1.56000°N 110.34500°E / 1.56000; 110.34500
Negara Malaysia
Negeri Sarawak
Bahagian Bahagian Kuching
Daerah Daerah Kuching
Didirikan oleh Kesultanan Brunei 1827
Dibangunkan oleh James Brooke 18 Ogos 1842
Perbandaran 1 Januari 1953
Didirikan
(Menerima status kota)
1 Ogos 1988
Kerajaan
 - Jenis Kuching Selatan : Datuk Bandar-majlis kerajaan
Kuching Utara : Majlis-pengurus kerajaan
 - Datuk Bandar (Kuching Selatan) James Chan Khay Syn
 - Pesuruhjaya (Kuching Utara) Datuk Abang Wahap Abang Julai
Kawasan [1]
 - Bandar Kuching 136 batu persegi (431.02 km²)
Ketinggian [2] 89 kaki (27 m)
Ketinggian tertinggi 2,658 kaki (810.2 m)
Kepadatan (2010)
 - Bandar Kuching 325,132[3]
 - Metro 684,112
  Sumber dari Banci Penduduk dan Perumahan Malaysia 2010. Wilayah Metropolitan Kuching (Greater Kuching) meliputi populasi 358,980 di Perbandaran Padawan dan daerah Samarahan.
Zon masa WPM (UTC+8)
Poskod 93xxx
Laman web: Kuching Utara: dbku.gov.my
Kuching Selatan: mbks.gov.my

Kuching atau Bandar Raya Kuching[4] (Jawi: کوچيڠ) merupakan ibu negeri Sarawak yang terletak di Malaysia Timur. Ia juga merupakan pusat pemerintahan bagi Bahagian Kuching dan memerlukan 2 jam penerbangan dari Kuala Lumpur sahaja. Bandar ini terletak di Sungai Sarawak di hujung barat daya negeri Sarawak di pulau Borneo yang meliputi kawasan seluas 431 kilometer persegi (166 bt persegi) dengan jumlah penduduk sekitar 165,642 di kawasan pemerintahan Kuching Utara dan 159,490 di kawasan pemerintahan Kuching Selatan.[5][6][7]— jika digabungkan, jumlah kesemuanya ialah 325,132 orang.[5]

Kuching ialah pusat pemerintahan ketiga Sarawak pada tahun 1827 pada masa pemerintahan Empayar Brunei. Pada tahun 1841, Kuching menjadi pusat pemerintahan utama Sarawak setelah ia diserahkan kepada James Brooke bagi membantu kerajaan Brunei menamatkan pemberontakan. Bandar ini terus mendapat perhatian dan pembangunan selama pemerintahan Charles Brooke seperti pembangunan sistem sanitasi, hospital, penjara, Fort Margherita, dan bazar. Pada tahun 1941, pemerintahan Brooke merayakan Perayaan Centenary di Kuching. Selama Perang Dunia II, Kuching diduduki oleh tentera Jepun dari tahun 1942 sehingga 1945. Jepun mendirikan kem Batu Lintang berdekatan Kuching untuk menahan dan menyeksa tawanan perang. Setelah perang tamat, bandar ini tetap masih bertahan teguh. Namun, Rajah terakhir Sarawak, Sir Charles Vyner Brooke, memutuskan untuk menyerahkan Sarawak sebagai sebahagian daripada Mahkota British pada tahun 1946. Kuching tetap menjadi ibu negeri selama tempoh pemerintahan Mahkota British. Setelah pembentukan Malaysia pada tahun 1963, Kuching juga tetap dikekalkan menjadi ibu negeri dan mendapat status bandar pada tahun 1988. Sejak itu, bandar Kuching dibahagi menjadi dua wilayah pemerintahan yang dikawal selia oleh dua pemerintah bandar yang berbeza. Pusat pemerintahan Sarawak terletak di Wisma Bapa Malaysia, Kuching.

Kuching ialah tarikan utama bagi pelancong dan merupakan pintu gerbang utama bagi pelancong mengunjungi Sarawak dan Kalimantan.[7] Taman Negara Tanah Lembap Kuching terletak sekitar 30 kilometer (19 bt) dari bandar dan terdapat banyak tarikan lainnya di dalam dan sekitar Kuching seperti Taman Negara Bako, Pusat Hidupan Liar Semenggoh, Festival Muzik Hutan Hujan Dunia (RWMF), Dewan Undangan Negeri Sarawak, Astana, Fort Margherita, Muzium Kucing, dan Muzium Sarawak. Bandar ini telah menjadi salah satu pusat perindustrian dan komersial utama di Malaysia Timur.[8][9]

Pada 2015, Kuching dipilih menjadi bandaraya untuk mengadakan Badminton Grand Prix Malaysia-Antarabangsa yang bertempat di Johor Bahru sebelum ke Pulau Pinang.

Sejarah سجاره[sunting | sunting sumber]

Sarawak merupakan sebahagian daripada Empayar Brunei sejak Sultan Brunei yang pertama, Sultan Muhammad Shah. Kuching ialah pusat pemerintahan ketiga Sarawak, yang didirikan pada tahun 1827 oleh perwakilan dari Kesultanan Brunei, Pengiran Indera Mahkota.[10] Sebelum berdirinya Kuching, dua pusat pemerintahan masa lalu Sarawak ialah Santubong, yang didirikan oleh Sultan Pengiran Tengah pada tahun 1599, dan Lidah Tanah, yang didirikan oleh Datu Patinggi Ali pada awal tahun 1820-an.[10]

Kuching kemudian dibangunkan dan dijadikan sebagai pusat pemerintahan Brooke di bawah pemerintahan James Brooke.

Pengiran Muda Raja Hashimit kemudian menyerahkan wilayah ini kepada pengembara British, James Brooke sebagai hadiah kerana membantunya menumpaskan pemberontakan di Sarawak ketika itu.[11] Pemberontakan itu berjaya ditumpaskan pada bulan November 1840, dan pada 24 September 1841, Brooke diangkat sebagai Gabenor Sarawak dengan gelaran "Rajah".[11] Ia tidak diumumkan sehingga 18 Ogos 1842 setelah Sultan Omar Ali Saifuddin II mengakui jawatan gabenor, dan menyatakan bahawa Brooke perlu membayar jumlah tahunan sebesar $2,500 kepada Sultan.[11] Sejak itu, Kuching menjadi pusat pemerintahan Brooke.[12]

Penjara Kuching terletak di kanan Square Tower pada tahun 1896.

Pemerintahan Sarawak kemudian dilanjutkan oleh anak saudaranya, Charles Brooke. Sebagai pusat pemerintahan, ia menjadi tumpuan utama bagi pembangunan.[13] Pembangunan termasuk sistem sanitasi.[13] Pada tahun 1874, kota ini telah menyaksikan beberapa perkembangan termasuk pembangunan hospital, penjara, Fort Margherita, dan banyak lagi bangunan lain.[13]

Isteri Charles Brooke menulis dalam autobiografinya, (My Life in Sarawak), beberapa pendapatnya mengenai Kuching:

Kota kecil ini kelihatan begitu rapi, segar dan makmur di bawah penjagaan daripada Rajah dan petugas sehingga perkara ini mengingatkan saya akan sebuah kotak mainan yang tetap dijaga dengan teliti dan bersih oleh seorang kanak-kanak. Bazar kota ini berada di sepanjang tebing sungai sehingga pada jarak tertentu dan hampir semuanya dikendalikan oleh pedagang Cina, dengan pengecualian satu atau dua kedai India .... Pelbagai barangan eksotik yang diletakkan di meja berhampiran kaki lima, di mana pembeli dapat membuat pilihan mereka. Di kedai-kedai India anda dapat membeli sutera dari India, sarung dari Jawa, teh dari China, jubin dan porselin dari seluruh belahan dunia, tercantum dalam kekeliruan yang indah, dan meluap ke jalan.[13][14]

Astana (Istana), yang sekarang merupakan kediaman rasmi Gabenor Sarawak, dibangun di sebelah rumah pertama Brooke. Bangunan ini dibina pada tahun 1869 sebagai hadiah perkahwinan bagi isterinya.[15][16] Kuching terus berkembang di bawah pemerintahan Charles Vyner Brooke yang menggantikan ayahnya sebagai Rajah Ketiga Sarawak.[11] Pada tahun 1941, perayaan Centenary diadakan di Kuching.[17] Beberapa bulan kemudian, pemerintahan Brooke hampir menemui penamat apabila Jepun menawan Sarawak.[11]

Panorama jalan kota Kuching setelah Jepun menyerah kalah, gambar yang diambil pada 12 September 1945.
Propaganda Jepun dalam tulisan Jawi ditemui di kota setelah Australia berjaya menawan kembali kota ini.

Selama Perang Dunia II, enam platun infantri daripada 2/15 Rejimen Punjab ditempatkan di Kuching pada April 1941.[18] Rejimen ini mempertahan Kuching dan lapangan terbang Bukit Stabar daripada dihancurkan oleh tentera Jepun. Pertahanan utama tertumpu pada Kuching dan Miri.[18] Namun pada 24 Disember 1941, Kuching ditakluk oleh tentera Jepun. Sarawak diperintah sebagai sebahagian daripada Empayar Jepun selama tiga tahun dan lapan bulan sehinggalah Jepun menyerah kalah secara rasmi pada 11 September 1945. Penyerahan rasmi ditandatangani di HMAS Kapunda di Kuching.[19][20][21] Dari Mac 1942, Jepun mengoperasikan kem Batu Lintang bagi tawanan perang. Kem tersebut terletak lima kilometer (3 batu) dari Kuching.[22]

Setelah Perang Dunia II tamat, kota ini selamat dan tidak sepenuhnya musnah.[23] Rajah Sarawak yang ketiga dan terakhir, Sir Charles Vyner Brooke kemudian menyerahkan Sarawak kepada Mahkota British pada 1 Julai 1946.[24][25] Selama tempoh pemerintahan Mahkota British, pemerintah British giat berusaha untuk mengembangkan dan meningkatkan infrastruktur di Sarawak.[20] Kuching dpulihkan semula sebagai pusat pemerintahan Sarawak di bawah pemerintahan Mahkota British.[26] Ketika Sarawak, bersama-sama dengan Borneo Utara, Singapura dan Persekutuan Tanah Melayu, membentuk Persekutuan Malaysia pada tahun 1963,[27] Kuching terus dikekalkan statusnya sebagai pusat pemerintahan dan diberikan status bandar pada 1 Ogos 1988.[28][29]

Etimologi ايتيمولوݢي[sunting | sunting sumber]

Tugu Kucing menjadi simbol utama bagi bandar ini.

