Melanau

Daripada Wikipedia, ensiklopedia bebas.
Jump to navigation Jump to search
Melanau
HafizHafiz.jpg
Pehin Sri Haji Abdul Taib Mahmud.jpg
Jumlah populasi
(113,280)
Bahasa
Melanau, Melayu, Melayu Sarawak, Inggeris
Agama
Islam, Kristian
Kumpulan etnik yang berkaitan
Iban, Melayu, Orang Ulu

Orang Melanau ialah salah satu kaum utama di negeri Sarawak. Dahulunya, sama seperti kaum Iban, kaum Melanau juga tinggal di dalam rumah panjang (yang dibina dengan tinggi). Namun, masyarakat Melanau pada masa kini telah mengubah cara kehidupan mereka dengan tinggal di dalam rumah kampung yang mengikut corak orang Melayu.Kebanyakannya dibina di tepi sungai dan berdekatan dengan pantai. Masyarakat Melanau merupakan suku yang beragama Islam dan Kristian namun terdapat juga yang mempercayai makhluk ghaib yang dipanggil Ipok. ini merupakan rentetan cerita lisan masyarakat ini sendiri yang dikatakan satu kepercayaan berasaskan adat masyarakat.

Suku etnik Melanau berkumpul di persisiran pantai seperti kawasan lembah utara Sungai Rajang, Igan, Mukah, Dalat, Oya, dan Bintulu. Masyarakat yang terawal di Sarawak menetap di Mukah.

Kegiatan ekonomi[sunting | sunting sumber]

Kegiatan ekonomi utama mereka adalah menangkap hasil laut dan menjadi petani padi sawah bagi sebahagian kecil daripada mereka yang tinggl di kawasan pendalaman. Selain itu, perusahaan sagu juga diusahakan oleh kaum ini. Pokok sagu tumbuh di kawasan yang berpaya. Pokok Sagu hanya boleh ditebang selepas sepuluh tahun. Tepung sagu atau lemantak diperoleh daripada isi pokok sagu yang dipanggil ripo. Ripo dijemur sehingga kering dan diproses sebelum dijadikan lemantak, iaitu tepung sagu. Teknik pembuatan sagu juga diselitkan di dalam tarian Melanau seperti Mengarang. Sarawak merupakan pengeksport sagu yang terbesar di Malaysia.

Loghat/Jenis Melanau Mengikut Kawasan[sunting | sunting sumber]

Kaum Melanau terbahagi mengikut bahagian di kawasan Sarawak;

Budaya[sunting | sunting sumber]

Perayaan Kaul disambut oleh orang Melanau dengan meriah pada bulan Mac/April setiap tahun dalam bulan Pengejin mengikut kalender Melanau. Perayaan ini diadakan untuk menjamu ipok yang mengawal laut. Tujuannya untuk memperoleh tangkapan yang memuaskan dan selamat semasa berada di laut serta mengelakkan pelbagai wabak dan penyakit. Perayaan ini melambangkan berakhirnya musim hujan dan kedatangan atau permulaan musim menangkap ikan. Dalam hari ini, serahang akan disediakan untuk menjamu ipok. Serahang adalah diperbuat daripada daun buluh dan daun nipah dengan memasukkan bertih, telur ayam, pulut kuning, kirai atau rokok daun, dan sirih ke dalamnya. Walau bagaimanapun, perayaan ini datang dengan keghairahan dan kegembiraan.

Selain Pesta Kaul yang disambut meriah setiap tahun, terdapat budaya yang masih utuh diamalkan oleh masyarakat Melanau khususnya yang melibatkan peristiwa kematian ahli keluarga. Walau bagaimanapun, amalan tersebut berbeza-beza mengikut daerah dan kampung. Bagi masyarakat Melanau yang mendiami daerah Matu, amalan yang berkaitan dengan kematian sudah banyak dipengaruhi oleh agama Islam. Selepas selesai majlis pengebumian, ahli keluarga akan bersedia untuk mengadakan upacara "sare" iaitu seperti rumah terbuka selama 7 malam berturut-turut. Rumah keluarga si mati akan dikunjungi oleh sanak saudara dan masyarakat setempat. Akan tetapi ia sudah dipengaruhi oleh agama Islam secara dengan majlis tahlil, bacaan yassin, sembahyang berjemaah, dan kenduri arwah. Adalah fenomena biasa bagi satu keluarga Melanau yang orang tuanya menganuti agama tradisional, dan anak-anak menganuti agama Islam dan Kristian.

