Nobat

Daripada Wikipedia, ensiklopedia bebas.
Jump to navigation Jump to search

Nobat (Jawi: نوبة atau نوبت‎) adalah barisan alat muzik yang digunakan untuk menyambut raja dan sultan kerajaan-kerajaan Melayu serata Asia Tenggara diterapkan dalam pelbagai jenis adat istiadat termasuk pertabalan, sambutan ketibaan orang ternama serta majlis-majlis perkahwinan, kelahiran dan kematian dalam kerabat diraja. Seni yang dibawa dalam pemainan lagu-lagu beralat ini merupakan kesinambungan daripada budaya muzik Islam yang ada di seberapa rantau dunia lain termasuk kerajaan-kerajaan Umaiyah, Andalusia dan Mughal.[1]

Nobat dipercayai melambangkan kedaulatan seseorang sultan seterusnya meninggikan kedudukan sultan dalam masyarakat Melayu[1] tidak sahaja dari cara alat-alat ini dimainkan mendatangkan rasa gerun rakyat - semakin gah muzik nobat dimainkan, semakin besarlah daulat sultan - malah bagaimana alat-alat tersebut dikendali dan dijaga.[2]

Sejarah[sunting | sunting sumber]

Barisan alat nobat baru Riau Lingga yang tinggal.

Peristilahan[sunting | sunting sumber]

"Nobat" berkait dengan perkataan Bahasa Arab: نَوْبَة nawbah[1] terbitan kata kerja نَابَnāba bermaksud "gilir" (turn)[3][4] merujuk kepada "giliran" para pemain muzik mempersembahkan lagu mereka.[4] Ada juga yang mengusulkan perkataan "nobat" meminjam dari kata Bahasa Parsi: نهno "sembilan" yakni merujuk kepada sembilan alat yang dikira utama dalam barisan nobat.

Pewujudan dan penyebaran[sunting | sunting sumber]

Kesultanan Kedah merupakan kerajaan Melayu pertama memiliki barisan nobat sendiri sepertimana yang dicatatkan dalam Sulalatus Salatin; pertemuan Sultan kerajaan tersebut dengan Sultan Mahmud Shah yang memerintah Kesultanan Melaka sekitar 1435 Masihi memperkenalkan alatan nobat di sana.[5] Apabila seorang putera Sultan Mahmud iaitu Muzaffar Shah diundang menjadi sultan kerajaan Perak yang baharu, baginda turut dikurniakan nobatnya sendiri yang menabalkan baginda semasa diangkat.[5]

Kesultanan Riau-Lingga pernah mempunyai alatan nobat mengikut cara Kedah dan Perak terdiri dari sepasang gendang kayu berbeza corak, sebatang serunai kayu dan sebatang nafiri perak; gendang-gendang tersebut digantikan dengan tiga buah gendang perak bersepuh emas ditukang dari Jawa dan dihadiahkan Gubernur Hindia Timur Belanda kepada Sultan Abdul Rahman II Muazzam Shah di Batavia (kini Jakarta) pada tahun 1885.[6] Gendang-gendang kayu lama baginda ditinggalkan di Pulau Penyengat sambil alatan lain dibawa bersama baginda ketika baginda dibuang negeri ke Singapura tahun 1912. Sultan Zainal Abidin III dari Terengganu yang merupakan cucunda seorang puteri Lingga meminjam alat-alat nobat dari Sultan Abdul Rahman beberapa kali tahun 1912, tiga gendang perak akhirnya diserahkan milik kepada Sultan Zainal Abidin sementara nafiri dan serunai perak baharu ditukangkan, penyerahan ini dirasmikan tahun 1918.[6]

Peralatan[sunting | sunting sumber]

Barisan alat nobat berbeza dari kerajaan ke kerajaan menerus ke zaman moden dari negeri ke negeri dalam negara moden. Kerajaan Pattani yang wujud dari zaman abad ke-15 hingga abad ke-19 diceritakan dalam Hikayat Patani mempunyai sebanyak 20 jenis alat nobat atau ragam digunakan dalam adat-istiadat kerajaan tersebut.[7] Tetapi secara umumnya, kelengkapan asas nobat dapat diperhatikan semuanya menurut kelaziman nobat dimainkan pada zaman Kesultanan Melaka terdiri dari tiga jenis alat asas: gendang, nafiri dan serunai.

Gendang[sunting | sunting sumber]

Gendang yang ada dalam barisan nobat terbahagi kepada tiga jenis:

  • gendang negara atau nengkara, gendang besar bermuka dua
  • gendang ibu, gendang muka satu saiz besar
  • gendang anak, gendang muka satu saiz kecil.