Nama "Kuching" sudah digunakan ketika Brooke tiba pada tahun 1839.[6][13] Ada banyak teori mengenai asal usul perkataan "Kuching". Ia mungkin berasal daripada perkataan kucing, atau daripada Cochin, sebuah pelabuhan perdagangan India di Pantai Malabar dan istilah utama di China dan British India bagi perdagangan pelabuhan.[6] Beberapa artifak Hindu dapat dilihat hari ini di Muzium Sarawak.[30] Namun, sumber lainnya melaporkan bahawa Kuching sebelumnya dikenali sebagai "Sarawak" sebelum Brooke tiba. Pemukiman ini bertukar nama menjadi "bahagian Sarawak" selama pengembangan kerajaan. Hanya pada tahun 1872, barulah pemukiman ini bertukar nama menjadi "Kuching" semasa pemerintahan Charles Brooke.[30][31]

Ada satu teori yang tidak berkebarangkalian didasarkan pada kisah salah pendengaran. Menurut cerita, James Brooke tiba di Kuching dengan kapal pesiarnya yang digelar "Royalist". Dia kemudian bertanya kepada pemandu warga tempatan yang membawanya mengenai nama penempatan tersebut. Pemandu tempatan itu menyangka bahawa James Brooke sedang menunjuk ke arah seekor kucing, lalu ia mengatakan ia ialah "Kuching". Namun, kaum Melayu di Sarawak biasanya memanggil kucing sebagai "pusak" dan bukannya "kucing".[30]

Beberapa sumber juga menyatakan bahawa ia berasal daripada buah yang disebut "mata kucing" (Euphoria malaiense),[catatan 1][catatan 2] buah yang tumbuh secara meluas di Malaysia dan Indonesia.[32] Ada juga sebuah bukit di kota itu yang dinamakan sempena buah mata kucing yang digelar "Bukit Mata Kuching". Sementara itu, seperti yang telah ditulis oleh seorang wanita British kepada anaknya pada abad ke-19, dinyatakan bahawa nama itu berasal daripada anak sungai yang dikenali sebagai "Sungai Kuching"[6][33]

Sungai itu terletak di kaki Bukit Mata Kuching dan di depan Tokong Tua Pek Kong. Pada tahun 1950, sungai itu menjadi sangat cetek kerana endapan lumpur di sungai. Sungai itu kemudiannya ditimbus untuk membuat jalan.[30]

Ada lagi satu teori yang menyatakan bahawa Kuching sebenarnya bermaksud "Ku" (古) - Lama dan "Ching" (井) - "Telaga" atau "sebuah telaga tua" (古井) dalam bahasa Cina selama pemerintahan Brooke. Kerana tidak ada bekalan air di kota itu, penyakit air pada masa itu menjadi hal yang biasa. Pada tahun 1888, sebuah wabak melanda kota itu yang kemudiannya dikenali sebagai "Wabak Kolera". Sebuah telaga yang terletak di atas Jalan Cina pada hari ini di Bazaar Utama membantu memerangi wabak itu dengan menyediakan bekalan air bersih. Lantaran adanya peningkatan permintaan untuk bekalan air, peranan telaga itu kemudian digantikan dengan pemasangan loji rawatan air di Jalan Bau.[30][34]

Ibu kota ايبو کوتا[sunting | sunting sumber]

Sebagai ibu negeri Sarawak, Kuching memainkan peranan penting dalam politik dan ekonomi penduduk di seluruh negeri ini. Ia merupakan kawasan pemerintahan utama kerajaan negeri di mana terletaknya hampir semua pejabat kementerian dan agensi kerajaan. Dewan Undangan Negeri Sarawak terletak di hujung bandar Kuching di Petra Jaya. Terdapat tiga Ahli Parlimen (MP) yang mewakili tiga kawasan parlimen seperti: Petra Jaya (P.194), Kota Kuching (P.195) dan Stampin (P.196). Bandar ini juga memilih 8 wakil badan perundangan negeri dari daerah DUN Tupong, Samariang, Satok, Padungan, Pending, Batu Lintang, Kota Sentosa, dan Batu Kawah.[35]

Pihak berkuasa tempatan dan definisi bandar ڤيهق برکواس تمڤتن دان ديفينيسي باندر[sunting | sunting sumber]

Kawasan yang terdiri daripada Greater Kuching dengan jumlah luas 2.030,94 kilometer persegi: ██ Dewan Bandaraya Kuching Utara (DBKU) ██ Majlis Bandaraya Kuching Selatan (MBKS) ██ Majlis Perbandaran Padawan (MPP) ██ Majlis Daerah Samarahan (MDS)

Kuching merupakan satu-satunya bandar di Malaysia yang ditadbir oleh dua gabenor,[10] bandar ini terbahagi kepada Kuching Utara dan Kuching Selatan.[36] Masing-masing ditadbir oleh seorang Gabenor Kuching Selatan dan pesuruhjaya Kuching Utara.[9] Pesuruhjaya Kuching Utara ketika ini ialah Datuk Abang Wahap Abang Julai, yang mengambil alih jawatan daripada Abang Atei Abang Medaan pada 1 Ogos 2011 sementara James Chan Khay Syn menjadi gabenor baru bagi Kuching Selatan pada tahun 2008 setelah kematian mengejut Chong Ted Tsiung.[37][38] Bandar ini memperoleh status bandar pada 1 Ogos 1988,[28] dan semenjak itu ia diperintah oleh Dewan Bandaraya Kuching Utara (DBKU) dan Majlis Bandaraya Kuching Selatan (MBKS).

Bandar ini ditakrifkan dengan sempadan daerah, sebelumnya perbandaran Kuching. Dengan luas 1,868.83 kilometer persegi, ia ialah daerah paling padat penduduknya di Sarawak.[39] Daerah ini kemudiannya dibahagi menjadi tiga sub-daerah, iaitu bahagian Kuching, Padawan dan Siburan. Bahagian Kuching termasuk kawasan bandar dan Perbandaran Padawan,[catatan 3] sementara Siburan dan Padawan ialah sub-daerah. Gabungan Dewan Bandaraya Kuching Utara, Majlis Bandaraya Kuching Selatan, Majlis Bandaraya Padawan dan Majlis Daerah Samarahan dikenali sebagai Greater Kuching.[1][40]

Hubungan Antarabangsa ڤيهق برکواس تمڤتن دان ديفينيسي باندر[sunting | sunting sumber]

Beberapa negara telah menubuhkan konsulat mereka di Kuching, antaranya termasuk Australia,[41] Brunei,[42] China,[43] Denmark,[44] Perancis,[45] Indonesia,[46] Poland[47] dan United Kingdom.[48]

Kuching kini mempunyai enam bandar kembar dan satu wilayah kembar.

Negara Kota / Wilayah Status perkongsian Sumber
 China Kunming Bandar kembar [49]
 China Xiamen Bandar kembar [50]
 China Zhenjiang Bandar kembar [51]
 Indonesia Pontianak Bandar kembar [52]
 Malaysia Johor Bahru Bandar kembar [52]
 Arab Saudi Jeddah Bandar kembar [52]
 Korea Selatan Guro-gu Wilayah kembar [53]

Geografi ݢيوݢرافي[sunting | sunting sumber]

Panorama Bandar Kuching.

Kuching terletak di tebing Sungai Sarawak di bahagian barat laut pulau Borneo.[54] Had Bandaraya Kuching termasuk semua kawasan di Daerah Kuching mengandungi kawasan seluas kira-kira 431.01 kilometer persegi (166.41 bt persegi) yang dibatasi Gunung Lasak di Muara Tebas ke Batu Buaya di Semenanjung Santubong berikutan beberapa siri pengukuran seperti yang dinyatakan dalam Jadual Ordinan Pertama Bandar Kuching, 1988.[4] Bagi memudahkan ketetapan undang-undang, had bandar Kuching bermula dari Lapangan Terbang Antarabangsa Kuching di selatan hingga ke pantai utara Santubong dan semenanjung Bako; dari Taman Negara Tanah Lembap Kuching di barat ke muara Sungai Koap di timur.[4] Sungai Sarawak pada umumnya membahagi bandar tersebut menjadi bahagian Utara dan Selatan. Puncak tertinggi bagi bandar ini ialah Gunung Santubong di semenanjung Santubong, yang pada 810.2 meter (2,658 ka) di atas permukaan laut, terletak 35 km sebelah utara dari pusat bandar.[55] Proses pembandaran yang pesat telah berlaku di seluruh kawasan Greater Kuching dan meluas ke Penrissen, Kota Sentosa, Kota Padawan, Batu Kawah, Siburan, Tarat, Bau, Lundu, Kota Samarahan, Asajaya serta Serian yang terletak sekitar 65 km dari Kuching.