Bahasa[sunting | sunting sumber]

Lihat: Bahasa Melanau

Seperti bahasa lain di Sarawak, Bahasa Melanau merupakan cabang dari keluarga besar Bahasa Austronesia. Bahasa Melanau mempunyai tatabahasanya yang tersendiri dan tidak begitu sukar untuk dipelajari. Sebagai satu bahasa yang mempunyai banyak dialek, bahasa melanau berkongsi tatabahasa yang serupa. Oleh itu apa yang perlu ditumpukan ialah kosa kata yang unik untuk dialek itu sahaja. Di alam maya laman untuk mempelajari bahasa melanau telah diusahakan oleh orang-orang melanau dan bukan melanau untuk memastikan kemandirian bahasa ini di zaman moden. Antaranya ialah Learn Melanau yang memfokuskan bahasa melanau mukah serta budaya melanau merentasi dialek-dialek.

Tatabahasa[sunting | sunting sumber]

Terdapat kelainan tatabahasa yang membezakan Bahasa Melanau daripada Bahasa Melayu.

Kata kerja pasif diri ketiga dalam Bahasa Melayu ialah di mana perkataan 'di-' disambungkan di hadapan kata kerja. Namun dalam Bahasa Melanau, kata kerja itu sendiri digubah supaya memberi makna yang serupa. Malah, sekiranya dalam Bahasa Melayu perkataan 'telah' ditambah untuk mewakilkan kejadian yang telah berlaku, ianya tidak diperlukan dalam Bahasa Melanau.

Contoh satu:

Bahasa Melayu - Nasi itu telah dimakan Ali

Bahasa Melanau (Matu/Daro) - Asek idun kikun Ali (kata dasar kun bermaksud makan)


Contoh dua:

Bahasa Melayu - Handphone saya telah dicuri orang

Bahasa Melanau (Matu/Daro) - Handphone kou tenikaw to'o (kata dasar tikaw bermaksud curi)

Perbezaan seterusnya ialah penggunaan 'sai' di akhir ayat untuk fungsi penegas seperti apa dalam Bahasa Melayu tidak formal. 'Sai' bermaksud 'siapa'.

Bahasa Melanau (Matu/Daro) - Nu'an kou pubak dengah idun sai

Bahasa Melayu - ada saya cakap dengan dia siapa

maksud sebenar - saya dah bagitau dia, apa.


Daftar Kata[sunting | sunting sumber]

Contoh perkataan Melanau

  • pagi = Song, suab, tumow
  • pagi subuh = badik
  • Makan = Keman
  • Minum = Tuteng
  • Air = Nya'am, Anum
  • Siapa = Sai, Yai
  • Awak = Mo,Ka'au, Nou, Kan
  • Nama = Ngadan,Radan
  • Rumah = Lebok, Kubou,Lebuk, lamin
  • Apa = Inou, Nau
  • Khabar = Dengah
  • Bagus = Da'au,Dao, diak
  • Bila = Pidan ,Paya
  • Siapa = Yai, sai
  • Kenapa = Inauhal,Wakno, minew
  • kamu = mo, kan ,ka'au
  • tidur = tudui,Tudoy,Tudoi
  • kentut = petut,pangai
  • jalan = sibal,Makau

Perkataan Melanau (Loghat Matu-Daro)

