Papua Barat Daya
Papua Barat Daya | |
|---|---|
| Provinsi Papua Barat Daya | |
 Bendera  Jata | |
| Motto: Bersatu Membangun Negeri[1] | |
 Kedudukan Papua Barat Daya di Indonesia | |
| Negara | Indonesia |
| Ditubuhkan | 8 Disember 2022[2] |
| Ibu negeri | Sorong |
| Kerajaan | |
| • Type | Provinsi berautonomi khas |
| • Gabenor | Elisa Kambu |
| • Timbalan gabenor | Ahmad Nausrau |
| Keluasan | |
• Jumlah | 39,122.95 km2 (15,105.46 batu persegi) |
| Penduduk (Pertengahan 2026 (unjuran))[3] | |
• Jumlah | 645,544 |
| • Kepadatan | 16.50/km2 (42.7/batu persegi) |
| Zon waktu | UTC+09:00 (WIT) |
| Tapak sesawang | papuabaratdayaprov |
Papua Barat Daya (nama rasmi: Provinsi Papua Barat Daya) ialah sebuah provinsi di bahagian barat New Guinea, Indonesia. Wilayahnya merangkumi bahagian barat dan utara Semenanjung Kepala Burung serta Kepulauan Raja Ampat. Ibu negerinya ialah Sorong, satu-satunya kota dalam provinsi ini. Papua Barat Daya ditubuhkan pada 8 Disember 2022 melalui pemisahan enam bahagian pentadbiran daripada Papua Barat, iaitu lima kabupaten dan Kota Sorong.[2] Seperti provinsi-provinsi lain di wilayah Papua, Papua Barat Daya mempunyai status autonomi khas.
Sejarah wilayah ini dipengaruhi oleh hubungan Kepulauan Raja Ampat dengan Kesultanan Tidore dan pertumbuhan Sorong sebagai pusat kegiatan petroleum pada zaman penjajahan Belanda.[4][5] Bentuk pentadbirannya kini merupakan hasil beberapa siri pemekaran wilayah sejak penghujung abad ke-20.
Papua Barat Daya mempunyai keluasan 39,122.95 kilometer persegi. Berdasarkan unjuran pertengahan 2026, jumlah penduduknya ialah 645,544 orang, dengan kira-kira 47.4 peratus tinggal di Kota Sorong.[3] Sorong menjadi pusat penduduk dan pengangkutan utama serta menempatkan sebahagian besar kegiatan perindustrian dan perdagangan provinsi. Di luar kawasan bandar, wilayah ini terdiri daripada kawasan pergunungan, pesisir dan lebih daripada 3,000 pulau. Raja Ampat, yang terkenal dengan kepelbagaian hidupan laut dan bentang alam karstnya, diiktiraf sebagai Geopark Global UNESCO pada 2023.[6]
Kerajaan provinsi diketuai oleh Gabenor Elisa Kambu dan Timbalan Gabenor Ahmad Nausrau, yang dilantik pada 20 Februari 2025 selepas memenangi pemilihan gabenor pertama Papua Barat Daya.[7][8]
Sejarah
[sunting | sunting sumber]Latar sejarah dan pembentukan wilayah
[sunting | sunting sumber]Kepulauan Raja Ampat telah lama menjadi sebahagian daripada rangkaian politik dan perdagangan yang menghubungkan New Guinea dengan Kepulauan Maluku. Tradisi sejarah di Tidore mengaitkan pembentukan kerajaan-kerajaan Raja Ampat dengan hubungan ufti dan kekuasaan Kesultanan Tidore yang berkembang sekurang-kurangnya sejak abad ke-15 atau awal abad ke-16.[4] Hubungan tersebut tidak semestinya berbentuk penguasaan pentadbiran langsung, sebaliknya berubah mengikut kekuatan politik tempatan, perdagangan dan hubungan antara golongan pemerintah kepulauan.