Iklim اقليم[sunting | sunting sumber]

Kuching mempunyai iklim hutan hujan tropika, di bawah pengelasan iklim Köppen. Suhunya cukup panas tapi sangat lembap dalam tempoh waktu yang sama dan menerima purata hujan yang cukup besar.[56] Purata hujan tahunan ialah sekitar 4,200 milimeter (170 in).[57] Kuching ialah kawasan yang terbasah di Malaysia dengan kira-kira 247 hari hujan setiap tahun. Kuching hanya menerima sekitar 5 jam sinaran matahari setiap hari dan kira-kira hanya 3.7 jam sinar matahari setiap hari di bulan Januari (bulan terbasah dalam tahun tersebut).[58] Tempoh paling basah adalah selama berbulan-bulan sepanjang Monsun Timur-Laut dari November sampai Februari dan musim panas bermula dari bulan Jun hingga Ogos. Suhu di Kuching biasanya berada dalam 19 °C (66 °F) hingga 36 °C (97 °F) tapi suhu pada waktu pagi berada sekitar 23 °C (73 °F) dan naik menjadi sekitar 33 °C (91 °F) pada waktu petang tetapi indeks panas sering mencapai 42 °C (108 °F) ketika musim kemarau akibat kelembapan.[59] Suhu ini tetap hampir sama sepanjang tahun jika tidak dipengaruhi oleh hujan lebat dan angin kencang selama waktu pagi yang dapat membawa suhu turun sehingga 19 °C (66 °F), tapi ini sangat jarang berlaku.[56]

Data iklim untuk Kuching (1971–2000)
Bulan Jan Feb Mac Apr Mei Jun Jul Ogo Sep Okt Nov Dis Tahun
Purata tinggi °C (°F) 29.8
(85.6)
30.2
(86.4)
31.3
(88.3)
32.3
(90.1)
32.7
(90.9)
32.7
(90.9)
32.4
(90.3)
32.4
(90.3)
32.0
(89.6)
31.9
(89.4)
31.6
(88.9)
30.6
(87.1)
31.7
(89.1)
Purata rendah °C (°F) 22.9
(73.2)
23.0
(73.4)
23.2
(73.8)
23.4
(74.1)
23.6
(74.5)
23.3
(73.9)
23.0
(73.4)
23.0
(73.4)
22.9
(73.2)
22.9
(73.2)
22.9
(73.2)
22.9
(73.2)
23.1
(73.6)
Curahan hujan mm (inci) 684.1
(26.933)
473.3
(18.634)
338.6
(13.331)
272.9
(10.744)
241.8
(9.52)
220.3
(8.673)
185.6
(7.307)
229.6
(9.039)
262.3
(10.327)
338.6
(13.331)
371.5
(14.626)
498.1
(19.61)
4,116.7
(162.075)
Purata hari hujan (≥ 1.0 mm) 22 17 16 17 15 14 13 14 16 19 22 22 207
Jam cahaya matahari 109.5 108.5 135.5 162.1 188.8 188.9 192.9 171.4 147.1 147.1 142.9 125.9 1,820.6
Sumber #1: Organisasi Meteorologi Dunia[60]
Sumber #2: NOAA (sun, 1961–1990)[61]

Demografi ديموݢرافي[sunting | sunting sumber]

Istilah "(Bahasa Inggeris: Kuchingite)" telah digunakan untuk menggambarkan setiap orang dari Kuching dalam bahasa Inggeris meskipun pengunaanya tidak rasmi.[15] Namun, cara paling biasa bagi memanggil orang-orang dari Kuching adalah dengan panggilan "orang Kuching".

Masjid Kuching pada waktu senja.

Etnik dan agama ايتنيک دان اݢام[sunting | sunting sumber]

Laporan Statistik Malaysia pada tahun 2010 menunjukkan bahawa Kuching mempunyai penduduk seramai 325,132. Penduduk (Utara dan Selatan) terdiri daripada Melayu (146.580), Cina (120,860), Iban (28,691), Bidayuh (13.681), bukan warga Malaysia (7,216), lain-lain Bumiputra (3,250), Melanau (2,078), India (1,626) dan lain-lain (1,140).[62] Orang Cina di kawasan kota kebanyakannya berbangsa Hokkien manakala di pinggiran kota berbangsa Hakka.[63] Kaum Cina lainnya terdiri daripada Foochow (orang Fuzhou), Teochew, orang Hainan, orang Kanton, orang Henghua dan lain-lain lagi. Majoriti orang Melayu dan Melanau beragama Islam, Cina mengamalkan agama Buddha, Taoisme atau Kristian sementara Iban dan Bidayuh majoritinya beragama Kristian dengan sebilangan mereka masih mengamalkan Animisme. Sebilangan kecil penganut Hinduisme, Sikhisme dan Sekularisme juga wujud di sekitar bandar.

Tokong Cina di Jalan Carpenter.[64]

Sebahagian mereka yang bukan warganegara Malaysia berasal dari daerah-daerah Indonesia di Kalimantan kerana faktor kedekatan dan ekonomi, mereka terdiri daripada buruh kasar.[65][66] Sejak pemerintahan British, sebilangan kecil warga dari Asia Selatan terutama etnik Pakistan telah wujud di sekitar bandar dengan kebanyakan mereka menjalankan perusahaan dalam menjual pakaian dan rempah-ratus.[67] Warga asing yang lain termasuk juga orang Bugis dari Hindia Belanda dan bangsa lain dari jiran Belanda Kalimantan.[68] Perkahwinan antara kaum antara mereka daripada latar belakang etnik yang berbeza bukan perkara yang luar biasa di Kuching, kerana bandar itu sendiri merupakan rumah bagi 30 kelompok etnik yang berbeza.[69][70]

Bahasa بهاس[sunting | sunting sumber]

Selain menjadi ibu negeri Sarawak, bandar Kuching menjadi pusat ekonomi dan budaya bagi orang Melayu Sarawak.[71] Dialek Melayu yang dituturkan di Kuching dikenali sebagai Bahasa Sarawak, yang merupakan sebahagian bahasa Melayu.[72] Dialek yang digunakan di Kuching sedikit berlainan daripada dialek yang digunakan di bandar Miri.[72] Kerana kaum terbesar kedua di bandar ini terdiri daripada kaum Cina, bahasa Cina sering digunakan, terutama Hokkien dan Mandarin.[73] Hampir setiap penduduk dapat bertutur dalam bahasa Inggeris.[74] Sejumlah sekolah swasta khas yang mengajar bahasa Inggeris untuk anak-anak warga asing juga dapat ditemui di sekitar bandar.[75]

Ekonomi ايکونومي[sunting | sunting sumber]

Kuching sebagai pusat komersial Sarawak.

Kuching merupakan salah satu pusat perindustrian dan komersial utama bagi Sarawak. Sejumlah bank bertaraf nasional dan internasional, serta beberapa syarikat insurans mempunyai ibu pejabat dan cawangan mereka di sini. Ekonomi didominasi oleh sektor primer dan ketika ini oleh sektor perkhidmatan kerana kerajaaan negeri Sarawak ingin mengubah Sarawak menjadi negeri maju pada tahun 2020.[9][76][77]

Tujuan Daerah Bisnes Tengah Kuching, Estet Perindustrian Pending, Taman Perindustrian Demak Laut, Zon Perindustrian Bebas Sama Jaya dan bandar pinggiran Petra Jaya dibina adalah bagi meningkatkan kegiatan pengkomersialan dan perindustrian bandar lantas menjadikannya pusat pertumbuhan utama di Malaysia Timur, juga untuk BIMP-EAGA (Kawasan Pertumbuham Timur ASEAN - Brunei-Indonesia-Malaysia-Filipina).[77] Bandar ini juga di mana berbagai persidangan, kongres dan pameran perdagangan dijalankan, seperti Forum Bisnes Global Malaysia,[78] Tomorrow’s Leaders Summit,[79] Kongres Dunia Persatuan Kuasa Hidro Antarabangsa,[80] Persidangan Laluan Asia dan banyak lagi. Acara ini biasanya diadakan di Pusat Konvensyen Borneo Kuching.

Mengikut sejarah, orang Cina telah memberi banyak sumbangan kepada perekonomian bandar sejak penghijrahan mereka pada zaman Kesultanan Brunei apabila ditemui bijih antimoni dan juga ketika zaman pemerintahan Charles Vyner Brooke yang mengalu-alukan penghijrahan orang Cina di luar negara untuk menanam lada hitam di Sarawak.[6]

Pengangkutan ڤڠڠکوتن[sunting | sunting sumber]

Darat دارت[sunting | sunting sumber]

Jalan asfalt baru menghubungkan bandar dengan kawasan pedalaman.

Jalan-jalan di bandar ini berada di bawah bidang kuasa dan penyelenggaraan sama ada kedua-dua majlis tempat seperti DBKU (Dewan Bandaraya Kuching Utara) dan MBKS (Majlis Bandaraya Kuching Selatan), atau Jabatan Kerja Raya negeri. Jalan daripada kategori lain adalah seperti jalan negeri atau jalan persekutuan.

Kebanyakan jalan pedalaman yang utama ialah jalan raya kembar dan bandar ini dihubungkan dengan jalan raya ke kota atau pekan lain di Sarawak. Jalan raya ini merupakan jalan persekutuan yang dikendalikan oleh Jabatan Kerja Raya. Bandar ini juga terkenal dengan sejumlah bulatan termasuk satu bulatan yang tertua dan terbesar yang dikenali sebagai Bulatan Datuk Abang Kipali Bin Abang Akip.[81] Bulatan ini biasanya dihias dengan indah dan ia sangat efisien bagi menangani kesesakan lalu lintas.[81][82] Namun, lampu isyarat kini lebih digunakan kerana jumlah pengguna lalu lintas bandar terus meningkat.

Sebagai bandar yang terletak berhampiran garis khatulistiwa, lubang juga seringkali terbentuk sepanjang musim hujan, biasanya pada akhir tahun kerana berlakunya musim sejuk di Hemisfera Utara. Jalan menuju luar bandar ke pedalaman mempunyai kualiti yang lebih rendah namun sekarang sedang giat ditingkatkan.[83] Laluan jalan raya dari Kuching termasuk:

  • 1–15 Jalan Raya Kuching–Serian
  • Jkr-ft801.png Kuching Bypass
  • Lebuhraya Kuching–Kota Samarahan
  • Mes-e24.png Jambatan Tun Salahuddin
  • Jalan Matang

Pengangkutan Awam ڤڠڠکوتن عوام

Teksi utama di kota Kuching dicat merah dan kuning.