  • Bangun = Pitah, pakat
  • Hantar = Tuloi
  • Makan = Keman
  • Minum = Tuteng
  • Air = Anum
  • Siapa = Sai
  • Awak = Mo
  • Nama = Ngadan,Radan
  • Rumah = Lebuk
  • Apa = Waknou,wakno
  • Khabar = Britah
  • Jalan = Makau
  • Mandi = Temuk
  • Duduk = Munguk
  • berdiri = Tiger
  • baring = Beleg
  • kencing = Besinik
  • berak = Betae
  • tandas = Jamben/Jelatong/Jungah
  • Bodoh = Badik
  • tak tahu = Mey Tao
  • tahu = Tao
  • tidak = Mey
  • tunggu = Lo
  • menuggu = Lulo
  • besok = Song nah
  • hari = law
  • itu = idun,idu
  • buku = bub
  • main = pelik,plik
  • kahwin = nikah
  • tumbuk = bukut
  • miang = keranau
  • tua = lakey,lakei
  • awan = aub
  • rindu = beraie/pawah
  • buah pisang = balaq
  • buah nanas = pisang
  • sepupu = jipo
  • mati = matai
  • hantu = pengamo, to
  • perkakas = kereben
  • gaduh = pedalo
  • Cemburu - Kebiyo
  • Kala Jengking = Kabah
  • Munuk = Membunuh
  • Jemput = Apun
  • Ambil = Alap
  • Sawah = Isteri/Suami


Perbezaan Dialek[sunting | sunting sumber]

Dialek Melanau boleh dibahagikan mengikut kawasan-kawasan tertentu yang meliputi kawasan pesisir bahagian tengah Sarawak. Terdapat juga suku-suku pedalaman minoriti yang selalunya tidak dikumpulkan dalam etnik Melanau. Bahasa minoriti tersebut disertakan untuk memperlihatkan kaitan bahasa Melanau dengan etnik berkaitan.

Kata ganti diri
Bahasa melayu Matu-Daro Dalat Mukah Balingian Bintulu Miriek Lahanan Belait
saya/ aku ko akew aqau koi akow kaw
kamu/ awak/ kau mo om/ ka'aw ikau aoh ikow naw
kamu (banyak) melaw nyilew nyilloh unyiow
kami kamik ameh kamai
kita kelou/ telou telau kitah
mereka lo idun lau en selau sire leow
dia idun nyin sien sien nyih beken neh
Keluarga
Bahasa Melayu Matu-Daro Mukah Balingian Bintulu Miriek Lahanan Belait
ayah amah/ apak tama tama tammah tamah
ibu inah/ mak tina tina tinnah tinah
abang akak/ abang tukah lakeh
kakak akak tukah turai
adik adi' tadih
adik-beradik janaq janeek
pakcik wak
makcik babok
saudara tuak
datuk payang pak yeng
nenek mayang mak yeng
menantu menataw
anak anaq anék ana
anak angkat anak irau
cucu saw
suami sawah lai sawa bana baneh
isteri sawah meraw sawa saba sabah
lelaki lai lay manay lakeh lai
perempuan meraw mahew redu turai turei
anak dara teluwas
Bahasa Melayu Matu-Daro Dalat Mukah Balingian Bintulu Miriek Lahanan Belait
ya yuk
tidak may/ mey enda awah/ aruh a uaoh ilow ndeh
sahaja ma'/ me' sigen un mu'un
ada nu'an bei bei bei
punya bei
tidak ada may bay awah davey/

aruh davey

boleh kenah kenah kena
jangan na' kak kak siak
lagi agi' agei
dan igam (untuk selain manusia)

dengah

jigem janta' ngan
jika kah/ mun amun/ mun
dulu (cth:

tunggu dulu)

si'iyng ing
sangat angai tu'au sanik
sudah udah suda
mahu lu'
hendak ba' bak
baru (sahaja) mara' baruh
memang nang aneng
begini si'iyh ieng man itoi
begitu siduwn man yen
terus banuws
Kata Tanya
Bahasa Melayu Matu-Daro Dalat Mukah Balingian Bintulu Miriek Lahanan Belait
apa anaw wak inew anew neh upeh naw
siapa say say say say nai
bagaimana kubah/ kubah gaya kuba tan lekembeh/ bekeyan ka'an gembah/ macam gem
kenapa buyak naw
mana gan ga'ga'an pemen dembeh aba' umbah
bila pidan paya paya tena'aw tekura sekudeh
berapa jinaw dakai kalai


