Maya (Agama Hindu)

Maya (/ˈmɑːjə/; Devanagari: माया, IAST: māyā), secara harfiah bermaksud "ilusi" atau "sihir",^[1] mempunyai pelbagai makna dalam falsafah India bergantung pada konteks. Dalam teks Veda, māyā merujuk kepada "pertunjukan silap mata, satu ilusi di mana sesuatu kelihatan wujud tetapi sebenarnya bukan seperti yang disangka";^[2] prinsip yang menampilkan "Yang Mutlak tanpa sifat" seolah-olah memiliki "sifat".^[3] Māyā juga bermaksud sesuatu yang "sentiasa berubah dan oleh itu tidak nyata secara rohani" (berlawanan dengan Yang Mutlak yang tidak berubah, atau Brahman), dan dengan itu "menyembunyikan hakikat sebenar realiti kerohanian".^[4]

Dalam aliran falsafah Hindu Advaita Vedanta, māyā, "penampilan", ialah "kekuatan yang mencipta ilusi kosmik bahawa dunia fenomena itu nyata". Dalam aliran non-dualisme ini, māyā pada tahap individu tampak sebagai ketiadaan pengetahuan (avidyā) tentang Diri yang sebenar, iaitu Atman-Brahman, lalu tersalah anggap bahawa diri ini adalah tubuh-akal dan keterikatannya.

Dalam falsafah Buddha, māyā ialah salah satu daripada dua puluh faktor mental tidak bermanfaat yang menjadi punca kepada tipu daya atau penyembunyian tentang sifat ilusi sesuatu perkara.

Dalam agama Hindu, dewi Durga dilihat sebagai penjelmaan maya. Māyā juga merupakan nama ibu Gautama Buddha.

Etimologi dan istilah

Māyā (Sanskrit: माया), sebuah perkataan dengan etimologi yang tidak jelas, barangkali berasal daripada akar kata mā yang bermaksud "mengukur".

Menurut Monier Williams, māyā pada bahasa lama bermaksud "kebijaksanaan dan kuasa luar biasa", tetapi sejak zaman Veda, perkataan itu bererti "ilusi, tidak nyata, penipuan, tipu daya, sihir, ilmu hitam dan magis". Namun, P. D. Shastri menyatakan bahawa senarai Monier Williams itu adalah "takrifan longgar, generalisasi yang mengelirukan", dan tidak tepat dalam mentafsir teks Sanskrit kuno Veda dan zaman pertengahan; sebaliknya beliau mencadangkan makna māyā yang lebih tepat ialah "penampilan, bukan sekadar ilusi".

Menurut William Mahony, akar perkataan itu mungkin daripada man- atau "berfikir", yang membayangkan peranan imaginasi dalam penciptaan dunia. Dalam penggunaan awal Veda, istilah ini merujuk, kata Mahony, kepada "kuasa yang menakjubkan dan bermisteri untuk menukar idea menjadi realiti fizikal".

Franklin Southworth menyatakan asal usul perkataan ini tidak pasti, dan akar kata lain yang mungkin bagi māyā termasuk may- yang bermaksud mengelirukan, memabukkan, memperdaya, serta māy- yang bermaksud "hilang, lenyap".

Jan Gonda menganggap perkataan ini berkaitan dengan mā, yang bermaksud "ibu", begitu juga dengan Tracy Pintchman dan Adrian Snodgrass, yang digunakan sebagai gelaran bagi dewi seperti Lakshmi dan Durga.

Perkataan yang serupa juga terdapat dalam bahasa Avestan māyā dengan makna "kuasa magis".

Tiga bentuk utama ilusi yang dikaitkan dengan Maya ialah:

Ilusi kekekalan dunia. Segala sesuatu — sel, manusia, bintang — melalui kitaran lahir, mati, dan lahir semula.
Ilusi kebebasan individu. Hakikatnya, manusia adalah sebahagian daripada ekosistem besar yang saling bergantung, melibatkan petani, pemandu, pekedai, jurutera dan lain-lain.
Ilusi pemuasan keinginan. Keinginan sentiasa berubah; apabila satu terpenuhi, keinginan lain timbul.

Maya dalam Veda

Dalam Rig Veda, Maya bermaksud kuasa atau ilusi. Himpunan Māyā-bheda (RV 10.177) menggambarkan perbezaan antara cahaya (kebenaran) dan ilusi Asura (tipu daya). Veda menekankan bahawa Maya bukan semata-mata baik atau buruk, tetapi merupakan alat kuasa mental dan kreativiti. Ia wujud dalam dua bentuk: Maya ketuhanan (asas kebenaran) dan Maya tidak ketuhanan (asas kepalsuan).