Ada dua jenis teksi yang beroperasi di bandar, teksi utama berwarna merah dan kuning manakala teksi yang lebih besar berwarna biru yang lebih nyaman tetapi mahal dikenali sebagai "teksi eksekutif".[84] Pada tahun 2014, sebuah aplikasi telefon pintar pemesanan teksi bernama "MyTeksi" dilancarkan dan menjadikan bandar ini sebagai kawasan kelima selepas Lembah Klang, Cyberjaya, Putrajaya dan Johor Bahru yang mempunyai aplikasi ini.[85] Terminal bas utama ialah Kuching Sentral, yang baru sahaja dilancarkan pada tahun 2012.[86] Terletak di selatan kota, kira-kira 5 minit dari Lapangan Terbang Antarabangsa Kuching dan 20 minit dari pusat bandar.[87] Terminal ini menawarkan perkhidmatan jarak jauh ke Brunei, Sabah dan Kalimantan Barat di Indonesia.[88] Terminal bas lain ialah Terminal Bas Lama Kuching, masih beroperasi kerana beberapa pemilik bas yang seharusnya menggunakan terminal baru tidak mahu menggunakan kemudahan itu kerana ada beberapa faktor ketidaksefahaman yang sedang berlangsung.[89] Minibus atau van juga tersedia di bandar.

Udara اودارا[sunting | sunting sumber]

Lapangan Terbang Antarabangsa Kuching (KIA) (Kode ICAO: WBGG) merupakan pintu masuk utama bagi pelancong. Sejarah lapangan terbang ini kembali ke tahun 1940-an dan sekarang ia terus mengalami banyak pembangunan besar.[90] Sejak tahun 2009, lapangan terbang ini telah berkembang dengan pesat dengan peningkatan jumlah penumpang dan pergerakan pesawat. Ia merupakan hab menengah bagi Malaysia Airlines[91] dan AirAsia[92] sementara menjadi hab ketiga bagi MASwings,[93] yang menawarkan perkhidmatan penerbangan ke pekan-pekan kecil dan daerah pedalaman di Malaysia Timur.

Sungai dan Laut سوڠاي دان لاءوت[sunting | sunting sumber]

Sebuah sampan beratap kayu tradisional, pengangkutan air utama di Kuching.

Kuching, seperti kebanyakan bandar di Sarawak, memiliki jalur perhubungan ke pusat-pusat pekan lainnya dan perkampungan dengan pengangkutan air. Disepanjang tebing Sungai Sarawak, berdekatan pusat bandar, banyak 'tambang' (sampan beratap kayu tradisional) dapat dilihat membawa penumpang dari satu sungai ke sungai yang lain.[36][94] Bagi mereka yang tinggal di sepanjang tebing sungai, ia ialah cara paling mudah untuk sampai ke bandar. Kapal ekspres turut menyediakan perkhidmatan pengangkutan ke pekan lain seperti Sibu dan Bintulu, jetinya terletak di sebelah timur bandar iaitu Pelabuhan Sim Kheng Hong (sebelum ini dikenali sebagai Pelabuhan Tanah Puteh) di Pending.[95][96]

Kemudahan awam lain کمودهن عوام لاءين[sunting | sunting sumber]

Mahkamah undang-undang dan penguatkuasaan undang-undang محکمه اوندڠ٢ دان ڤڠواتکواساءن اوندڠ٢[sunting | sunting sumber]

Mahkamah Kuching terletak di Petra Jaya.[97][98] Ia merangkumi Mahkamah Tinggi, Mahkamah Seksyen, dan Mahkamah Majistret.[99] Mahkamah lain seperti Syariah dan Anak Negeri juga terletak di bandar.[100][101] Ibu Pejabat Polis Kontinjen Sarawak terletak di Jalan Badruddin.[102] Hanya ada satu ibu pejabat daerah di bandar, yang merupakan Ibu Pejabat Polis Daerah Kuching yang terletak di Jalan Simpang Tiga.[103] Penjara Kuching terletak di Jalan Puncak Borneo.[104] Sel penjara sementara dapat ditemui hampir di setiap pejabat polis di sekitar bandar.

Penjagaan Kesihatan ڤنجاݢاءن کصيحتن[sunting | sunting sumber]

Hospital Sarawak.

Ada berbagai jenis pelayanan hospital di bandar Kuching.[105] Hospital utama ialah Hospital Sarawak yang merupakan hospital tertua sejak tahun 1923. Hospital lain Hospital Peringatan Rajah Charles Brooke.[106] Hospital Sentosa (Hospital Sakit Jiwa Sentosa), yang dibina dengan separuh dana daripada Kerajaan British dan telah dibuka sejak tahun 1958, ia menyediakan perkhidmatan psikiatri bagi seluruh negeri Sarawak dan terkenal sebagai hospital tertua kedua di Sarawak selepas Hospital Sarawak.[107]

Pusat Perubatan Pakar Normah di Petra Jaya merupakan hospital swasta terbesar di Sarawak dengan mempunyai 130 katil.[108] Selain itu, tiga kemudahan kesihatan swasta lain ialah Pusat Perubatan Borneo dengan 120 katil,[109] Pusat Penjagaan Kesihatan KPJ dengan 75 katil,[110] dan Pusat Perubatan Timberland dengan 72 katil.[111]

Pendidikan ڤنديديقن[sunting | sunting sumber]

Universiti اونيۏرسيتي[sunting | sunting sumber]

Ketika ini tidak ada kampus Institut Pengajian Tinggi Awam lain di Kuching selain daripada bangunan Fakulti Perubatan dan Sains Kesihatan Universiti Malaysia Sarawak (UNIMAS) yang terletak di sebelah Hospital Sarawak (juga telah berpindah ke Kota Samarahan). Kerajaan negeri Sarawak memindahkan kampus universiti awam terakhir iaitu Universiti Teknologi Mara dari Kuching ke Kota Samarahan pada tahun 1997 dalam inisiatif jangka panjang untuk mengubah Kota Samarahan menjadi hab pendidikan.[112] Kuching juga merupakan rumah bagi dua kampus universiti swasta penuh: Universiti Teknologi Swinburne yang merupakan satu-satunya kampus Swinburne di luar Australia; dan kampus Universiti UCSI yang menawarkan Fakulti Hospitaliti dan Pengurusan. Sebuah politeknik dan Kolej Komuniti yang dikenali sebagai Politeknik Kuching Sarawak dan Kolej Komuniti Kuching juga terletak di bandar.

Kolej swasta yang lain dapat ditemui di sekitar bandar dengan sebahagian besar kolej merupakan cabang universiti dan kolej universiti yang didirikan di Semenanjung Malaysia, seperti Kolej SEGi, Kolej Sunway, PTPL Sarawak, Limkokwing Borneo, dan Kolej Twintech Sarawak. Terdapat institusi swasta menjalankan program francais dari universiti yang lengkap (selain menjalankan kursus mereka sendiri) seperti Kolej SATT (menjalankan program francais dari Universiti Teknologi MARA) dan Institut Pengurusan Dinamik, Sarawak (menjalankan program francais dari Universiti Tun Abdul Razak). Kolej Antarabangsa Teknologi Lanjutan Sarawak atau ICATS ialah sebuah institusi yang diwujudkan sebagai inisiatif kerajaan negeri untuk meningkatkan pendidikan latihan teknikal dan vokasional di kalangan lepasan sekolah.[113] Kolej ini ditubuhkan daripada bekas kemudahan Kolej INTI Sarawak.[114] Dikendalikan oleh anak syarikat negeri, ICATS memberi tumpuan kepada menghasilkan modal insan bagi sektor teknologi tinggi, terutamanya bagi pembangunan Koridor Tenaga Boleh Diperbaharui Sarawak.[115]

Perpustakaan ڤرڤوستاکاءن[sunting | sunting sumber]

Perpustakaan Serawak.

Perpustakaan Negeri Sarawak merupakan pusat sumber maklumat yang utama dan menyediakan perkhidmatan maklumat kepada sektor awam dan swasta.[116] Perpustakaan ini khas buat warga Kuching dan warga pinggiran bandar yang lain sebagai pusat utama rekod-rekod awam. Selain itu, ia mengendalikan, memantau dan memudahkan operasi 36 perpustakaan pedalaman di negeri ini yang dibiayai oleh Perpustakaan Negara Malaysia.[117]

Perpustakaan lain di bandar Kuching termasuk Perpustakaan Kota DBKU[118] dan perpustakaan pedalaman seperti di Bandar Baru Samariang, Kampung Samariang Lama dan Taman Sepakat Jaya.

Kebudayaan dan liburan کبوداياءن دان ليبورن[sunting | sunting sumber]

Tarikan dan tempat-tempat rekreasi تاريقن دان تمڤت٢ ريکرياسي[sunting | sunting sumber]

Kebudayaan کبوداياءن[sunting | sunting sumber]

Bandar Kuching mempunyai beberapa muzium yang menampilkan kepelbagaian budaya dan sejarah. Muzium Sarawak merupakan salah satu muzium terbaik di Asia dan terkenal sebagai muzium paling tua dan bersejarah, yang turut menunjukkan koleksi suku kaum pribumi di Sarawak.[119][120][121]

Bertentangan dengan Muzium Sarawak ialah Dewan Tun Abdul Razak yang berfungsi sebagai tempat pameran dan pejabat Jabatan Muzium Sarawak. Sementara terletak tepat di belakang Dewan ialah Muzium Islam Sarawak. Muzium lain di Kuching termasuk Muzium Sejarah Cina, Muzium Kucing, Muzium Kayu Sarawak dan Muzium Tekstil Sarawak. Kuching juga merupakan rumah bagi planetarium pertama di Malaysia,[122] iaitu Planetarium Sultan Iskandar yang terletak berdekatan dengan Pusat Sivik Kuching.

