Letusan dan tsunami Hunga Tonga 2022

Daripada Wikipedia, ensiklopedia bebas.
Letusan dan tsunami Hunga Tonga 2022
Tonga Volcano Eruption 2022-01-15 0320Z to 0610Z Himawari-8 visible.gif
Animasi satelit kepulan abu awal pada 15 Januari
Gunung berapiHunga Tonga
Tarikh mula14 Januari 2022
Tarikh tamatMasih berlaku
LokasiLautan Pasifik, Tonga
20°33′00″S 175°23′06″W / 20.550°S 175.385°W / -20.550; -175.385 (Hunga Tonga)
Kesan
  • 2 mati
  • 3 cedera
  • Beberapa orang hilang
Hunga Tonga yang terletak di Tonga
Hunga Tonga
Hunga Tonga
Hunga Tonga yang terletak di Lautan Pasifik
Hunga Tonga
Hunga Tonga

Suatu letusan kuat dari Hunga Tonga, sebuah pulau gunung berapi di Tonga sekitar Lautan Pasifik mula berlaku pada 14 Januari 2022. Pulau tersebut berada 65 km (40 bt) utara pulau utama negara, iaitu Tongatapu.[1] Letusan itu menyebabkan tsunami di Tonga, Fiji dan Samoa Amerika ; amaran tsunami telah dikeluarkan di Fiji, Samoa, Vanuatu, New Zealand, Australia, Jepun, Rusia, Amerika Syarikat, Kanada, Mexico, Chile dan Ecuador. Gelombang tsunami yang merosakkan dilaporkan di New Zealand, Amerika Syarikat, Chile dan Peru. Dua orang lemas di Peru apabila 2 m (6.6 ka) ombak melanda pantai, dan dua nelayan di Amerika Syarikat mengalami kecederaan ringan.

Latar belakang[sunting | sunting sumber]

Selepas agak tidak aktif sejak 2014,[2] gunung berapi Hunga Tonga meletus pada 20 Disember 2021, menghantar abu ke stratosfera. Segumpalan abu yang besar kelihatan dari Nukuʻalofa, ibu kota Tonga, kira-kira 70 km (43 bt) dari gunung berapi.[3] Pusat Penasihat Abu Gunung Berapi (VAAC) di Wellington, New Zealand, mengeluarkan notis nasihat kepada syarikat penerbangan.[4] Letusan itu kedengaran lebih daripada 2000 km (1240 batu) jauhnya di New Zealand, di mana bunyi itu tiba dua jam kemudian.[5] Letusan awal ini berakhir pada jam 02:00 pada 21 Disember 2021.[3] Aktiviti gunung berapi berterusan, dan pada 25 Disember 2021, saiz pulau itu telah meningkat pada imej satelit.[6] Apabila aktiviti di pulau itu berkurangan, ia telah diisytiharkan tidak aktif pada 11 Januari 2022.[7]

Tsunami biasanya dicetuskan oleh gempa bumi dan bukan gunung berapi.[8][9] Kurang daripada 100 tsunami gunung berapi telah direkodkan dalam dua abad sebelumnya.[8]

Letusan[sunting | sunting sumber]

Pemerhatian selama empat jam letusan Januari 2022 di selatan Lautan Pasifik dari satelit GOES-West.

Letusan besar bermula pada 14 Januari menghantar awan abu 20 km (12 bt) ke atmosfera.[10] Kerajaan Tonga mengeluarkan amaran tsunami kepada penduduk.[11] Ahli geologi Tonga berhampiran gunung berapi memerhatikan letupan dan abu selebar 5 km (3.1 bt).[12]

Keesokan harinya, letusan yang lebih besar bermula pada pukul 5.15 petang waktu tempatan (04:14:45 UTC).[13] VAAC sekali lagi mengeluarkan notis nasihat kepada syarikat penerbangan.[14] Abu dari letusan mendarat di pulau utama Tongatapu, menyekat sinaran Matahari. Letupan kuat kedengaran 65 km (40 bt) jauhnya di Nukuʻalofa, dan batu-batu kecil dan abu jatuh dari langit.[15] Ramai penduduk di Tonga terperangkap dalam lalu lintas semasa cuba melarikan diri ke tempat yang lebih tinggi.[16] Letupan itu kedengaran di Samoa, secara kasar 840 km (520 bt) jauh sebelum bunyi itu mengembara ke negara yang lebih jauh.[17][18] Penduduk di Fiji menggambarkan bunyi guruh. Ledakan kedengaran di seluruh New Zealand, dan sejauh Yukon di Kanada.[19][20] Sebuah plum letusan yang lebar dapat dilihat dan gelombang kejutan ditangkap merebak merentasi Lautan Pasifik dari satelit di angkasa.[19] Gelombang tekanan diukur oleh stesen cuaca di seluruh New Zealand pada amplitud maksimum kira-kira 7 hPa.[21] Gelombang tekanan itu turut direkodkan oleh stesen cuaca di Australia.[22][23][24] Pemantauan Geologi Amerika Syarikat menganggarkan letusan pada magnitud gelombang permukaan 5.8.[13] Turun naik tekanan 2.5 hPa diukur di Switzerland.[25]

Aktiviti kilat kuat direkodkan semasa fasa letusan. Rangkaian Pengesanan Kilat Kebangsaan Vaisala mengesan kilat dalam bentuk gelombang radio. Beberapa ratus hingga ribu kilat telah direkodkan oleh sistem dalam tempoh dua minggu sebelum letusan. Dari 14 hingga 15 Januari 2022, puluhan ribu kilat berlaku. Antara 05:00 dan 06:00 UTC pada 15 Januari 2022, 200,000 kilat telah direkodkan.[26]

Pemerhatian awal menunjukkan bahawa plum letusan mengeluarkan sejumlah besar bahan gunung berapi ke dalam stratosfera. Letusan berpotensi menyebabkan kesan iklim penyejukan sementara.[27] Seorang saintis dari Universiti Auckland menyifatkan letusan itu sebagai peristiwa satu dalam 1000 tahun untuk kaldera Hunga.[28][29]

Tsunami[sunting | sunting sumber]

Oceania[sunting | sunting sumber]

Nuku’alofa Tonga.
Ikon video Video ombak tsunami melanda ibu negara, dirakam oleh seorang penduduk, Mamani moe me’a fakaofō di YouTube