Indra, Varuna dan dewa-dewa lain sering digambarkan menggunakan Maya sebagai kuasa ghaib untuk menentang Asura. Dalam Atharvaveda, Maya ditafsirkan sebagai "kuasa penciptaan", bukannya ilusi semata-mata.

Maya dalam Upanishad

Upanishad menjelaskan alam semesta sebagai interaksi antara Purusha (kesedaran kekal) dan Prakriti (alam yang berubah). Purusha menzahirkan diri sebagai Atman (roh sejati), sementara Prakriti menzahirkan diri sebagai Maya.

Pengetahuan sejati (Vidya) adalah kesedaran tentang Atman, manakala pengetahuan yang menipu (Avidya) adalah keterikatan dengan Maya. Dunia ini tidak palsu, tetapi ia "bukan seperti yang kelihatan". Maya menutup hakikat sebenar realiti, manakala Atman-Brahman adalah mutlak, abadi, dan tidak berubah.

Maya dalam Purana dan Teks Tamil

Dalam Purana, Maya ialah salah satu sakti Vishnu, kuasa yang menutupi dunia. Bhagavata Purana mengisahkan bagaimana Markandeya menyaksikan Maya Vishnu sebagai bayi kosmik di atas daun ara dalam banjir besar.

Dalam kesusasteraan Tamil, Krishna atau Narayana dikenali sebagai Māyon, manakala Durga digelar Māyol, lambang tenaga kreatif tanpa batas. Bagi aliran Shaiva Siddhanta, Maya dianggap nyata kerana ia menyediakan roh dengan tubuh, dunia, dan objek pengalaman.

Keperluan Memahami Maya

Falsafah Hindu menegaskan bahawa kebebasan rohani hanya dapat dicapai dengan memahami dan melampaui Maya. Sankara menyatakan bahawa manusia sudah pun "Itu" (Tat Tvam Asi), tetapi diliputi oleh kejahilan. Vivekananda pula menekankan bahawa ikatan hanyalah ilusi (Maya), sementara sifat sebenar Atman adalah kebebasan.

Yoga Vasistha menegaskan: apabila kegelapan (ilusi) dihapuskan, maka kebenaran tersingkap.

Maya dalam Pelbagai Aliran Falsafah Hindu

Aliran Samkhya

Karya awal Samkhya, iaitu aliran rasionalis dalam Hindu, tidak menyebut secara langsung doktrin Maya. Perbincangan mengenainya hanya muncul selepas teori ini mendapat tempat dalam aliran Vedanta. Vacaspati Misradalam ulasannya terhadap Samkhyakarika, mempertikaikan konsep Maya dengan menyatakan bahawa "tidak mungkin dikatakan bahawa anggapan dunia fenomena itu palsu, kerana tiada bukti yang menafikannya".

Samkhya menegaskan dualisme antara Prakriti dan Purusha yang dianggap benar dan berbeza. Sesetengah teks menyamakan Prakriti dengan Maya yang bukan sekadar ilusi, tetapi nyata – terdiri daripada tiga Guna yang sentiasa berubah, membentuk keseimbangan yang menentukan realiti yang dialami.

James Ballantyne (1885) menafsirkan aforisme 5.72 karya Kapila bahawa "segala-galanya kecuali alam (Prakriti) dan jiwa (Purusha) adalah tidak kekal". Beliau merujuk Shvetashvatara Upanishad yang menyatakan: "Ketahuilah ilusi itu sebagai Prakriti, dan Dia yang memiliki ilusi sebagai Tuhan Agung; dunia dipenuhi oleh bahagian-bahagian-Nya." Edward Gough pula menterjemah ayat yang sama dengan maksud: "Prakriti ialah Maya, Mahesvara ialah Mayin (pencipta ilusi utama); seluruh dunia ini dipenuhi oleh bahagian-bahagian-Nya."

Dalam kesinambungan pandangan Samkhya dan Upanishad, falsafah Bhagavata menggambarkan Maya sebagai "apa yang kelihatan walaupun objek itu tiada, seperti perak dalam kulit kerang, dan yang tidak kelihatan dalam Atman"; ia adalah kuasa yang mencipta, memelihara dan memusnahkan alam semesta.

Aliran Nyaya

Nyaya, aliran realis dalam Hindu, menolak anggapan bahawa dunia (Prakriti) atau jiwa (Purusha) adalah ilusi. Sarjana Nyaya menggunakan istilah Mithya untuk ilusi, yang mereka tafsirkan sebagai kesilapan kognitif – sama ada pengetahuan tidak lengkap atau ketiadaan pengetahuan.