Kawasan bersejarah کاوسن برسجاره[sunting | sunting sumber]

Bangunan bersejarah yang menarik di bandar Kuching termasuk Astana (bekas istana Raja Putih Sarawak dan ketika ini ia telah menjadi kediaman rasmi Yang di-Pertua Negeri Sarawak), dan Fort Margherita.

Jalan tertua di Kuching ialah Bazaar Utama yang merupakan deretan kedai Cina abad ke-19 yang terletak di sepanjang Kuching Waterfront berhadapan Sungai Sarawak. Ia menawarkan penumpuan kedai-kedai antik dan kraf tangan bandar terbaik. Bazaar Utama merupakan sebahagian bandar tua Kuching yang juga merangkumi Jalan Carpenter dan Jalan India.[64] Bangunan Mahkamah lama yang berada di antara Jalan Carpenter dan Jalan India telah mengalami pengubahsuaian besar dan sekarang merupakan ibu pejabat bagi Lembaga Pelancongan Sarawak.[123] Beberapa kawasan menarik yang lain di sekitar kawasan pusat perniagaan termasuk Jalan Padungan yang merupakan Pekan Cina di Kuching.[124]

Kawasan riadah dan pemuliharaan کاوسن رياده دان ڤموليهاراءن[sunting | sunting sumber]

Sejumlah kawasan riadah dan pemuliharaan dapat ditemukan di Kuching. Taman Nasional Talang-Satang didirikan dengan tujuan utama untuk melestarikan populasi penyu di Sarawak.[125] Ia merangkumi kawasan seluas 19,400 hektar (47,938 ekar), dan terdiri daripada tanah pulau yang berada di bawah paras air pasang.[126] Taman ini juga merangkumi kawasan pantai dan lautan yang mengelilingi empat pulau di pantai barat daya Sarawak; Talang Besar, Talang Kecil berdekatan Sematan, dan Satang Besar dan Satang Kecil berdekatan Santubong, Kuching.[125] Empat "Kepulauan Penyu" ini bertanggungjawab bagi penyumbangan 95% semua pendaratan penyu di Sarawak dan taman ini juga termasuk Pulau Taman Perlindungan Tukong Ara-Banun, dua pulau kecil yang merupakan tempat bersarang penting bagi burung-burung.[126]

Damai, salah satu kawasan utama resort pantai Sarawak, terletak di Semenanjung Santubong, sekitar 35 minit jika menaiki kenderaan dari Kuching.[127] Kawasan ini memiliki pantai berpasir di kaki gunung hutan. Damai memiliki tiga hotel resort berkelas dunia seperti Damai Beach Resort, Damai Puri Resort & Spa dan One Hotel Santubong.[128] Setiap resort memiliki pantainya tersendiri, kolam renang dan menawarkan aktiviti jet-ski, ski air, meluncur angin, berbasikal gunung, tenis, skuasy dan kemudahan kecergasan. Ada juga lapangan golf standard 18-lubang antarabangsa yang dicipta oleh Arnold Palmer, seorang legenda golf terkemuka dari Amerika Syarikat.[129] Tarikan lain adalah seperti Damai Central, Permai Rainforest Resort, Sarawak Cultural Village dan perkampungan nelayan Santubong dan Buntal dengan restoran makanan laut yang sangat baik.[127] Manakala bagi pengunjung yang sukakan kegiatan pengembaraan, terdapat kegiatan mendaki gunung di kaki Gunung Santubong.[128]

Selain itu, Damai juga merupakan salah satu kawasan yang sangat baik di Sarawak untuk melihat ikan lumba-lumba kerana mamalia ini dapat dilihat di sepanjang Sungai Salak, muara Santubong dan di Teluk Bako-buntal.[130] Semenanjung Santubong menawarkan beberapa kawasan untuk melihat burung kerana Organisasi Internasional BirdLife telah mendaftarkan seluruh kawasan Teluk Bako-buntal sebagai "Kawasan Penting Burung".[36] Antara bulan Oktober dan Mac, sungai buntal menjadi kawasan penting bagi penghijrahan burung.[36]

Berbagai tarikan alam lain termasuk Taman Nasional, seperti Taman Nasional Bako[131] dan Taman Nasional Tanah Lembap Kuching[132] serta Pusat Hidupan Liar Semenggoh yang menjalankan program asuhan dan pemulihan orang utan.[133] Juga, tersedia berhampiran Kuching ialah Taman Nasional Gunung Gading[134] dan Taman Nasional Kubah.[135] Santubong yang terletak kira-kira 40 minit dengan pemanduan dari Kuching merupakan sebuah kawasan resort pantai terkemuka kelas dunia. Pantai-pantai lain ialah Pantai Lundu dan Pantai Sematan.[136] Resort Pergunungan Borneo juga terletak berdekatan Kuching dan menawarkan dataran segar dan dingin yang terletak 1,000 meter di atas permukaan laut.[137]

Tarikan lain تاريقن لاءين[sunting | sunting sumber]

Sungai Sarawak di sepanjang Kuching Waterfront.

Kuching Waterfront terbentang dari hotel utama sehingga ke pusat bandar Kuching.[138] Direka oleh arkitek Sydney,[138] dermaga ini dilengkapi dengan warung makan, restoran, bangku dan menawarkan pemandangan indah Astana, Fort Margherita dan bangunan Dewan Undangan Negeri Sarawak yang baru.[10] Dermaga ini juga dilengkapi dengan menara pemantauan, sebuah teater terbuka dan air pancut bermuzik.[10][139]

Kawasan beli-belah کاوسن بلي-بله[sunting | sunting sumber]

Kuching memiliki sejumlah pusat membeli-belah. Ia termasuk Spring, Boulevard, Plaza Merdeka, Cityone Megamall, Kuching Sentral, Emart Lee Ling, Hills Shopping Mall, Sarawak Plaza, Tun Jugah, Riverside Complex Shopping, One Jaya, ST3, Genesis Parade 100% Mall, Green Heights Mall, Wisma Saberkas, Giant Tabuan Jaya Mall, Giant Kota Padawan Mall dan banyak lagi.[9] Lebih banyak pusat membeli-belah dijangka dibuka di bandar kerana pembangunan terus berjalan.[9] Satok Weekend Market yang terletak di Medan Niaga Satok dibuka pada hari Sabtu dan Ahad. Berbagai jenis sayuran dan buah-buahan dijual termasuk barangan kraftangan, hasil hutan (seperti madu liar), bunga orkid dan pelbagai lagi makanan snek tempatan.[140]

Muzik موزيک[sunting | sunting sumber]

Sejak tahun 1997, Kuching telah menjadi tuan rumah bagi Festival Muzik Hutan Hujan Dunia (RWMF), sebuah pesta muzik tahunan yang menarik artis dan penonton dari seluruh dunia. Diselenggarakan oleh Sarawak Cultural Village berhampiran Gunung Santubong, pesta ini merupakan salah satu pesta muzik terbesar di Malaysia.[141][142][143] RWMF telah dipilih sebagai pesta antarabangsa 25 Teratas oleh majalah British, Songlines.[144]

Pautan luar ڤاءوتن لوار[sunting | sunting sumber]


Rujukan روجوکن[sunting | sunting sumber]