Akibat letusan pada 15 Januari 2022, gempa bumi berukuran 5.8 magnitud[13] dan sebuah tsunami berketinggian 1.2 m (3 ka 11 in)[30] melanda ibu negara Tonga iaitu Nukuʻalofa.[7][31] Tolok pasang surut di bandar mencatatkan ombak berketinggian 1.5–2 m (4 ka 11 in–6 ka 7 in).[32] Video yang disiarkan di Internet menunjukkan beberapa siri ombak melanda pantai dan rumah, menghanyutkan serpihan.[33] Video lain menunjukkan hujan abu dan awan abu menghalang sinaran matahari.[7] Menurut seorang penduduk di ibu negara Tonga, satu siri letupan awal yang lebih kecil kedengaran. Ia diikuti dengan tsunami kira-kira 15 minit kemudian. Gelombang pertama dikatakan yang terbesar. Satu gelombang putih panjang diperhatikan di laut menghampiri pantai. Tiga ombak dilaporkan melanda pantai.[34] Semasa tsunami, Raja Tupou VI telah dipindahkan dan kesesakan lalu lintas terbentuk apabila penduduk tempatan melarikan diri ke kawasan tinggi.[35]

Di Fiji, tolok pasang surut di Suva merekodkan ombak berukuran 20 cm (7.9 in) pada 17:40 waktu tempatan. Beberapa aktiviti tsunami turut dilaporkan di Kepulauan Lau.[32] Pulau Moce, Moala, Kadavu dan Taveuni dilanda tsunami peringkat rendah yang mencetuskan banjir.[36]

Di Samoa Amerika, tsunami berukuran 2 ka (0.61 m) direkodkan oleh tolok air pasang surut.[19]

Gelombang tsunami berukuran 1–2.5 m (3 ka 3 in–8 ka 2 in) yang merosakkan telah diperhatikan di beberapa pulau di Vanuatu. Jabatan Meteorologi & Geo-bahaya Vanuatu berkata aktiviti tsunami dijangka berterusan pada malam 15 Januari 2022.[37] Gelombang sehingga 0.8 m (2 ka 7 in) ketinggian dicatatkan di Hanalei, Hawaii.[38]

Tsunami menenggelamkan beberapa bot dan merobek yang lain dari tambatan mereka di marina di Tutukaka di New Zealand.[39] Ombak membawa bot keluar ke teluk dan merosakkan beberapa buah mengakibatkan serpihan bot dan polistirena dilaporkan. Pertahanan Awam Northland berkata bahawa kerosakan di marina adalah "serius". Menurut Cuaca Teluk Hauraki, tsunami melanda pada 16 Januari antara 01:05 dan 01:10 waktu tempatan di Aotea dengan ketinggian 1.33 m (4 ka 4 in).[40] Tsunami menyebabkan banjir di Teluk Mahinepua di mana tapak perkhemahan terletak tetapi kesemua 50 individu di tapak itu selamat. Sekumpulan nelayan di Pelabuhan Hokianga terpaksa berlari menyelamatkan diri untuk melarikan diri dari ombak, dan melaporkan terpaksa memandu melalui air lebih 1 m (3 ka 3 in) dalam.[41] Tiada kemalangan jiwa dilaporkan di New Zealand.[42]

Di Australia, Biro Meteorologi berkata ombak tsunami diperhatikan sepanjang malam Sabtu di pantai di sepanjang pantai timur Australia.[43] Gelombang tsunami maksimum 1.27 m (4 ka 2 in) direkodkan di Pulau Norfolk, 1.10 m (3 ka 7 in) di Pulau Lord Howe, 0.82 m (2 ka 8 in) di Gold Coast, Queensland, 0.77 m (2.5 ka) di Teluk Twofold, New South Wales dan 0.50 m (1 ka 8 in) di Hobart, Tasmania.[44] [45]

Asia[sunting | sunting sumber]

Di Kominato, Amami, Kagoshima, Jepun, 1.2-meter (3 ka 11 in) tsunami dilaporkan pada 23:55 pada 15 Januari JST. Di Tosashimizu, Kōchi, tsunami adalah 0.9 meter (2 ka 11 in) ketinggian.[46][47] Tsunami berukuran 0.9 meter (2 ka 11 in) juga dilaporkan dalam Chichijima Futami.[48] Di pantai Tohoku, 0.7-meter (2 ka 4 in) gelombang melanda pada 00:38 waktu tempatan, 16 Januari. Di Pelabuhan Sendai, tsunami berukuran 0.9 meter (2 ka 11 in) pada 00:08.[49] Di Wilayah Iwate, tsunami 1.1 meter telah direkodkan pada 02:26 pada 16 Januari. Gelombang tsunami kurang daripada satu meter dilaporkan di sepanjang pantai Pasifik Hokkaido. Ini adalah amaran tsunami pertama negara sejak gempa bumi Fukushima 2016.[50] JMA berkata bahawa tsunami melanda 2.5 jam lebih awal daripada yang diramalkan.[51]

Kepulauan Kuril Rusia di timur jauh negara itu mempunyai gelombang tsunami kira-kira 20 sentimeter (8 in).[52]

Amerika[sunting | sunting sumber]

Gelombang tsunami tertinggi ialah 1.3 meter (4.3 ka) di Pelabuhan San Luis dan 1.1 meter (3.7 ka) di Arena Cove dan Crescent City, California.[52][53] Ombak besar melanda Pelabuhan Santa Cruz,[54] dan tempat letak kereta pelabuhannya dinaiki air kira-kira 0.91 meter (3 ka) air.[53] Arus kuat di Teluk Half Moon telah dilaporkan,[54] manakala ombak kecil diperhatikan di Pantai Seal.[55] Ombak sehingga 0.37 meter (1.2 ka) ketinggian dicatatkan di Nikolski, Alaska.[56]

Di pantai Mexico di negeri Guerrero, Colima dan Semenanjung Baja California, kenaikan paras laut dilaporkan dengan ombak setinggi 0.30 meter (1 ka) hingga 0.61 meter (2 ka).[57] Paras air pasang maksimum 2.05 meter di Manzanillo, Colima menurut Perkhidmatan Mareografi Institut Geofizik Universiti Autonomi Kebangsaan Mexico. Amplitud tsunami 1.19 meter di Zihuatanejo. Ombak di bawah 1 meter direkodkan di Acapulco, Huatulco dan Salina Cruz.[58]

Di Peru, ombak berukuran 0.68 m direkodkan di pelabuhan Callao, 0.72 m di Daerah Marcona dan 0.65 m di Paita.[59] Tsunami berukuran 2 meter di Lambayeque, dua orang meninggal dunia.[60]