Gendang negara diutamakan kedudukannya paling tinggi berbanding alat nobat lain kerana dipercayai ada kesaktian yang tinggi dek dihuni jin-jin yang dikatakan mampu memberi kuasa dan daulat kepada sultan.[2] Gendang negara dipakai di istana Brunei bernama Nakara misalnya dijaga seorang Juru atau Ketua Pegendang yang mengusung di atas kepalanya.[8]

Nobat Riau Lingga mempunyai dua buah gendang penganak dan dua buah gendang panjang.[9]:5

Nobat Indragiri mempunyai sepasang gendang dua muka diperbuat dari "kayu pulut" dan kulit rusa diregangkan pada rangka rotan, setiap muka gendang dimainkan seorang penghulu gendang yang memalu gendang secara duduk sila memainkan irama penengkah sambil gendang anak dimainkan beriringan sebagai irama penyelalu.[9]:8-9 Terdapat suatu juga suku yang wujud bertumpu di kawasan hutan Riau mengamalkan adat nenek moyang serta taat setia kepada kerabat diraja Indragiri iaitu suku Mamak di mana mereka mempunyai "gendang nobat" sendiri iaitu ketabung (atau ketebung) yang digunakan untuk tujuan penyembuhan, gedombah yang lagi rendah serta gendang yang terbawah untuk tujuan pekerjaan seharian.[9]:8

Alat tiup[sunting | sunting sumber]

Alat-alat tiup utama terdiri dari serunai dan nafiri. Nafiri berperanan memainkan irama yang panjang berterusan sebagai asas lagu istiadat yang dimainkan secara beriring oleh alat-alat gendang dan gong lain.

Perkusi[sunting | sunting sumber]

Nobat Terengganu mempunyai sepasang alat kecil berupa simbal iaitu kopok-kopok.[6]

Cara mengikut negeri[sunting | sunting sumber]

Peringkat kebangsaan Malaysia[sunting | sunting sumber]

Nobat Diraja di Istana Negara Malaysia memainkan tiga lagu utama dalam adat istiadat rasmi dihadiri:[10]

  • Raja Berangkat semasa kedua-dua Seri Paduka Baginda Yang di-Pertuan Agong dan Raja Permaisuri Agong berangkat masuk ke Balairung Seri,
  • Menjunjung Duli semasa Alat-alat Pertabalan dibawa masuk ke Balairung Seri,
  • Raja Bertabal selepas Seri Paduka Baginda mengangkat Sumpah Diraja dan Raja Berangkat sekali lagi apabila Seri Paduka Baginda berdua berangkat pulang dari Balairung Seri.

Rujukan[sunting | sunting sumber]

  1. ^ a b c Raja Iskandar Bin Raja Halid (Julai 2017). "Nobat dan Etnifikasi: Pertembungan Budaya dan Pengadaptasiannya dalam Pembentukan Identiti Melayu". MELAYU: Jurnal Antarabangsa Dunia Melayu. Dewan Bahasa dan Pustaka Malaysia. 10 (2): 214–229.
  2. ^ a b Raja Iskandar Bin Raja Halid (Jun 2010). "The Royal Nobat of Perak - Between Daulat and Music". Jurnal ASWARA. Akademi Seni Budaya Dan Warisan Kebangsaan Malaysia. 5 (1/2010): 38–48. ISSN 1985-2606.
  3. ^ Salmoné, Habib Anthony (1889). "نوب". An Advanced Learner's Arabic-English Dictionary. m/s. 9023.
  4. ^ a b al Faruqi, Lois Ibsen. "The Suite in Islamic History and Culture". The World of Music. VWB - Verlag für Wissenschaft und Bildung. 27 (1985): 46-66.
  5. ^ a b Raja Badri Shah Tunku Nong Jiwa; Sheppard, Mubin (1962). "The Kedah and Perak Nobat". Malaya in History (Malaysia in History). Persatuan Sejarah Malaysia: 7–11.
  6. ^ a b c Tengku Muda Muhammad (Oktober 1968). "The Silver Nobat of Trengganu" (PDF). Malaysia in History. Persatuan Sejarah Malaysia. 12 (1): 30–32.
  7. ^ Raja Iskandar Bin Raja Halid (2018). "The nobat in early Malay literature: A look into the Hikayat Patani". Indonesia and the Malay World. 46 (135): 168–197.
  8. ^ "Alat-Alat Kebesaran Diraja". Jabatan Adat Istiadat Negara Brunei Darussalam. 2015. Dicapai pada 28 Jun 2021.
  9. ^ a b c Kartomi, M. J. (Mac 1997). "The Royal Nobat Ensemble of Indragiri in Riau, Sumatra, in Colonial and Post-Colonial Times". The Galpin Society Journal. 50: 3–15. doi:10.2307/842560 – melalui JSTOR.
  10. ^ "Nobat Diraja". Istana Negara Kuala Lumpur. 2019. Dicapai pada 1 Julai 2021.

Pautan luar[sunting | sunting sumber]