  1. 1.0 1.1 "Briefing By The Mayor of Kuching North". Kuching North City Hall. Economic Planning Unit (Prime Minister's Department Malaysia). Dicapai pada 19 Disember 2013.  Check date values in: |access-date= (bantuan)
  2. "Kuching, Malaysia - Weather History and Climate Data". World Climate. Diarkibkan daripada original pada 1 Disember 2014. Dicapai pada 28 Mac 2015.  Check date values in: |access-date= (bantuan)
  3. Ringkasan statistik penting bagi daerah oleh Jabatan Statistik, Malaysia, 2010, hlm. 1 dan 8
  4. 4.0 4.1 4.2 "City of Kuching Ordinance" (PDF). Sarawak State Attorney-General's Chambers. 1988. p. 3 (Chapter 48). 
  5. 5.0 5.1 "Population Distribution by Local Authority Areas and Mukims, 2010 (halaman 1 & 8)" (PDF). Department of Statistics, Malaysia. Dicapai pada 19 Julai 2013.  Check date values in: |access-date= (bantuan)
  6. 6.0 6.1 6.2 6.3 6.4 Trudy Ring; Robert M. Salkin; Sharon La Boda (Januari 1996). International Dictionary of Historic Places: Asia and Oceania. Taylor & Francis. pp. 497–498. ISBN 978-1-884964-04-6. 
  7. 7.0 7.1 Britt Bunyard (6 Mac 2000). Walking to Singapore. iUniverse. pp. 223–. ISBN 978-0-595-00086-9. 
  8. Raymond Frederick Watters; T. G. McGee (1997). Asia-Pacific: New Geographies of the Pacific Rim. Hurst & Company. pp. 311–. ISBN 978-1-85065-321-9. 
  9. 9.0 9.1 9.2 9.3 9.4 Oxford Business Group (2008). The Report: Sarawak 2008. Oxford Business Group. pp. 30, 56, 69 & 136. ISBN 978-1-902339-95-5. 
  10. 10.0 10.1 10.2 10.3 10.4 Pat Foh Chang (1999). Legends and History of Sarawak. Chang Pat Foh. ISBN 978-983-9475-06-7. Dicapai pada 13 Julai 2012.  Check date values in: |access-date= (bantuan)
  11. 11.0 11.1 11.2 11.3 11.4 Faisal S. Hazis; Mohd. Faisal Syam Abdol Hazis (2012). Domination and Contestation: Muslim Bumiputera Politics in Sarawak. Institute of Southeast Asian Studies. pp. 5–25–26–29. ISBN 978-981-4311-58-8. Dicapai pada 18 Julai 2013.  Check date values in: |access-date= (bantuan)
  12. Borneo. Ediz. Inglese. Lonely Planet. 2008. pp. 162–. ISBN 978-1-74059-105-8. Dicapai pada 18 Julai 2013.  Check date values in: |access-date= (bantuan)
  13. 13.0 13.1 13.2 13.3 13.4 Trudy Ring; Noelle Watson; Paul Schellinger (12 November 2012). Asia and Oceania: International Dictionary of Historic Places. Routledge. pp. 866–. ISBN 978-1-136-63979-1. Dicapai pada 18 Julai 2013.  Check date values in: |access-date= (bantuan)
  14. Margaret Brooke (Januari 2010). My Life in Sarawak. General Books LLC. ISBN 978-1-152-19241-6. Dicapai pada 18 Julai 2013.  Check date values in: |access-date= (bantuan)
  15. 15.0 15.1 Charles De Ledesma; Mark Lewis; Pauline Savage (2003). Malaysia, Singapore and Brunei. Rough Guides. pp. 414–. ISBN 978-1-84353-094-7. Dicapai pada 18 Julai 2013.  Check date values in: |access-date= (bantuan)
  16. Brian Row McNamee (4 November 2009). With Pythons and Head-Hunters in Borneo: The Quest for Mount Tiban. Xlibris Corporation. pp. 38–. ISBN 978-1-4500-0279-0. Dicapai pada 18 Julai 2013.  Check date values in: |access-date= (bantuan)
  17. Steven Runciman (3 Februari 2011). The White Rajah: A History of Sarawak from 1841 to 1946. Cambridge University Press. pp. 248–. ISBN 978-0-521-12899-5. Dicapai pada 18 Julai 2013.  Check date values in: |access-date= (bantuan)
  18. 18.0 18.1 Patricia Pui Huen Lim; Diana Wong (2000). War and Memory in Malaysia and Singapore. Institute of Southeast Asian Studies. pp. 125–127. ISBN 978-981-230-037-9. Dicapai pada 18 Julai 2013.  Check date values in: |access-date= (bantuan)
  19. "HMAS Kapunda". Angkatan Laut Australia. Diarkibkan daripada yang asal pada 4 Jun 2014. Dicapai pada 4 Jun 2014. 
  20. 20.0 20.1 Keat Gin Ooi (1 Januari 2004). Southeast Asia: A Historical Encyclopedia, from Angkor Wat to Timor. R-Z. volume three. ABC-CLIO. pp. 1177–. ISBN 978-1-57607-770-2. Dicapai pada 18 Julai 2013.  Check date values in: |access-date= (bantuan)
  21. Jackson (9 Mac 2006). British Empire and 2ND Ww (E). Continuum. pp. 445–. ISBN 978-0-8264-4049-5. Dicapai pada 18 Julai 2013.  Check date values in: |access-date= (bantuan)
  22. Keat Gin Ooi (1998). Japanese Empire in the Tropics: Selected Documents and Reports of the Japanese Period in Sarawak, Northwest Borneo, 1941 - 1945. Ohio Univ. Center for Internat. Studies. pp. 6–11. ISBN 978-0-89680-199-8. 
  23. Yvonne Byron (1995). In Place of the Forest; Environmental and Socio-Economic Transformation in Borneo and the Eastern Malay Peninsula. United Nations University Press. pp. 215–. ISBN 978-92-808-0893-3. 
  24. James Stuart Olson; Robert Shadle (1996). Historical Dictionary of the British Empire: A-J. Greenwood Publishing Group. pp. 200–. ISBN 978-0-313-29366-5. Dicapai pada 18 Julai 2013.  Check date values in: |access-date= (bantuan)
  25. Gerard A. Postiglione; Jason Tan (2007). Going to School in East Asia. Greenwood Publishing Group. pp. 210–. ISBN 978-0-313-33633-1. Dicapai pada 18 Julai 2013.  Check date values in: |access-date= (bantuan)
  26. Pat Foh Chang (1999). Legends and history of Sarawak. Chang Pat Foh. ISBN 978-983-9475-07-4. Dicapai pada 18 Julai 2013.  Check date values in: |access-date= (bantuan)
  27. Boon Kheng Cheah (2002). Malaysia: The Making of a Nation. Institute of Southeast Asian Studies. pp. 93–. ISBN 978-981-230-175-8. Dicapai pada 18 Julai 2013.  Check date values in: |access-date= (bantuan)
  28. 28.0 28.1 "History". Council of the City of Kuching South. 14 Mei 2014. Dicapai pada 16 Mei 2014.  Check date values in: |access-date= (bantuan)
  29. Kuching: towards a new horizon. Kuching Municipal Council. 1988. Dicapai pada 18 Julai 2013.  Check date values in: |access-date= (bantuan)
  30. 30.0 30.1 30.2 30.3 30.4 "Origin of Name - Kuching". Asia Tourism Alliance. Diarkibkan daripada yang asal pada 4 Februari 2015. Dicapai pada 4 Februari 2015.  Check date values in: |access-date= (bantuan)
  31. Rowthorn C, Cohen M, Williams C. (2008). In Borneo. Ediz. Inglese. Lonely Planet. hlm. 162. Carian Google Book. Retrieved 4 Februari 2015.
  32. Paulo Alcazaren (17 September 2011). "Truly cool Kuching". The Philippine Star. Diarkibkan daripada yang asal pada 6 Jun 2014. Dicapai pada 6 Jun 2014. 
  33. Sarawak Museum (1993). A brief history of Kuching. Sarawak Museum. 
  34. Francis Chan, The Borneo Post, 1 September 2013
  35. "List of Parliamentary Elections Parts and State Legislative Assemblies On Every States". Ministry of Information Malaysia. Diarkibkan daripada yang asal pada 18 Mei 2014. Dicapai pada 19 Mei 2014.  Check date values in: |access-date= (bantuan)
  36. 36.0 36.1 36.2 36.3 Tamara Thiessen (2012). Borneo: Sabah - Brunei - Sarawak. Bradt Travel Guides. pp. 244–246–266. ISBN 978-1-84162-390-0. Dicapai pada 20 Julai 2013.  Check date values in: |access-date= (bantuan)
  37. Geryl Ogilvy Ruekeith (2 Ogos 2011). "Ex-cop sworn in as Sixth North Kuching Datuk Bandar". The Borneo Post. Diarkibkan daripada yang asal pada 18 Mei 2014. Dicapai pada 19 Mei 2014.  Check date values in: |access-date= (bantuan)
  38. Jack Wong (29 Mei 2008). "Chan appointed mayor of Kuching". The Star. Diarkibkan daripada yang asal pada 18 Mei 2014. Dicapai pada 19 Mei 2014.  Check date values in: |access-date= (bantuan)
  39. "Sarawak : Population By Administrative District 2000 & 2010" (PDF). Sarawak Fact and Figures by State Planning Unit, Chief Minister's Department. Sarawak State Government. 2012. pp. 11/16. Dicapai pada 6 Jun 2014. 
  40. "Various Studies Aiming To Develop A Better Kuching (Greater Kuching Urban and Regional Study)". Shankland Cox Ltd. Sarawak State Government. Dicapai pada 6 Jun 2014. 
  41. "Australian Consulate in Kuching, Sarawak, Malaysia". Department of Foreign Affairs and Trade, Australia. Dicapai pada 3 Jun 2014. 
  42. "Consulate General of Brunei Darussalam in Kuching, Sarawak Malaysia". Ministry of Foreign Affairs and Trade, Brunei. Dicapai pada 3 Jun 2014. 
  43. "Chinese Consulate-General in Kuching (Malaysia)". Ministry of Foreign Affairs, China. Dicapai pada 3 Jun 2014. 
  44. "Danish Consulates". Ministry of Foreign Affairs, Denmark. Dicapai pada 3 Jun 2014. 
  45. "Consulate". Embassy of France in Kuala Lumpur. Dicapai pada 3 Jun 2014. 
  46. "Consulate General of the Republic of Indonesia, Kuching". Consulate General of Indonesia, Kuching, Sarawak, Malaysia. Dicapai pada 4 Jun 2014. 
  47. "Honorary Consulates in Malaysia" (PDF). European External Action Service. Dicapai pada 2 Jun 2013. 
  48. "Supporting British nationals in Malaysia". Government of the United Kingdom. Dicapai pada 4 Jun 2014. Working with local partners and honorary representatives in Penang, Langkawi, Kota Kinabalu and Kuching to assist British nationals 