Di utara Chile, ombak setinggi 2 meter melanda pantai. Video dan imej di media sosial dari Wilayah Los Ríos menunjukkan tsunami merosakkan jeti, menghanyutkan bot dan membadai pantai. Notis pemindahan pantai telah dikeluarkan di 14 daripada 16 wilayah di Chile. Tahap "Amaran Merah" telah dikeluarkan ke lebih 6,400 km dari garis pantainya. Pejabat Kecemasan Kebangsaan Chile (ONEMI) berkata bahawa aktiviti tsunami boleh berterusan semalaman supaya mereka yang terjejas perlu mengekalkan bekalan dan bantuan kecemasan mereka.[61]

Tsunami kecil yang berkaitan dengan letusan diukur sejauh Teluk Mexico dan Laut Caribbean, dengan NOAA melaporkan kenaikan maksimum 0.12 m (0.39 ka) di Puerto Rico.[62]

Respon[sunting | sunting sumber]

Amaran tsunami telah dikeluarkan pada 14 Januari di Tonga selepas letusan diperhatikan. Aktiviti gunung berapi berkurangan berikutan letusan itu dan amaran itu ditarik balik pada awal pagi 15 Januari. Gelombang 30 sentimeter diperhatikan semasa amaran tsunami pertama.[63] Satu lagi amaran telah dikeluarkan kepada seluruh Tonga pada petang 15 Januari berikutan satu lagi letusan besar.[63] Siren amaran berbunyi di Nukuʻalofa manakala pihak berkuasa menggesa penduduk untuk melarikan diri ke tempat yang lebih tinggi.[64]

Jabatan Sumber Mineral di Fiji mengeluarkan nasihat kepada orang yang tinggal di sekitar kawasan pantai supaya menjauhi pantai. [65] Pemindahan dilakukan di Kepulauan Lau selepas aktiviti ombak diperhatikan di laut. [32] Pemangku Perdana Menteri Fiji, Aiyaz Sayed-Khaiyum menggesa orang ramai supaya berada di dalam rumah dan menutup tangki air isi rumah sekiranya hujan kerana risiko asid sulfurik yang terhasil daripada letusan itu.[66]

Amaran tsunami turut dikeluarkan kepada Samoa Amerika oleh Pusat Amaran Tsunami Pasifik (PTWC).[67][68] PTWC menganggap tsunami "berbahaya" dan memberi amaran bahawa perubahan paras laut, serta arus deras boleh menimbulkan risiko di sepanjang pantai.[69] Samoa kemudiannya mengeluarkan nasihat tsunami.[70] PTWC kemudiannya membatalkan amaran tsunami untuk Samoa Amerika.[71]

Agensi Pengurusan Kecemasan Kebangsaan New Zealand memberitahu penduduk untuk menjangkakan "arus yang kuat dan luar biasa serta lonjakan yang tidak dapat diramalkan" di sepanjang utara dan pantai timur Pulau Utara, serta Kepulauan Chatham.[72] Agensi itu menambah, arus itu berpotensi mencederakan dan menenggelamkan orang ramai.[73]

Amaran tsunami telah dikeluarkan oleh Biro Meteorologi di Australia, dengan amaran darat dikeluarkan untuk Pulau Norfolk dan Pulau Lord Howe, dan amaran marin untuk pantai timur Australia, Tasmania dan Pulau Macquarie.[44] Pada 16 Januari, pada 06:55 waktu tempatan, amaran marin tsunami telah dikeluarkan ke New South Wales, Queensland, Victoria dan Tasmania untuk arus deras dan berbahaya.[74]

Agensi Meteorologi Jepun memaklumkan penduduk bahawa sedikit gangguan di laut boleh berlaku tanpa sebarang kerosakan.[38] Tsunami tidak akan menimbulkan ancaman kepada pantai Jepun. Pegawai dari JMA berkata bahawa kenaikan paras laut tidak lebih daripada 20 sentimeter (7.9 in) boleh dijangka selama 24 jam dari 9:00 petang Waktu Piawai Jepun (UTC+9).[75] Amaran tsunami telah dikeluarkan di Kepulauan Amami dan Kepulauan Tokara oleh JMA dengan ramalan gelombang sehingga 3 meter (9.8 ka). Amaran tambahan telah dikeluarkan ke pantai timur dan tenggara untuk gelombang sehingga 1 meter (3 ka 3 in).[76] Amaran dan perintah pemindahan telah dikeluarkan kepada Wilayah Iwate, dan perintah pemindahan juga telah dikeluarkan kepada enam wilayah lain. Agensi Pengurusan Bomba dan Bencana (FDMA) berkata, 210,000 penduduk yang tinggal di tujuh wilayah itu dipindahkan.[77] Jepun menurunkan amarannya pada pagi berikutnya. Rusia mengeluarkan nasihat tsunami untuk Kepulauan Kuril.[52]

Pusat Amaran Tsunami Kebangsaan mengeluarkan nasihat tsunami di sepanjang Pantai Barat Amerika Syarikat dan British Columbia, Kanada.[78] [79] Nasihat itu mengandungi semua kawasan AS di sepanjang Pantai Barat dari California Selatan hingga Alaska.[80] Pantai ditutup,[81] dan penduduk pantai diminta berpindah ke kawasan yang lebih tinggi.[82] Pertandingan meluncur dengan lebih 100 peserta telah dibatalkan di Santa Cruz, California.[53][83] Gelombang tsunami berukuran 1–2 kaki (0.30–0.61 m) dijangka melanda pantai seawal 7:30 pagi Waktu Piawai Pasifik (UTC−8) di sepanjang Central Coast.[78] San Francisco dijangka menerima gelombang pada 8:10.[84] Gelombang tsunami tertinggi dijangka satu hingga dua jam selepas ketibaan ombak pertama.[78] Amaran tsunami telah disediakan untuk seluruh Hawaii.[85] Nasihat di Kanada telah dikeluarkan di sepanjang pantai Utara dan Tengah British Columbia, bersama dengan kepulauan Haida Gwaii dan Pulau Vancouver. Tiada isu pemindahan diarahkan, tetapi orang ramai digesa untuk mengelakkan pantai dan marina. Tahap amaran adalah rendah disebabkan ketinggian gelombang yang dilaporkan, kerana ia berada di bawah 91 sentimeter (36 in) ambang yang memerlukan peningkatan.[86] Menjelang petang, Amerika Syarikat membatalkan nasihat untuk Alaska, Hawaii, Washington, Oregon dan sebahagian daripada California. Ia kekal berkuat kuasa di California di bahagian Central dan North Coast.[52]