Pada abad ke-20, kegiatan penerokaan dan pengeluaran petroleum di sekitar Sorong meningkatkan kepentingan kawasan tersebut dalam ekonomi kolonial Belanda. Pembangunan kemudahan minyak dan pelabuhan sejak 1930-an menyumbang kepada pertumbuhan Sorong sebagai pusat bandar dan pengangkutan di bahagian barat Semenanjung Kepala Burung.[5]
Asas undang-undang bagi pembentukan Provinsi Irian Jaya Barat, yang kemudiannya dinamakan Papua Barat, serta pemisahan Kota Sorong daripada Kabupaten Sorong ditetapkan melalui Undang-Undang Nomor 45 Tahun 1999.[9] Wilayah yang kini membentuk Papua Barat Daya kemudiannya dibahagikan lagi melalui pembentukan Kabupaten Sorong Selatan dan Kabupaten Raja Ampat pada 2002,[10] Kabupaten Tambrauw pada 2008[11] dan Kabupaten Maybrat pada 2009.[12]
Penubuhan provinsi
[sunting | sunting sumber]Usaha menubuhkan provinsi baharu di kawasan Sorong dan Raja Ampat dibincangkan selama beberapa tahun sebagai sebahagian daripada pemekaran pentadbiran di wilayah Papua. Pembentukan Papua Barat Daya akhirnya diluluskan melalui Undang-Undang Nomor 29 Tahun 2022 dan berkuat kuasa pada 8 Disember 2022. Undang-undang itu menetapkan Kota Sorong sebagai ibu negeri dan memasukkan Kabupaten Sorong, Sorong Selatan, Raja Ampat, Tambrauw dan Maybrat serta Kota Sorong ke dalam provinsi baharu.[2]
Muhammad Musa'ad dilantik sebagai penjabat gabenor pada 9 Disember 2022 untuk memulakan pentadbiran provinsi dan membentuk institusi kerajaan peralihannya.[13]
Dalam pemilihan gabenor pertama provinsi, Elisa Kambu dan Ahmad Nausrau dipilih sebagai pasangan gabenor dan timbalan gabenor bagi penggal 2025 hingga 2030. KPU menetapkan keputusan itu pada Februari 2025 selepas Mahkamah Konstitusi menyelesaikan pertikaian mengenai keputusan pemilihan.[7] Kedua-duanya dilantik oleh Presiden Prabowo Subianto pada 20 Februari 2025.[8]
Geografi
[sunting | sunting sumber]Kedudukan, bentuk muka bumi dan iklim
[sunting | sunting sumber]
Papua Barat Daya terletak di bahagian paling barat New Guinea. Walaupun namanya secara harfiah bermaksud “Papua Barat Daya”, sebahagian besar wilayahnya berada di barat laut pulau itu. Provinsi ini meliputi bahagian barat dan utara Semenanjung Kepala Burung, pulau-pulau di sekitarnya serta Kepulauan Raja Ampat.
Menurut pengukuran wilayah yang digunakan oleh BPS bagi 2025, provinsi ini mempunyai keluasan 39,122.95 kilometer persegi. Kabupaten Tambrauw merupakan bahagian pentadbiran terluas dengan keluasan 11,954.82 kilometer persegi, manakala Kota Sorong mempunyai keluasan 205.26 kilometer persegi.[3]
Provinsi ini terdiri daripada kawasan pedalaman bergunung-ganang, lembah, dataran pesisir, pulau-pulau batu kapur dan perairan cetek. BPS merekodkan 3,082 pulau pada 2025. Sebanyak 2,930 daripadanya terletak di Kabupaten Raja Ampat, manakala selebihnya tersebar terutamanya di Kabupaten Sorong dan sekitar Kota Sorong.[3]
Papua Barat Daya mengalami iklim tropika yang panas dan lembap sepanjang tahun. Data pemerhatian cuaca di Kota Sorong bagi 2024 mencatatkan suhu purata 27.17 °C, jumlah hujan tahunan 4,432.8 milimeter dan 265 hari hujan.[3] Keadaan setempat berbeza mengikut ketinggian, jarak dari pantai dan kedudukan pulau.
Alam sekitar dan pemuliharaan
[sunting | sunting sumber]
Perairan Papua Barat Daya berada dalam Segi Tiga Terumbu Karang, sebuah kawasan yang mempunyai kepelbagaian biologi marin yang sangat tinggi. Penyelidikan di Raja Ampat telah mendokumentasikan kekayaan spesies marin, termasuk organisma yang sukar dikenal pasti melalui tinjauan biasa.[14]
Geopark Global UNESCO Raja Ampat diiktiraf pada 2023 dan meliputi kawasan seluas kira-kira 36,660 kilometer persegi. Kawasan geopark itu merangkumi empat pulau utama, iaitu Waigeo, Batanta, Salawati dan Misool, selain gugusan pulau kecil dan kawasan laut di sekitarnya. UNESCO menekankan kepentingan formasi karst, batuan purba, ekosistem marin dan warisan budaya masyarakat kepulauan dalam pengiktirafan tersebut.[6]
Politik dan pentadbiran
[sunting | sunting sumber]Kerajaan provinsi
[sunting | sunting sumber]
Papua Barat Daya ditadbir dalam rangka autonomi khas yang terpakai bagi wilayah Papua. Kuasa eksekutif provinsi diketuai oleh gabenor dengan bantuan timbalan gabenor. Kedua-duanya dipilih sebagai satu pasangan melalui pemilihan langsung dan dilantik oleh presiden Indonesia.