  49. InKunming (4 Jun 2014). "Kunming and Kuching build sister city relations". en.kunming.cn. Diarkibkan daripada yang asal pada 4 Jun 2014. Dicapai pada 9 Ogos 2012.  Check date values in: |access-date= (bantuan)
  50. Matthew Hoekstra (26 April 2012). "Richmond to become 16th sister of Xiamen". Richmond Review. Diarkibkan daripada yang asal pada 4 Jun 2014. Dicapai pada 4 Jun 2014. Richmond will be Xiamen's first Canadian sister city and fourth in North America, where Xiamen's other friends are Baltimore, Md., Sarasota, Fla. and Guadalajara, Mexico. Its other sister cities are Cardiff, Wales; Sasebo, Japan; Cebu, Philippines; Wellington, New Zealand; Penang, Malaysia; Marathon, Greece; Sunshine Coast, Australia; Kaunas, Lithuania; Zoetermeer, Netherlands; Kuching, Malaysia; Surabaya, Indonesia; and Mokpo, South Korea. 
  51. "Cities abroad keen to forge ties with Kuching". New Straits Times. 2 Ogos 2012. Diarkibkan daripada yang asal pada 4 Jun 2014. Dicapai pada 4 Jun 2014. 
  52. 52.0 52.1 52.2 "Kuching bags one of only two coveted ‘Tourist City Award’ in Asia". The Star. Diarkibkan daripada yang asal pada 4 Jun 2014. Dicapai pada 27 Ogos 2011.  Check date values in: |access-date= (bantuan)
  53. Eve Sonary Heng (30 Ogos 2012). "MBKS establishes relationship with Korean city". The Borneo Post. Diarkibkan daripada yang asal pada 4 Jun 2014. Dicapai pada 4 Jun 2014. 
  54. Alastair Morrison (1 Januari 1993). Fair Land Sarawak: Some Recollections of an Expatriate Official. SEAP Publications. pp. 93–. ISBN 978-0-87727-712-5. Dicapai pada 19 Julai 2013.  Check date values in: |access-date= (bantuan)
  55. Kit, Lee Yu (20 Januari 2007). "Scaling Santubong". The Star (Malaysia). Diarkibkan daripada original pada 29 Mac 2015. Dicapai pada 28 Mac 2015.  Check date values in: |access-date= (bantuan)
  56. 56.0 56.1 Thomas Cook. "Venture into Borneo" (PDF). Thomas Cook Tours. Dicapai pada 10 November 2013. Borneo has a typically equatorial climate, with temperatures fairly constant throughout the year. (hlm. 17) 
  57. "Kuching, Malaysia Weather History and Climate Data". WorldClimate. Diarkibkan daripada yang asal pada 4 Jun 2014. Dicapai pada 28 Jun 2008. 
  58. "General Climate of Malaysia (Sunshine and Solar Radiation)". Kementerian Sains, Teknologi dan Inovasi (Malaysia). Diarkibkan daripada yang asal pada 4 Jun 2014. Dicapai pada 4 Jun 2014. 
  59. Doreena Dominick, Mohd Talib Latif, Hafizan Juahir, Ahmad Zaharin Aris and Sharifuddin M. Zain. "An assessment of influence of meteorological factors on PM10 and NO2 at selected stations in Malaysia" (PDF). Department of Environmental Sciences (Universiti Putra Malaysia), Centre of Excellence for Environmental Forensics (Universiti Putra Malaysia), School of Environmental and Natural Resource Sciences (Universiti Kebangsaan Malaysia) and Department of Chemistry (Universiti Malaya). Dicapai pada 10 November 2013. 
  60. "World Weather Information Service — Kuching". World Meteorological Organisation. Dicapai pada 7 Mei 2014.  Check date values in: |access-date= (bantuan)
  61. "Kuching Climate Normals 1961–1990". National Oceanic and Atmospheric Administration. Dicapai pada 7 Mei 2014.  Check date values in: |access-date= (bantuan)
  62. "Population Distribution by Local Authority Areas and Mukims, 2010" (PDF). Statistics Department, Malaysia. Disember 2011. Dicapai pada 19 Julai 2013.  Check date values in: |access-date= (bantuan)
  63. Southeast Asian Exports Since the 14th Century: Cloves, Pepper, Coffee, and Sugar. Institute of Southeast Asian. 1 Januari 1998. pp. 68–. ISBN 978-981-3055-67-4. Dicapai pada 19 Julai 2013.  Check date values in: |access-date= (bantuan)
  64. 64.0 64.1 "Main Bazaar and Carpenter Street". Kuching: Sarawak Tourism. Diarkibkan daripada yang asal pada 5 Ogos 2014. Dicapai pada 5 Jun 2014. 
  65. Tim Huxley (13 September 2013). Disintegrating Indonesia?: Implications for Regional Security. Routledge. pp. 79–. ISBN 978-1-136-04928-6. 
  66. "Keeping tabs on illegal immigrants". New Straits Times. 22 Ogos 1986. p. 6. Dicapai pada 5 Jun 2014. 
  67. Judith M. Heimann (1998). The Most Offending Soul Alive: Tom Harrisson and His Remarkable Life. University of Hawaii Press. pp. 270–. ISBN 978-0-8248-2199-9. 
  68. Alex Ling. Golden Dreams of Borneo. Xlibris Corporation. pp. 63–. ISBN 978-1-4797-9170-5. 
  69. Damian Harper (2007). Malaysia, Singapore & Brunei. Ediz. Inglese. Lonely Planet. pp. 339–. ISBN 978-1-74059-708-1. Dicapai pada 19 Julai 2013.  Check date values in: |access-date= (bantuan)
  70. Justin Calderon (14 April 2013). "Tourism through the eyes of Sarawak’s ‘big village’". Investvine. Dicapai pada 20 Julai 2013.  Check date values in: |access-date= (bantuan)
  71. Idris Aman and Rosniah Mustaffa (2009). "Social Variation Of Malay Language In Kuching, Sarawak, Malaysia: A Study On Accent, Identity And Integration" (PDF). GEMA Online Journal of Language Studies (Faculty of Social Sciences and Humanities (National University of Malaysia)) 9 (1): 66. ISSN 1675-8021. 
  72. 72.0 72.1 Paitoon M. Chaiyanara, Sanggam Siahaan, Hilman Pardede, Selviana Napitupulu, Basar Lolo Siahaan, Siska Anggita Situmeang. SIJLL (Singapore International Journal of Language and Literature). LLC Publishing. pp. 149–. ISSN 2251-2829. Dicapai pada 20 Julai 2013.  Check date values in: |access-date= (bantuan)
  73. Richard L. Schwenk (1973). The Potential for Rural Development in the New Seventh Division of Sarawak: A Preliminary Background Report. Institute of Southeast Asian. pp. 18–. GGKEY:NGE9XLE3DRH. Dicapai pada 20 Julai 2013.  Check date values in: |access-date= (bantuan)
  74. Nelson Alcantara (7 Februari 2014). "Kuching is as easy as ABC". eTurbo News. Dicapai pada 7 Jun 2014. 
  75. Heidi Munan (15 Oktober 2009). CultureShock! Borneo: A Survival Guide to Customs and Etiquette. Marshall Cavendish International Asia Pte Ltd. pp. 113–. ISBN 978-981-4484-49-7. 
  76. "Sarawak's Development Plans (Sectoral Shift, 1980 - 2010 ..from Primary to Secondary and Tertiary Sectors)" (PDF). State Planning Unit (Chief Minister's Department). Program Pembangunan Pertubuhan Bangsa-Bangsa Bersatu. 2 Ogos 2012. p. 4. Dicapai pada 7 Jun 2014. 
  77. 77.0 77.1 "Sarawak State Planning Unit leads the way towards 2020 economic ambitions". Investvine. 19 Disember 2011. Dicapai pada 7 Jun 2014. 
  78. "Delegate prospectus". Malaysia Global Business Forum. Diarkibkan daripada yang asal pada 14 Mac 2012. Dicapai pada 28 Januari 2015.  Check date values in: |access-date= (bantuan)
  79. "Starbucks Coffee the official beverage at youth summit". The Borneo Post (Malaysia). 14 Mac 2011. Diarkibkan daripada yang asal pada 11 Februari 2015. Dicapai pada 28 Januari 2015.  Check date values in: |access-date= (bantuan)
  80. "Press release: INTERNATIONAL HYDRO POWER ASSOCIATION TO BRING WORLD CONGRESS TO SARAWAK, BORNEO IN 2013". Bernama (Malaysia). 14 Julai 2011. Diarkibkan daripada yang asal pada 14 Julai 2014. Dicapai pada 28 Januari 2015.  Check date values in: |access-date= (bantuan)
  81. 81.0 81.1 Jonathan Chia (25 Julai 2013). "New landscaping for oldest roundabout". The Borneo Post. Diarkibkan daripada yang asal pada 8 Jun 2014. Dicapai pada 8 Jun 2014. 
  82. Lawrence Tseu (2006). "URBAN TRANSPORT GROWTH: THE CHALLENGES AHEAD – THE NEW REALISM AND INSTITUTIONAL CHANGES" (PDF). State Planning Unit, Chief Minister’s Office, Sarawak (Fourth Sabah-Sarawak Environmental Convention). Sabah State Government. pp. 11/23. Dicapai pada 8 Jun 2014. 
  83. Martin Carvalho, Yuen Meiking dan Rahimy Rahim (25 Oktober 2012). "Pan Borneo Highway to be upgraded". The Star. Diarkibkan daripada yang asal pada 8 Jun 2014. Dicapai pada 8 Jun 2014. 
  84. Lonely Planet; Daniel Robinson; Adam Karlin; Paul Stiles (1 Mei 2013). Lonely Planet Borneo. Lonely Planet. pp. 276–. ISBN 978-1-74321-651-4.  Petik meggunakan parameter |coauthors= dikecam (bantuan)
  85. Jacky (17 Mac 2014). "Taxi booking app MyTeksi launches in Kuching, one of the most improbable Malaysian city". Vulcan Post. Yahoo! News. Diarkibkan daripada yang asal pada 8 Jun 2014. Dicapai pada 8 Jun 2014. 
  86. Sharon Kong (12 Februari 2014). "Kuching Sentral system boosts bus companies’ sales and revenues". The Borneo Post. Diarkibkan daripada yang asal pada 8 Jun 2014. Dicapai pada 8 Jun 2014. 
  87. "Kuching Bus Terminal". Express Bus Malaysia. Diarkibkan daripada yang asal pada 8 Jun 2014. Dicapai pada 8 Jun 2014. 
  88. "Kuching Sentral". e-tawau. 24 Mac 2013. Diarkibkan daripada yang asal pada 8 Jun 2014. Dicapai pada 8 Jun 2014. 
  89. John Teo (9 Mac 2012). "Stand-off over Kuching Sentral". New Straits Times. AsiaOne. Diarkibkan daripada yang asal pada 8 Jun 2014. Dicapai pada 8 Jun 2014. 