Tiada amaran dikeluarkan kepada Peru pada mulanya. Selepas tsunami melanda, pihak berkuasa menghentikan semua aktiviti maritim di pantai. Dua puluh dua pelabuhan di sepanjang utara dan tengah Peru ditutup kerana aktiviti tsunami.[87]

Chile juga mengeluarkan amaran untuk "tsunami kecil" untuk kebanyakan kawasan pantainya termasuk pulau Rapa Nui, pemindahan telah diisytiharkan untuk 12 wilayah lain.[88][89]

Ecuador mengeluarkan amaran tentang gangguan maritim untuk Kepulauan Galápagos.[90]

Kesan[sunting | sunting sumber]

Negara Kematian Kecederaan Hilang Ruj.
Tonga 0 0 Beberapa [91]
Peru 2 0 0 [60]
Amerika Syarikat 0 2 0 [92]
Jepun 0 1 0 [93]
Jumlah 2 3 Beberapa

Sedikit maklumat masih tersedia mengenai tahap kerosakan dan korban dari Tonga akibat isu komunikasi.[38] Perdana Menteri New Zealand Jacinda Ardern menyatakan bahawa kabel dasar laut yang berkhidmat untuk Tonga terjejas, mungkin disebabkan oleh pemadaman elektrik, dan pihak berkuasa sedang berusaha untuk memulihkan komunikasi dengan segera.[94] Rakaman video yang menunjukkan ombak melanda kawasan pantai di Tonga dilaporkan oleh Sky News.[95] Atata, sebuah pulau kecil di luar ibu kota, dilaporkan tenggelam dan operasi menyelamat sedang dijalankan. Terdapat beberapa laporan penduduk di Tonga bergelut untuk bernafas akibat daripada abu.[96] Kerajaan Tonga belum mengesahkan sebarang kematian akibat letusan dan tsunami.[97]

Menurut seorang pegawai kerajaan New Zealand di Nukuʻalofa, kerosakan besar telah berlaku di kawasan pantai bandar kerana ia dilanda tsunami teruk. Pemangku Pesuruhjaya Tinggi Peter Lund berkata bahawa beberapa orang telah tidak ditemui berikutan letusan dan tsunami.[91]

Seorang di Itoman, Okinawa, Jepun terjatuh semasa pemindahan.[93] Sejumlah bot nelayan di wilayah Kōchi dan Mie terbalik atau karam. Sebanyak 30 buah kapal nelayan telah hilang. Di Muroto, lima bot kecil karam dan lima lagi hilang. Sebuah kapal kecil terbalik dan karam di Owase. Tsunami turut merosakkan pukat ikan di pantai Wilayah Tokushima.[98] Pengangkutan darat, laut dan udara terjejas; 27 penerbangan domestik yang dikendalikan oleh Japan Air Lines telah dibatalkan[99] kerana amaran tersebut.

Tsunami membunuh dua wanita di Peru apabila 2 m (6 ka 7 in) gelombang melanda mereka di pantai Naylamp, Lambayeque. Dua wanita itu berada di dalam sebuah trak bersama seorang pemandu; suami kepada salah seorang wanita. Apabila ombak melanda, penghuni lelaki itu melarikan diri.[60] Dua puluh dua pelabuhan di sepanjang utara dan tengah Peru ditutup akibat tsunami. Kerosakan material yang besar telah berlaku kepada perniagaan pantai dan kawasan pantai. Video menunjukkan tsunami membanjiri jalanan.[87] Di sepanjang pantai Peru, tsunami telah merosakkan. Restoran dan bot di pantai Lagunillas dan Daerah San Andrés rosak dipukul ombak. Ramai pengunjung pantai berpindah ke tempat selamat sementara perniagaan ditutup.[100] Kerosakan pada jeti dan beberapa rumah berlaku di ibu negara Lima. Di sesetengah kawasan, pemilik bot mengheret bot mereka ke pantai untuk mengelakkan ombak merosakkannya.[101]

Di San Gregorio, California, empat nelayan dihanyutkan ke laut akibat tsunami. Dua daripada lelaki itu cedera dan menerima rawatan perubatan manakala dua lagi berjaya diselamatkan dan tidak cedera.[92] Anggota bomba San Francisco dan Pengawal Pantai Amerika Syarikat menyelamatkan tiga peluncur.[53]

Operasi menyelamat[sunting | sunting sumber]

Operasi menyelamat sedang dijalankan di Pulau Atata, terletak di luar pulau utama Tonga berhampiran Nukuʻalofa selepas pulau kecil itu dilaporkan ditenggelami tsunami.[96]

Bantuan[sunting | sunting sumber]

Perdana Menteri New Zealand Jacinda Ardern berkata pegawai di Kementerian Luar Negeri sedang membincangkan pemberian bantuan kepada Tonga.[102] Ardern menyifatkan peristiwa di Tonga sebagai "sangat membimbangkan".[96] Pada 16 Januari 2022, dia mengumumkan New Zealand menderma NZ$500,000, yang merupakan "titik permulaan". Tentera Laut Diraja New Zealand sedang bersiap sedia untuk belayar dan RNZAF P3 Orion akan dihantar dalam penerbangan peninjauan sebaik sahaja selamat untuk berbuat demikian. Awan abu dianggarkan berjumlah 19,000 m (62,000 ka), jauh di atas tahap perkhidmatan Orion.[94]

Tonga telah menerima tawaran oleh kerajaan Australia untuk penerbangan pengawasan untuk menilai kerosakan. Sebuah Boeing P-8 Poseidon dari Angkatan Pertahanan Australia dirancang untuk berlepas pada pagi 17 Januari 2022 ke Tonga untuk meninjau kerosakan pada jalan raya, pelabuhan dan talian kuasa.[103] Kerajaan Australia akan menyelaraskan bantuannya dengan New Zealand.[104]

Lihat juga[sunting | sunting sumber]

Rujukan[sunting | sunting sumber]