| Jawatan | Penyandang | Mula memegang jawatan | Kaedah pemilihan |
|---|---|---|---|
| Gabenor | Elisa Kambu[7] | 20 Februari 2025 | Dipilih secara langsung sebagai pasangan bagi penggal 2025 hingga 2030 dan dilantik oleh presiden Indonesia.[8] |
| Timbalan gabenor | Ahmad Nausrau[7] | 20 Februari 2025 |
Kuasa perundangan provinsi dilaksanakan oleh Dewan Perwakilan Rakyat Papua Barat Daya (DPR Papua Barat Daya). Pada 2025, dewan itu mempunyai 44 anggota, termasuk sembilan anggota yang dilantik melalui mekanisme perwakilan khas Orang Asli Papua.[3]
Selain institusi eksekutif dan perundangan biasa, provinsi ini mempunyai Majelis Rakyat Papua Barat Daya (MRP Papua Barat Daya). Institusi kebudayaan tersebut mewakili Orang Asli Papua dan berperanan dalam perlindungan hak, penghormatan adat dan budaya, pemerkasaan wanita serta pemeliharaan kerukunan beragama.[15]
Pembahagian pentadbiran
[sunting | sunting sumber]
Papua Barat Daya dibahagikan kepada lima kabupaten dan sebuah kota. Pada 2025, keenam-enam bahagian pentadbiran itu merangkumi 132 kecamatan dan 1,056 kampung serta kelurahan.[3]
| Bahagian pentadbiran | Status | Keluasan 2025 (km²) |
Penduduk pertengahan 2026 (unjuran) |
Kepadatan penduduk (orang/km²) |
Kecamatan | Kampung dan kelurahan |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Raja Ampat | Kabupaten | 7,442.31 | 73,137 | 9.83 | 24 | 122 |
| Sorong | Kabupaten | 7,564.65 | 125,222 | 16.55 | 30 | 258 |
| Sorong Selatan | Kabupaten | 6,570.23 | 58,288 | 8.87 | 15 | 159 |
| Maybrat | Kabupaten | 5,385.68 | 50,059 | 9.29 | 24 | 260 |
| Tambrauw | Kabupaten | 11,954.82 | 32,755 | 2.74 | 29 | 216 |
| Kota Sorong | Kota | 205.26 | 306,083 | 1,491.20 | 10 | 41 |
| Jumlah | 39,122.95 | 645,544 | 16.50 | 132 | 1,056 |
Sumber: BPS, Provinsi Papua Barat Daya Dalam Angka 2026.[3] Nilai kepadatan penduduk dikira daripada keluasan 2025 dan unjuran penduduk pertengahan 2026. Oleh itu, nilainya mungkin berbeza daripada jadual kepadatan BPS yang menggunakan siri keluasan terdahulu.
Penduduk dan masyarakat
[sunting | sunting sumber]Taburan penduduk
[sunting | sunting sumber]Banci Penduduk 2020 merekodkan 591,069 penduduk di enam bahagian pentadbiran yang kemudiannya membentuk Papua Barat Daya. BPS mengunjurkan jumlah itu meningkat kepada 636,434 orang pada pertengahan 2025 dan 645,544 orang pada pertengahan 2026.[3]
Penduduk tertumpu dengan ketara di Kota Sorong. Pada pertengahan 2026, kota itu diunjurkan mempunyai 306,083 penduduk, bersamaan kira-kira 47.4 peratus daripada keseluruhan penduduk provinsi. Kabupaten Sorong merupakan bahagian kedua paling ramai penduduk dengan 125,222 orang. Sebaliknya, Kabupaten Tambrauw mempunyai 32,755 penduduk dan kepadatan penduduk kurang daripada tiga orang bagi setiap kilometer persegi.[3]
Perbezaan ini menunjukkan jurang yang besar antara kawasan bandar Sorong dengan kawasan pedalaman dan kepulauan. Kota Sorong mempunyai kepadatan penduduk melebihi 1,400 orang bagi setiap kilometer persegi, sedangkan kebanyakan kabupaten mencatatkan kurang daripada 20 orang bagi setiap kilometer persegi.