Kata Kerja
Bahasa Melayu Matu-Daro Dalat Mukah Balingian Bintulu Miriek Lahanan Belait
mimpi penupay/ nupay penupey nupey endupey
berjalan pelakãw makaw jelu belakau lakaw
pergi tugun
tidur tudũi tuduy megen/ tudui megen melut mekil
mandi temuwk temuk
berenang turũn tu'un peringuy satong
memancing pesai/ mesai mesei
berlari pamãt tevivu
duduk mungũk kuduk kuduk kuduk ungu keduk
berdiri tigar pekedeng kap/ meriyai nekring menit
baring patãng pepateng lubik miri lumbey
minum tang/ tutang tuteng subak mesap ru' mesap
makan kemãn keman penyak umin kuman kuman
hisap sap mekut
muntah putã' putã' putã' nuta' muta
menanam patũn meja'ung mulah
melompat melupat
mencuri menikãw tikaw menekaw senakoh manau
memotong tutak tutek tutek pet/ butun totak
membeli meléy meléy meléy meléy
membuka kukãp muka' mukap
menggali kukut kukut nyalek
terbang tiliyng pesiling menyiri menilip tulon
pegang tegat/ tugat memen mivit pitin
hidu madaq mengadek memaw ngarek madak
baling galang megaleng
lihat/ tengok diyng peguy mene'ad pilaw pilap melak
dengar ta'ah/ tuiyng mena'ah mengidam sebanding nening peletap
memasak pisam misik bau kesa
gigit sebuwt subut subut teip
menguap tebuap petuab tenebab nga'ay
sakit bejiyk
demam beguguwh gegahan
balik muliyk pulik pulek mulik
tunggu law lau
ambil apan/ mapan tabui mapun tabui/ megik apan/ mapan
bawa migiyk/ igiyk
buka kap tenikang
tutup katup/ kasin patep
berbual kelakar bertegud
cakap kanah/ puba'
marah begu mendalau
bohong muday jagoi
ingat sengat tenep
ikut suwt/ susuwt tutui herusau
angkat akat jusey
bergaduh bedalaw bebukut
bergurau beselaq begallep
ketawa begelam ngeseng
lalai galep
lapar jela'
dahaga aus dahagek
datang labiy'
bakar tinuwk sundab
hangus sidap


Adjektif
Bahasa melayu Matu-Daro Mukah Balingian Bintulu Miriek Lahanan Belait
besar ayang/ belakan ayeng/ nyãt ayeng azeng ayak bakan
kecil imey'/ umit umi'/ umit disik ta'i tik
sedikit jimey'/ jimit tetei jimik
banyak ida'/ dida' ida' irak minak akik
berat ba'at vat berit
ringan layiyng
panjang lalaw alew bat larun bit
tinggi regaw
pendek dadeyk/ dadit adik jibi' kavu bik
nipis dipiys lipih nyipi lepe
tebal kapal kapan kapan kapal
baik jiya' diya' dezak ia jik
jauh mejũ'/ jaũ' jauk jauk biju jau
dekat segak/ dawaq segak janik sumik
basah basa' basa' base' basa' biek
kering muang uweng karing mapok
sejuk sejok singuh sengeroh sajuk singin teresai
panas lasuk lasuk belasuk pana lesau
kuat mejed jed
bagus da'aw da'au/ dao
cantik/ tampan da'aw gaya diak ji diak jeh jekman
jahat ja'at mama' ja'es ji'at
baru jakin ba'ew vaw bau beriew
tua/ lama lakay lakey sepeng tevusu roben
sakit (painful) pedas/ bisa pedeh pedes/ tenan pedes
lurus tigah
benar atang tigeh tuno
gemuk mesiyn
kurus kurus
manis nyaliyng
masin pediyk
pahit pa'it
kedekut tigin menselem
takut meduwt mamaw/ mendahaw ba'ut bakot
berani jillih
bising sigah jubit
kotor tigey' jamik
luas nyiwah rajeh
tajam manyiyt serad
tumpul tajal tumol