  1. ^ "Hunga Tonga–Hunga Ha'apai". Program Volkanisme Global, Institusi Smithsonian. http://www.volcano.si.edu/world/volcano.cfm?vnum=.
  2. ^ Khan, Aina J. (15 January 2022). "Tsunami Reported in Tonga After an Underwater Volcano Eruption". The New York Times. Diarkibkan daripada yang asal pada 15 January 2022. Dicapai pada 15 January 2022.
  3. ^ a b Mary Lyn Fonua (21 December 2021). "Air NZ funeral flight to Tonga cancelled as Hunga eruption continues". Matangi Tonga. Diarkibkan daripada yang asal pada 21 December 2021. Dicapai pada 21 December 2021.
  4. ^ "VA ADVISORY". VAAC. 19 December 2021. Diarkibkan daripada yang asal pada 20 December 2021. Dicapai pada 20 December 2021.
  5. ^ "Archived copy". Diarkibkan daripada yang asal pada 16 January 2022. Dicapai pada 16 January 2022.CS1 maint: archived copy as title (link)
  6. ^ "Tonga volcano grows in size as eruption continues for sixth day". RNZ. 25 December 2021. Diarkibkan daripada yang asal pada 25 December 2021. Dicapai pada 26 December 2021.
  7. ^ a b c "Waves hitting Tonga as volcano tsunami warning is in place". 1 News. 15 January 2022. Diarkibkan daripada yang asal pada 15 January 2022. Dicapai pada 15 January 2022.
  8. ^ a b Krieger, Lisa M. (15 January 2022). "Volcanic tsunamis: Why they are so difficult to predict". The Mercury News. Diarkibkan daripada yang asal pada 16 January 2022. Dicapai pada 16 January 2022.
  9. ^ Perry, Nick (16 January 2022). "Tsunami threat recedes from huge Pacific volcanic eruption". The Washington Post. AP. Diarkibkan daripada yang asal pada 15 January 2022. Dicapai pada 16 January 2022.
  10. ^ "Underwater volcano Hunga-Tonga-Hunga-Ha'apai erupts again". Radio New Zealand. 14 January 2022. Diarkibkan daripada yang asal pada 14 January 2022. Dicapai pada 15 January 2022.
  11. ^ "Tonga tsunami warning lifted, volcano still being monitored". 1 News. 14 January 2022. Dicapai pada 15 January 2022.
  12. ^ "Tongan geologists observe stunning eruptions at Hunga". Matangi Tonga. 15 January 2022. Diarkibkan daripada yang asal pada 15 January 2022. Dicapai pada 15 January 2022.
  13. ^ a b c "M 5.8 Volcanic Eruption - 68 km NNW of Nuku'alofa, Tonga". USGS. 15 January 2022. Diarkibkan daripada yang asal pada 15 January 2022. Dicapai pada 15 January 2022. Rencana ini mengandungi teks dari sumber yang berada dalam domain awam.
  14. ^ "VA ADVISORY". VAAC Wellington. 15 January 2022. Diarkibkan daripada yang asal pada 15 January 2022. Dicapai pada 15 January 2022.
  15. ^ "New tsunami warning as waves hitting Tonga". Kaniva Tonga. 15 January 2022. Diarkibkan daripada yang asal pada 15 January 2022. Dicapai pada 15 January 2022.
  16. ^ Louise Cheer (15 January 2022). "Tsunami hits Tonga after 'catastrophic' volcano eruption". Yahoo News Australia. Diarkibkan daripada yang asal pada 15 January 2022. Dicapai pada 15 January 2022.
  17. ^ Narayan, Vijay (15 January 2022). "Loud thundery sounds being experienced in Fiji are from the huge volcanic eruption in Tonga". Fiji Village. Diarkibkan daripada yang asal pada 15 January 2022. Dicapai pada 15 January 2022.
  18. ^ Martin, Hannah; Bohny, Skara; Ockhuysen, Stephanie; Tokalau, Torika (15 January 2022). "'Screams everywhere': Tsunami waves crash through homes in Tonga after eruption". Stuff. Diarkibkan daripada yang asal pada 15 January 2022. Dicapai pada 15 January 2022.
  19. ^ a b c Oli Smith (15 January 2022). "Tonga tsunami: Satellite footage shows moment of volcanic shockwave - apocalyptic scenes". Daily Express. Diarkibkan daripada yang asal pada 15 January 2022. Dicapai pada 15 January 2022.
  20. ^ Carroll, Luke (15 January 2022). "Noise from underwater volcanic eruption across the Pacific heard in the Yukon". cbc.ca. Canadian Broadcasting Corporation. Diarkibkan daripada yang asal pada 15 January 2022. Dicapai pada 16 January 2022.
  21. ^ "A pressure surge from the latest eruption of the Hunga-Tonga-Hunga-Ha'apai volcano in Tonga has been observed in our weather stations across the country this evening. Note, times are in UTC, so 06:00 UTC is 19:00 NZ Time". Twitter. 2022-01-15. Diarkibkan daripada yang asal pada 2022-01-16. Dicapai pada 2022-01-15.
  22. ^ Grubb, Ben; Noyes, Jenny; Han, Esther (15 January 2022). "Waves crash into Tonga homes as tsunami warnings sound across the Pacific". Diarkibkan daripada yang asal pada 15 January 2022. Dicapai pada 15 January 2022.
  23. ^ @Ben_Domensino (January 15, 2022). "This is phenomenal. It appears the atmospheric pressure waves created by the #Tonga #volcano have been detected on Australia's east coast. This graph shows MSLP fluctuating in Sydney around the same time satellite images showed the pressure wave reaching eastern Australia" (Tweet). Diarkibkan daripada yang asal pada 16 January 2022 – melalui Twitter.
  24. ^ @Ben_Domensino (15 January 2022). "The pressure wave was also detected in #Perth, WA around 6:30pm AWST, some 6,900km away from the Hunga Tonga-Hunga Haʻapai volcano" (Tweet) – melalui Twitter.
  25. ^ Jörg Kachelmann [@Kachelmann] (15 January 2022). "Unglaublich: Die Druckwelle aus #Tonga ist gerade in der Schweiz angekommen, 2,5 hPa Ausschlag" (Tweet). Dicapai pada 15 January 2022 – melalui Twitter.
  26. ^ Robin George Andrews (16 January 2022). "The Tonga eruption explained, from tsunami warnings to sonic booms". National Geographic. Diarkibkan daripada yang asal pada 16 January 2022. Dicapai pada 16 January 2022.