  90. "About Kuching International Airport". Malaysia Airports Holdings Berhad. Dicapai pada 28 Januari 2015.  Check date values in: |access-date= (bantuan)
  91. "Malaysia Airlines". Hahn Air. Dicapai pada 28 Januari 2015.  Check date values in: |access-date= (bantuan)
  92. "The Air Asia Family". Air Asia. Dicapai pada 28 Januari 2015.  Check date values in: |access-date= (bantuan)
  93. "MASWings". MASWings. Dicapai pada 28 Januari 2015.  Check date values in: |access-date= (bantuan)
  94. Outlook Publishing (September 2008). Outlook Traveller. Outlook Publishing. pp. 69–. 
  95. Sarawak. Jabatan Kerja Raya (1974). Annual Report. 
  96. "Tanah Puteh". The Straits Times. National Library Board. 7 Jun 1961. p. 8. Dicapai pada 9 Jun 2014. 
  97. "Kuching Court". Kuching High Court. Diarkibkan daripada yang asal pada 10 Jun 2014. Dicapai pada 10 Jun 2014. 
  98. "KUCHING CITY NORTH - PETRA JAYA" (PDF). Sarawak Property Bulletin. CH Williams Talhar Wong & Yeo Sdn Bhd. Julai–September 2006. p. 3. Dicapai pada 10 Jun 2014. 
  99. "Structure of The Court (STRUCTURE OF THE HIGH COURT IN SABAH & SARAWAK)". The High Court in Sabah and Sarawak. Diarkibkan daripada yang asal pada 30 Mac 2014. Dicapai pada 10 Jun 2014. 
  100. "Name And Address of the State Syariah Judiciary Office". E-Syariah. Diarkibkan daripada original pada 10 Jun 2014. Dicapai pada 10 Jun 2014. 
  101. "Native Courts of Sarawak". Sarawak Native Court. Diarkibkan daripada original pada 10 Jun 2014. Dicapai pada 10 Jun 2014. 
  102. "Alamat Ibu Pejabat Polis Diraja Malaysia (Kuching)". Federal Secretary Office, Sarawak. Diarkibkan daripada yang asal pada 10 Jun 2014. Dicapai pada 10 Jun 2014. 
  103. "Sarawak aims to recruit 2,280 volunteer reserves by 2017". Federal Secretary Office, Sarawak. 16 November 2014. Dicapai pada 28 Januari 2015.  Check date values in: |access-date= (bantuan)
  104. "Kuching Prison Complex officially opened". The Star. 6 Julai 2012. Diarkibkan daripada yang asal pada 10 Jun 2014. Dicapai pada 10 Jun 2014. 
  105. "Health in Sarawak". Sarawak State Government. Diarkibkan daripada yang asal pada 10 Jun 2014. Dicapai pada 10 Jun 2014. 
  106. "Hospital Program". Sarawak State Health Department. Diarkibkan daripada yang asal pada 10 Jun 2014. Dicapai pada 10 Jun 2014. 
  107. "History of Sentosa Hospital" (PDF). Sarawak State Health Department. p. 1. Dicapai pada 10 Jun 2014. 
  108. "About us (Overview)". Normah Medical Specialist Centre. Diarkibkan daripada yang asal pada 10 Jun 2014. Dicapai pada 10 Jun 2014. 
  109. "About us". Borneo Medical Centre. Diarkibkan daripada yang asal pada 10 Jun 2014. Dicapai pada 10 Jun 2014. 
  110. "KPJ Healthcare". Kuching Specialist Hospital. Dicapai pada 10 Jun 2014. 
  111. "List of member hospital". Association of Private Hospitals of Malaysia. Diarkibkan daripada original pada 5 Mac 2007. Dicapai pada 10 Jun 2014. 
  112. Rudy Rukimin Rambli (5 Februari 2008). "Samarahan Semakin Pesat Berkembang". Bernama. Diarkibkan daripada yang asal pada 9 Jun 2014. Dicapai pada 9 Jun 2014. 
  113. Yu Ji (1 Disember 2013). "Striving for two-fold increase". The Star. Diarkibkan daripada yang asal pada 9 Jun 2014. Dicapai pada 9 Jun 2014. 
  114. "PPKS Ilmu buys Inti College facility for RM22mil". The Star. 29 November 2013. Diarkibkan daripada yang asal pada 9 Jun 2014. Dicapai pada 9 Jun 2014. 
  115. "Help realise SCORE dream, technical education institutions urged". The Star. 4 Disember 2013. Diarkibkan daripada yang asal pada 9 Jun 2014. Dicapai pada 9 Jun 2014. 
  116. "Sarawak State Library: Our Background". Sarawak State Library. Diarkibkan daripada yang asal pada 4 Jun 2014. Dicapai pada 4 Jun 2014. 
  117. "Sarawak State Library: Public Library Services". Sarawak State Library. Diarkibkan daripada yang asal pada 4 Jun 2014. Dicapai pada 4 Jun 2014. 
  118. "Introduction to DBKU city library". librarynet.com.my. Dicapai pada 28 Januari 2015.  Check date values in: |access-date= (bantuan)
  119. Alice Yen Ho (1998). Old Kuching. Oxford University Press. ISBN 978-983-56-0050-0. 
  120. Robert L. Winzeler (Januari 2004). The Architecture of Life and Death in Borneo. University of Hawaii Press. pp. 160–. ISBN 978-0-8248-2632-1. 
  121. Jan van Harssel; Richard H Jackson; Lloyd E. Hudman (23 Januari 2014). National Geographic Learning's Visual Geography of Travel and Tourism. Cengage Learning. pp. 530–. ISBN 978-1-305-17647-8. 
  122. Asiatechnology. Review Publishing Company Limited. 
  123. "Visitors' Information Centre, Kuching". Kuching: Sarawak Tourism. Diarkibkan daripada yang asal pada 5 Ogos 2014. Dicapai pada 5 Ogos 2014.  Check date values in: |access-date= (bantuan)
  124. Charles de Ledesma; Mark Lewis; Pauline Savage (2000). The Rough Guide to Malaysia, Singapore & Brunei. Rough Guides. ISBN 978-1-85828-565-8. 
  125. 125.0 125.1 "Talang Satang National Park a sanctuary for endangered turtles". Bernama. The Borneo Post. 20 Mac 2012. Diarkibkan daripada yang asal pada 6 Ogos 2014. Dicapai pada 6 Ogos 2014.  Check date values in: |access-date= (bantuan)
  126. 126.0 126.1 "Talang-Satang National Park". Sarawak Forestry Corporation. Diarkibkan daripada yang asal pada 6 Ogos 2014. Dicapai pada 6 Ogos 2014.  Check date values in: |access-date= (bantuan)
  127. 127.0 127.1 "Santubong Peninsula (Damai Beach Resort and its surrounding)". e-tawau. 4 April 2013. Diarkibkan daripada yang asal pada 6 Ogos 2014. Dicapai pada 6 Ogos 2014.  Check date values in: |access-date= (bantuan)
  128. 128.0 128.1 Jane Bickersteth; Amanda Hinton (1996). Malaysia & Singapore Handbook. Footprint Handbooks. ISBN 978-0-8442-4909-4. 
  129. "About Damai Golf". Damai Golf and Country Club. Dicapai pada 6 Ogos 2014.  Check date values in: |access-date= (bantuan)
  130. Helen Oon (2008). Malaysia. New Holland Publishers. pp. 60–. ISBN 978-1-84537-971-1. 
  131. "Bako National Park". Sarawak forestry cooperation. Diarkibkan daripada yang asal pada 11 Februari 2015. Dicapai pada 28 Januari 2015.  Check date values in: |access-date= (bantuan)
  132. "Introducing Kuching Wetlands National Park". Lonely Planet. Dicapai pada 28 Januari 2015.  Check date values in: |access-date= (bantuan)
  133. "Semenggoh Wildlife Centre". Sarawak forestry cooperation. Diarkibkan daripada yang asal pada 11 Februari 2015. Dicapai pada 28 Januari 2015.  Check date values in: |access-date= (bantuan)
  134. "Gunung Gading National Park". Sarawak forestry cooperation. Diarkibkan daripada yang asal pada 16 Disember 2014. Dicapai pada 28 Januari 2015.  Check date values in: |access-date= (bantuan)
  135. "Kubah National Park". Sarawak forestry cooperation. Diarkibkan daripada yang asal pada 11 Februari 2015. Dicapai pada 28 Januari 2015.  Check date values in: |access-date= (bantuan)
  136. "Lundu Tourists Attractions is a mixture of nature beauty and sandy beaches". Sarawak -vacations-destinations.com. Diarkibkan daripada yang asal pada 23 Jun 2013. Dicapai pada 28 Januari 2015.  Check date values in: |access-date= (bantuan)
  137. "Welcome to Borneo Highlands Resort". Borneo Highlands Resort. Diarkibkan daripada yang asal pada 11 Februari 2015. Dicapai pada 28 Januari 2015.  Check date values in: |access-date= (bantuan)
  138. 138.0 138.1 Craft Arts International. Craft Art Pty. Limited. 1994. 
  139. Terry Grigg. Backpacking With A Bunion. AuthorHouse. pp. 304–305. ISBN 978-1-4817-8209-8. 
  140. "Satok Weekend Market". Sarawak Tourism. Diarkibkan daripada yang asal pada 6 Ogos 2014. Dicapai pada 6 Ogos 2014.  Check date values in: |access-date= (bantuan)
  141. "Rainforest World Music Festival - Tips for enjoying the RWMF near Kuching in Sarawak, Borneo". goasia.about.com. Diarkibkan daripada yang asal pada 10 Jun 2014. Dicapai pada 28 Januari 2015.  Check date values in: |access-date= (bantuan)
  142. "Rainforest World Music Festival - Join tens of thousands of melody-makers and party-goers in the Malaysian jungle for a three day-long celebration of diverse musical styles from around the globe.". fest300.com. Diarkibkan daripada yang asal pada 24 Oktober 2014. Dicapai pada 28 Januari 2015.  Check date values in: |access-date= (bantuan)
  143. "7 Biggest Music Festivals in Asia for 2014". asiarooms.com. Diarkibkan daripada yang asal pada 28 Ogos 2014. Dicapai pada 28 Januari 2015.  Check date values in: |access-date= (bantuan)
  144. "RWMF among 25 top festivals". The Star. 8 April 2011. Diarkibkan daripada yang asal pada 11 Februari 2015. Dicapai pada 28 Januari 2015.  Check date values in: |access-date= (bantuan)

Nota نوتا[sunting | sunting sumber]

  1. Mata Kucing ialah keluarga dekat bagi Longan (Euphoria longana).
  2. Buah Mata Kucing kelihatan sama dengan buah Longan.
  3. Tidak perlu dikelirukan dengan Perbandaran Padawan.