Nombor/ Kiraan
Bahasa Melayu Matu-Daro Mukah Bintulu Miriek Lahanan Belait
satu satu/ ja'ong ja/ satu jiang jah ceh/selang
dua duah dua ba leguah dubeh
tiga telaw telew lau tedul telau
empat pat pat pat epat pat
lima limah lima lima limah limah
enam enam nem nem enem nam
tujuh tujuk tuju' tujuk tujuk tujew
lapan ayan ayan madik ajan marai
sembilan ulan ulan supik judan mupai
sepuluh pu'an/ plu'an pelu'en pelu'en poeng pulo
sebelas sebelas poeng jah
tahun ta'uwn ta'on
objek, haiwan & tumbuhan
Bahasa Melayu Matu-Daro Mukah Balingian Bintulu Miriek Lahanan Belait
Rumah lebũ' lebũ' lamin uma' levuk amen
pintu belawang/ lawang bersuked
tingkap penyawan teraweng
tangga taga'
manusia tenawan
orang to'o
hamba ulun
dapur puyan
kuali kalay
piring jalo'
pinggan plangah
mangkuk kenarah
pisau iso' lasuk
parang tuwiyk
garam siyah sia tiem nying uwai
api apũi igun sab
bumbung bumũng/ sapaw sapaw sapau
anjing asaw asew asew awu asow asau
burung manuwk manuk kepuleu manuk manok memanok
tikus belabaw belabaw belitit blavaw belabeow
babi babuy
kucing ngaw
ular dipah dipa dipa nyipa nyipa nipab
air anum nya'em ba' fek danum sik
batu sanaw/ bataw batew batew batou bateow
kayu kajeow
ulat ulat/ ulet kejiwat kekebet ulet
kutu kutow kutew kutew kutow kuteow
ikan ikan enjen gien puta
udang paya' padak
rumput lalang sek urew urow umah
sawah padi umah
buah bua' ungeen
ekor ikuy tikiu ikuy ikuy
telur teluy teluh telu telu tejeow
masakan ba' kun anhenanak
matahari matah law matadullah
hutan tang meran
hari law ndaow
jarum tus taud
tali talay talay
tanah tanak tanak
pasir nay ret


Bahagian badan
Bahasa Melayu Matu-Daro Mukah Bintulu Miriek Lahanan Belait
tangan agam nyagem agem tuju
kaki betis buduk ay beti agiem
jari berangaw
kulit kuliyt kulit kulit kerow kulet
hati atay atay atay
tulang tulang tuleng tulang tulwang tulan
bahu ngerban karib bebang
kepala ulaw ulew ulew kuhong ukau
tengkorak tekuroq
rambut buwk buk buk sok
leher tenguwk tengu' batuk kenu'a
mata matah mata mata mata matah
hidung uduwng udung urung urong ndong
mulut ba' beba' bivi ba' munong
pipi pipay
gigi nyipan nyipen nyipen nyipen nipan
telinga lingah linga telinga baring telingah
bibir bujuwl
lidah jela' jela' jela' jila' deli
darah dara' da'a' ra' la'a sema
bulu
perut na'ay guem tena'i butit tejin
muka jawai
Kedudukan
Bahasa melayu Matu-Daro Mukah Balingian Bintulu Miriek Lahanan Belait
ini iyh itew hek ie' itoi itu iteh
itu iduwn iyen ineh yen inan
di tang ga' may gu tey mik
sini gi'iyh/ ilay gitow dihik
situ uley'
sana inan
atas amaw baw baw buow jung
bawah iba' diba' belebu' siou
tepi lisiyng
dalam wang lubeng belemay lovang alem
depan jawai
belakang butah
kiri bulay ulay bulay bujay abing
kanan atang ta'ew ta'ew ta'o tu'au
seberang ipar
hulu uwt
hilir aba'


Lihat Juga[sunting | sunting sumber]