  27. ^ @Weather_West (15 January 2022). "It appears likely that massive Hunga-Tonga eruption produced powerful enough eruption plume to inject significant amount of material well into stratosphere. Violent eruption of tropical volcano like this fits profile of event that could have small, temporary climate effect..." (Tweet). Diarkibkan daripada yang asal pada 16 January 2022 – melalui Twitter.
  28. ^ "Tonga volcano eruption and tsunami: No power, communications still down". RNZ. 16 January 2022. Diarkibkan daripada yang asal pada 15 January 2022. Dicapai pada 16 January 2022.
  29. ^ Shane Cronin (16 January 2022). "Why the volcanic eruption in Tonga was so violent, and what to expect next". The Conversation. Diarkibkan daripada yang asal pada 15 January 2022. Dicapai pada 16 January 2022.
  30. ^ "National No Threat Bulletin issued 4:58PM AEDT Saturday 15 January 2022". Australian Bureau of Meterology. 15 January 2022. Diarkibkan daripada yang asal pada 2022-01-15. Dicapai pada 15 January 2022.
  31. ^ "Another tsunami warning issued for Tonga". FBC News. 15 January 2022. Diarkibkan daripada yang asal pada 15 January 2022. Dicapai pada 15 January 2022.
  32. ^ a b c Semi Turaga; Vijay Narayan. "Full Story: Stay out of the water & away from the shore due to strong currents & dangerous waves - Mineral Resources Department". Fijivillage. Diarkibkan daripada yang asal pada 15 January 2022. Dicapai pada 15 January 2022.
  33. ^ "Footage shows waves crashing into homes as tsunami warning sounds in Tonga". The Sydney Morning Herald. 15 January 2022. Diarkibkan daripada yang asal pada 15 January 2022. Dicapai pada 15 January 2022.
  34. ^ "Journalist based in Tonga describes 'huge' volcanic explosions". 1 News. 15 January 2022. Diarkibkan daripada yang asal pada 15 January 2022. Dicapai pada 15 January 2022.
  35. ^ "King evacuated as thousands flee for higher ground at Mataki'eua and Fualu height". Kaniva Tonga. 15 January 2022. Diarkibkan daripada yang asal pada 15 January 2022. Dicapai pada 16 January 2022.
  36. ^ "Tongan tsunami felt around the Pacific". RNZ. 16 January 2022. Diarkibkan daripada yang asal pada 15 January 2022. Dicapai pada 15 January 2022.
  37. ^ "Tsunami Advisory number 5 for Vanuatu issued by Vanuatu Meteorology and Geo-Hazards Department, Port-Vila at 01:01am, January 16, 2022". Vanuatu Meteorology & Geo-Hazards Department. 15 January 2022. Diarkibkan daripada yang asal pada 2 December 2021. Dicapai pada 15 January 2022.
  38. ^ a b c "Tonga hit by tsunami after undersea volcano eruption". The Associated Press. Georgia Public Broadcasting. 15 January 2022. Diarkibkan daripada yang asal pada 15 January 2022. Dicapai pada 15 January 2022.
  39. ^ "New Zealand Civil Defence issues stay-off-beach warning following Tongan tsunami". Stuff. 16 January 2022. Diarkibkan daripada yang asal pada 15 January 2022. Dicapai pada 16 January 2022.
  40. ^ "Severe damage to Tutukaka Marina after Tonga tsunami surge". 1 News. 16 January 2022. Diarkibkan daripada yang asal pada 16 January 2022. Dicapai pada 16 January 2022.
  41. ^ "Fishers run for lives as Tongan tsunami hits New Zealand, warnings continue". Stuff. 2022-01-16. Diarkibkan daripada yang asal pada 16 January 2022. Dicapai pada 2022-01-16.
  42. ^ Radio New Zealand (16 January 2022). "Strong tidal surges in New Zealand's Far North after Tonga Tsunamia". Newshub. Diarkibkan daripada yang asal pada 16 January 2022. Dicapai pada 16 January 2022.
  43. ^ "New South Wales Tsunami Bulletin". 2021-01-16. Diarkibkan daripada yang asal pada 15 January 2022. Dicapai pada 16 January 2022.
  44. ^ a b "Tsunami warnings in place for Australia as Pacific feels effects of undersea volcano eruption". ABC News. 15 January 2022. Diarkibkan daripada yang asal pada 15 January 2022. Dicapai pada 16 January 2022.
  45. ^ "Tsunami hits Tonga after underwater volcanic eruption". 2022-01-15. Diarkibkan daripada yang asal pada 15 January 2022. Dicapai pada 2022-01-16.
  46. ^ "【速報】各地で津波を観測". TBS News (dalam bahasa Jepun). 16 January 2022. Diarkibkan daripada yang asal pada 15 January 2022. Dicapai pada 15 January 2022.
  47. ^ "津波情報=気象庁発表(津波観測に関する情報)". Web Tooku (dalam bahasa Jepun). 16 January 2022. Diarkibkan daripada yang asal pada 15 January 2022. Dicapai pada 15 January 2022.
  48. ^ "奄美に1・2メートルの津波到達 トンガ噴火影響か". Sankei Shimbun (dalam bahasa Jepun). 16 January 2022. Diarkibkan daripada yang asal pada 15 January 2022. Dicapai pada 15 January 2022.
  49. ^ "仙台港などでも津波観測 トンガ沖・海底火山噴火". Kahoku News (dalam bahasa Jepun). 16 January 2022. Diarkibkan daripada yang asal pada 15 January 2022. Dicapai pada 15 January 2022.
  50. ^ "Japan's Pacific coast hit by tsunami waves after Tonga eruption". The Japan Times. 16 January 2022. Diarkibkan daripada yang asal pada 15 January 2022. Dicapai pada 16 January 2022.
  51. ^ "JMA: Tsunami from eruption lacks usual features". NHK. 16 January 2022. Diarkibkan daripada yang asal pada 16 January 2022. Dicapai pada 16 January 2022.
  52. ^ a b c d "Warnings are lifted around the Pacific, as tsunami waves pass without major damage". The New York Times. 16 January 2022. Diarkibkan daripada yang asal pada 16 January 2022. Dicapai pada 16 January 2022.
  53. ^ a b c d "Tsunami surges, some flooding in the Bay Area after Pacific volcano eruption". The Mercury News. 15 January 2022. Diarkibkan daripada yang asal pada 15 January 2022. Dicapai pada 16 January 2022.
  54. ^ a b "Tsunami Advisory Updated: Waves Rolling Into Santa Cruz Harbor; Live Aboard Residents Evacuated At Berkeley Marina". KPIX-TV. Associated Press. 15 January 2022. Diarkibkan daripada yang asal pada 15 January 2022. Dicapai pada 15 January 2022.