Menurut mereka, tiada penipuan dalam kewujudan realiti; yang ada hanyalah kekeliruan minda. Ilusi berlaku apabila kandungan ingatan diproyeksikan ke dalam persepsi semasa, lalu menghasilkan tanggapan yang salah. Wawasan Nyaya ini mengenai ilusi kemudiannya diambil oleh sarjana Advaita Vedanta dalam perbahasan mereka.

Aliran Yoga

Dalam falsafah Yoga, Maya merujuk kepada dunia nyata yang terzahir, hasil kuasa ilahi. Zimmer menyatakan bahawa bagi makhluk hidup, ia disebut Maya, tetapi bagi Brahman (Roh Agung), ia adalah hasil kesempurnaan yoganya.

Maya bukanlah penafian realiti, sebaliknya Yoga ialah jalan untuk mendisiplinkan minda dan tubuh, agar Maya dapat ditransformasikan. Istilah Yogamaya digunakan dalam sub-aliran teistik Hindu, misalnya dalam Bhagavata Purana di mana Shiva menggunakan yogamaya untuk mengubah hati Markandeya, atau dalam Bhagavad Gita (7.25) ketika Krishna menasihati Arjuna.

Aliran Vedanta

Konsep Maya amat dominan dalam pelbagai cabang Vedanta, tetapi ditafsirkan secara berbeza.

Vishishtadvaita : Prakriti dianggap nyata dan menjadi sebahagian daripada proses kreatif alam semesta, bukan ilusi.
Dvaita Vedanta: Dunia adalah ciptaan nyata Tuhan (Vishnu). Maya ialah tenaga Tuhan, bukan sekadar ilusi seperti dalam Advaita. Perbezaan antara Tuhan, jiwa, dan alam bukanlah kerana Maya.
Advaita Vedanta: Sankaracharya membangunkan teori Maya, membezakan dua realiti – Vyavaharika (empirik) dan Paramarthika (mutlak rohani). Maya adalah realiti empirik yang mengikat kesedaran, menutup kebenaran Brahman. Prakasatman kemudian menjelaskan bahawa "Maya dan Brahman ibarat benang yang saling terjalin membentuk kain; Maya menzahirkan dunia, Brahman menjadi asasnya."

Vivekananda menekankan bahawa menyebut dunia sebagai Maya tidak bermaksud ia tidak wujud. Dunia wujud dalam erti empirik, tetapi bukan kebenaran rohani yang mutlak. Kebenaran sejati mencakupi kedua-dua realiti – Maya (fenomena) dan Brahman (hakikat abadi).

Aliran Tantra

Dalam Tantra, keberadaan dalam Maya tidak semestinya membawa penderitaan. Seorang bhakta yang sempurna melihat ketuhanan dalam setiap aspek kehidupan, maka dunia tidak lagi menjadi sumber penderitaan.

Tafsiran Barat

Komposer Inggeris Gustav Holst, yang mendalami sastera Sanskrit, turut meneroka konsep Maya dan mengadaptasinya dalam opera Savitri.

Rujukan

^ Buswell, Robert; Lopez, Donald S. (2013). The Princeton Dictionary of Buddhism. Princeton University Press. ISBN 978-0-691-15786-3.
^ Lochtefeld, James G. (2002). The Illustrated Encyclopedia of Hinduism: A-M. The Rosen Publishing Group. p. 433. ISBN 9780823931798.
^ Grimes, John A. (1996). A Concise Dictionary of Indian Philosophy: Sanskrit Terms Defined in English. State University of New York Press. ISBN 0791430677.
^ M Hiriyanna (2000), The Essentials of Indian Philosophy, Motilal Banarsidass, ISBN 978-8120813304, pp. 25, 160-161

[1] Buswell, Robert; Lopez, Donald S. (2013). The Princeton Dictionary of Buddhism. Princeton University Press. ISBN 978-0-691-15786-3.

[2] Lochtefeld, James G. (2002). The Illustrated Encyclopedia of Hinduism: A-M. The Rosen Publishing Group. p. 433. ISBN 9780823931798.

[3] Grimes, John A. (1996). A Concise Dictionary of Indian Philosophy: Sanskrit Terms Defined in English. State University of New York Press. ISBN 0791430677.

[4] M Hiriyanna (2000), The Essentials of Indian Philosophy, Motilal Banarsidass, ISBN 978-8120813304, pp. 25, 160-161

[1]

[2]

[3]

[4]