  55. ^ Associated Press (16 January 2022). "Volcano erupts in Pacific, West Coast under tsunami advisory". Santa Cruz Sentinel. Diarkibkan daripada yang asal pada 16 January 2022. Dicapai pada 16 January 2022.
  56. ^ McChesney, Rashah (2022-01-15). "A tsunami is arriving in Alaska from volcanic eruption in Tonga". KTOO (dalam bahasa Inggeris). Diarkibkan daripada yang asal pada 15 January 2022. Dicapai pada 2022-01-15.
  57. ^ "México presentó elevación del nivel del mar en las costas del Pacífico por explosión de volcán en Tonga". Infobae (dalam bahasa Sepanyol). 2022-01-15. Diarkibkan daripada yang asal pada 15 January 2022. Dicapai pada 2022-01-15.
  58. ^ "Tonga: Tide in Manzanillo rose more than two meters due to tsunami". Paudal. 16 January 2022. Diarkibkan daripada yang asal pada 16 January 2022. Dicapai pada 16 January 2022.
  59. ^ "Perú: Oleaje anómalo afectó al litoral peruano a pesar que la Armada había descartado un tsunami en las costas del país". CNN Chile (dalam bahasa Sepanyol). 15 January 2022. Diarkibkan daripada yang asal pada 16 January 2022. Dicapai pada 16 January 2022.
  60. ^ a b c Nicholas Parra (16 January 2022). "Reportan dos muertes y daños por tsunami en Perú: país no emitió alerta". Radio Bío-Bío (dalam bahasa Sepanyol). Diarkibkan daripada yang asal pada 16 January 2022. Dicapai pada 16 January 2022.
  61. ^ "Tsunami de casi 2 metros llega a la costa de Chile tras la erupción volcánica en Tonga". El Comercio (dalam bahasa Sepanyol). 15 January 2022. Diarkibkan daripada yang asal pada 16 January 2022. Dicapai pada 16 January 2022.
  62. ^ Tsunami Information Statement Number 1 (Laporan). National Weather Service Pacific Tsunami Warning Center. 15 January 2022. Diarkibkan daripada yang asal pada 15 January 2022. Dicapai pada 15 January 2022.
  63. ^ a b "Tsunami warning now issued for all of Tonga". Radio New Zealand. 15 January 2022. Diarkibkan daripada yang asal pada 15 January 2022. Dicapai pada 15 January 2022.
  64. ^ George Clark (15 January 2022). "Hunga-Tonga-Hunga-Ha'apai eruption: Tsunami alert for Tonga following underwater volcanic eruption". New Zealand Herald. Diarkibkan daripada yang asal pada 15 January 2022. Dicapai pada 15 January 2022.
  65. ^ "Tsunami alert in effect for Fiji". Fiji Broadcasting Corporation. Diarkibkan daripada yang asal pada 15 January 2022. Dicapai pada 15 January 2022.
  66. ^ Singh, Shanil. "AG urging people to cover water tanks & stay indoors during rain due to the risk of sulfuric acid". Fijivillage (dalam bahasa Inggeris). Diarkibkan daripada yang asal pada 15 January 2022. Dicapai pada 15 January 2022.
  67. ^ "Message: American Samoa Warn/Adv./Watch #1". tsunami.gov. Pacific Tsunami Warning Center. 15 January 2022. Diarkibkan daripada yang asal pada 15 January 2022. Dicapai pada 15 January 2022.
  68. ^ "PACIFIC: A hazardous tsunami has been generated by volcanic activity in Tonga. Monitoring is underway to evaluate the threat. TSUNAMI ADVISORY for American Samoa. (Source: PTWC)". Twitter. U.S. Emergency Alert. Dicapai pada 15 January 2022.
  69. ^ "Tonga volcano generates tsunami, U.S. tsunami monitor said". Reuters. 15 January 2022. Diarkibkan daripada yang asal pada 15 January 2022. Dicapai pada 15 January 2022.
  70. ^ Sialai Sarafina Sanerivi (15 January 2022). "Samoa's MET issues tsunami warning". Samoa Observer. Diarkibkan daripada yang asal pada 15 January 2022. Dicapai pada 15 January 2022.
  71. ^ Ufi, Elizabeth (15 January 2022). "Tsunami warning for American Samoa canceled". KHON-TV. Diarkibkan daripada yang asal pada 15 January 2022. Dicapai pada 15 January 2022.
  72. ^ @NZcivildefence (15 January 2022). "We have issued a NATIONAL ADVISORY: TSUNAMI ACTIVITY following the Tongan eruption. We expect New Zealand coastal areas on the north and east coast of the North Island and the Chatham Islands to experience strong and unusual currents and unpredictable surges at the shore" (Tweet) – melalui Twitter.
  73. ^ William Hewett (15 January 2022). "National Emergency Management Agency issues tsunami advisory for New Zealand after Tonga volcano eruption". Newshub. Diarkibkan daripada yang asal pada 15 January 2022. Dicapai pada 15 January 2022.
  74. ^ Sam Hussey; Gus Bruno (16 January 2022). "Beaches evacuated and closed as Bureau of Meteorology updates tsunami warning for Australia's east coast". 7News. Diarkibkan daripada yang asal pada 16 January 2022. Dicapai pada 16 January 2022.
  75. ^ "Officials: No tsunami threat to Japan". NHK. 15 January 2022. Diarkibkan daripada yang asal pada 15 January 2022. Dicapai pada 15 January 2022.
  76. ^ "奄美群島・トカラ列島に津波警報(予想高さ 3m)". NHK (dalam bahasa Jepun). 16 January 2022. Diarkibkan daripada yang asal pada 15 January 2022. Dicapai pada 15 January 2022.
  77. ^ "岩手に津波警報、鹿児島は解除 7県21万人に避難指示". Nikkei Asia (dalam bahasa Jepun). 15 January 2022. Diarkibkan daripada yang asal pada 15 January 2022. Dicapai pada 15 January 2022. Nikkei
  78. ^ a b c Cristal Hamer (15 January 2022). "1-2 foot tsunami waves expected on Central Coast following Tongan volcano eruption". KSBW. Diarkibkan daripada yang asal pada 15 January 2022. Dicapai pada 15 January 2022.
  79. ^ Bartiromo, Michael (January 15, 2022). "Tsunami advisory issued for West Coast after eruption of undersea volcano". WRIC-TV. Diarkibkan daripada yang asal pada 15 January 2022. Dicapai pada 15 January 2022.
  80. ^ "Tsunami advisory issued for West Coast after underwater volcano erupts near Tonga". KGTV. January 15, 2022. Diarkibkan daripada yang asal pada 15 January 2022. Dicapai pada 15 January 2022.
  81. ^ Ryan, Harriet; James, Ian; Lopez, Robert; Do, Anh (15 January 2022). "Tsunami advisory issued for California coast; beaches closed, waves expected". Los Angeles Times. Diarkibkan daripada yang asal pada 15 January 2022. Dicapai pada 15 January 2022.
  82. ^ Rhoda Kwan (15 January 2022). "Tsunami advisory issued for U.S. West Coast after undersea volcanic eruption". NBC News. Diarkibkan daripada yang asal pada 15 January 2022. Dicapai pada 15 January 2022.
  83. ^ Seimas, Jim (15 January 2021). "Tsunami forces cancellation of Day 1 of USA Surfing Prime Steamer Lane". Santa Cruz Sentinel. Diarkibkan daripada yang asal pada 16 January 2022. Dicapai pada 16 January 2022.
  84. ^ "UPDATE: Tsunami Advisory Issued For Northern California Following Violent Volcanic Eruption Near Tonga" (dalam bahasa Inggeris). San Francisco: CBS News. 2022-01-15. Diarkibkan daripada yang asal pada 15 January 2022. Dicapai pada 15 January 2022.
  85. ^ "Tsunami Advisory For Hawaiʻi After Tonga Eruption". www.bigislandvideonews.com. Diarkibkan daripada yang asal pada 15 January 2022. Dicapai pada 2022-01-15.
  86. ^ "Tsunami advisories issued for parts of B.C. as undersea volcano erupts in Pacific". CBC News. Canadian Broadcasting Corporation. Associated Press. Diarkibkan daripada yang asal pada 15 January 2022. Dicapai pada 15 January 2022.
  87. ^ a b "Disponen el cierre de 22 puertos ante oleajes anómalos por erupción volcánica". Andina (dalam bahasa Sepanyol). 16 January 2022. Diarkibkan daripada yang asal pada 16 January 2022. Dicapai pada 16 January 2022.
  88. ^ "Chile alerta sobre posible "tsunami menor" tras erupción de volcán en Tonga" [Chile alerts of a possible "minor tsunami" after volcanic eruption in Tonga]. Deutsche Welle (dalam bahasa Spanish). 15 January 2022. Diarkibkan daripada yang asal pada 15 January 2022. Dicapai pada 15 January 2022.CS1 maint: unrecognized language (link)
  89. ^ "Chile evacuó las costas de siete regiones por un posible "tsunami menor" tras la erupción del volcán submarino en Tonga" [Chile evacuated the coasts of seven regions due to a possible "minor tsunami" after the volcanic eruption in Tonga]. Infobae (dalam bahasa Spanish). 15 January 2022. Diarkibkan daripada yang asal pada 15 January 2022. Dicapai pada 15 January 2022.CS1 maint: unrecognized language (link)
  90. ^ "Ecuador con advertencia de tsunami en Galápagos por erupción en Tonga" [Ecuador with tsunami warning in Galapagos due to eruption in Tonga] (dalam bahasa Sepanyol). SwissInfo. 15 January 2022. Diarkibkan daripada yang asal pada 16 January 2022. Dicapai pada 16 January 2022.
  91. ^ a b "NZ official: Some feared missing in Tonga". NHK. 16 January 2022. Diarkibkan daripada yang asal pada 16 January 2022. Dicapai pada 16 January 2022.
  92. ^ a b Jerimiah Oetting (15 January 2022). "Here are the impacts of the tsunami along the Monterey Bay". KAZU. Diarkibkan daripada yang asal pada 16 January 2022. Dicapai pada 16 January 2022.
  93. ^ a b "トンガ諸島の火山噴火に伴う津波による被害及び" (PDF) (dalam bahasa Jepun). Fire and Disaster Management Agency. Diarkibkan (PDF) daripada yang asal pada 16 January 2022. Dicapai pada 16 January 2022.
  94. ^ a b "Prime Minister Jacinda Ardern addresses situation in Tonga following volcanic eruption, tsunami". Radio New Zealand. 16 January 2022. Diarkibkan daripada yang asal pada 16 January 2022. Dicapai pada 16 January 2022.
  95. ^ "Tsunami waves hit Tonga after undersea volcano eruption". Sky News. Diarkibkan daripada yang asal pada 15 January 2022. Dicapai pada 2022-01-15.
  96. ^ a b c "LIVE: Ardern to give update on 'hugely concerning' situation in Tonga". 1 News. 16 January 2022. Diarkibkan daripada yang asal pada 16 January 2022. Dicapai pada 16 January 2022.
  97. ^ "Volcanic eruption: Warning Tonga's air 'toxic'; no reports of deaths following tsunami". The New Zealand Herald. 16 January 2022. Diarkibkan daripada yang asal pada 16 January 2022. Dicapai pada 16 January 2022.
  98. ^ "阪神・淡路大震災27年 追悼の灯ろう". NHK (dalam bahasa Jepun). 16 January 2022. Diarkibkan daripada yang asal pada 15 January 2022. Dicapai pada 16 January 2022.
  99. ^ "Japan sees tsunami but no major damage after Tonga volcano eruption". Kyodo News. 16 January 2022. Diarkibkan daripada yang asal pada 16 January 2022. Dicapai pada 16 January 2022.
  100. ^ "Paracas: salida del mar afectó el muelle y dañó locales y viviendas de la zonaParacas: salida del mar afectó el muelle y dañó locales y viviendas de la zona". Gestión (dalam bahasa Sepanyol). 15 January 2022. Diarkibkan daripada yang asal pada 16 January 2022. Dicapai pada 16 January 2022.
  101. ^ "Paracas: mar se salió y dañó el muelle, locales y viviendas | VIDEOS". El Comercio (dalam bahasa Sepanyol). 15 January 2022. Diarkibkan daripada yang asal pada 16 January 2022. Dicapai pada 16 January 2022.
  102. ^ "Tonga eruption and tsunami: New Zealand officials working to determine what's needed for Pacific Island nation - Jacinda Ardern". Newshub. Reuters. 16 January 2022. Diarkibkan daripada yang asal pada 15 January 2022. Dicapai pada 16 January 2022.
  103. ^ "Australia to provide assistance to Tonga following volcanic eruption and tsunami". Minister for Foreign Affairs. 16 January 2022. Diarkibkan daripada yang asal pada 16 January 2022. Dicapai pada 16 January 2022.
  104. ^ "Australia, New Zealand combine for Tonga disaster response". 16 January 2022. Diarkibkan daripada yang asal pada 16 January 2022. Dicapai pada 16 January 2022.

Pautan luar[sunting | sunting sumber]