Agama dan bahasa
[sunting | sunting sumber]![Seorang wanita mengenakan busana tradisional Ayamaru](https://ms.wikipedia.org/wiki/Fail:"Budaya_Adalah_Jati_Diri_Suatu_Bangsa".jpg)
Rekod pentadbiran Kementerian Agama bagi 2024 mencatatkan 319,649 penganut Protestan, 234,862 penganut Islam dan 49,391 penganut Katolik di Papua Barat Daya. Rekod yang sama mencatatkan 761 penganut Buddha, 516 penganut Hindu dan 12 penganut Konfusianisme.[3] Angka tersebut merupakan data pentadbiran agama dan tidak boleh disamakan secara langsung dengan jumlah penduduk hasil banci atau unjuran BPS kerana kaedah serta tarikh rujukannya berbeza.
Bahasa Indonesia ialah bahasa rasmi dan digunakan dalam pentadbiran, pendidikan serta urusan formal. Melayu Papua, satu ragam bahasa Melayu tidak baku yang berkembang di bahagian barat New Guinea, digunakan secara meluas sebagai bahasa perhubungan antara masyarakat yang berlainan bahasa ibunda.[16]
Pelbagai bahasa peribumi turut digunakan oleh masyarakat tempatan. Antaranya ialah Maybrat, sebuah bahasa Papua yang dituturkan terutamanya di Kabupaten Maybrat dan kawasan sekitarnya.[17] Bahasa-bahasa Austronesia pula digunakan di beberapa bahagian Raja Ampat dan pesisir Semenanjung Kepala Burung.[16]
Pendidikan, kesihatan dan kesejahteraan
[sunting | sunting sumber]Kadar penyertaan sekolah berkurang apabila umur meningkat. Pada 2025, kadar penyertaan bagi kanak-kanak berumur tujuh hingga 12 tahun ialah 99.17 peratus dan bagi kumpulan umur 13 hingga 15 tahun ialah 95.82 peratus. Kadarnya menurun kepada 81.14 peratus bagi umur 16 hingga 18 tahun dan 34.72 peratus bagi umur 19 hingga 24 tahun.[3]
Pada 2025, Papua Barat Daya mempunyai enam hospital umum. Perkhidmatan kesihatan asas disediakan melalui 14 pusat kesihatan masyarakat atau puskesmas dengan kemudahan pesakit dalam dan 123 puskesmas tanpa kemudahan pesakit dalam.[3]
Indeks Pembangunan Manusia Papua Barat Daya mencapai 70.55 pada 2025. Terdapat perbezaan ketara antara bahagian pentadbiran: Kota Sorong mencatatkan indeks 81.03, manakala Kabupaten Tambrauw mencatatkan 59.28.[3] Bahagian penduduk yang hidup di bawah paras kemiskinan pula menurun daripada 17.95 peratus pada Mac 2025 kepada 17.50 peratus pada September tahun yang sama.[3]
Ekonomi
[sunting | sunting sumber]Struktur ekonomi
[sunting | sunting sumber]
Nilai produk domestik serantau kasar, yang secara rasmi disebut produk domestik regional bruto atau PDRB di Indonesia, ialah kira-kira Rp39.22 trilion pada harga semasa pada 2025.[3] Ekonomi provinsi tertumpu pada kegiatan pembuatan, pembinaan, perdagangan, perlombongan, pertanian dan perikanan.
Mengikut angka awalan BPS bagi 2025, sektor pembuatan menyumbang 18.06 peratus daripada PDRB. Sebahagian besar sumbangan itu berasal daripada industri penapisan petroleum, yang menyumbang 13.85 peratus daripada keseluruhan ekonomi provinsi. Sektor pembinaan menyumbang 14.46 peratus, manakala perdagangan borong dan runcit serta pembaikan kenderaan menyumbang 14.19 peratus.[3]
Sektor pertanian, perhutanan dan perikanan secara keseluruhan menyumbang 12.12 peratus daripada PDRB, termasuk 7.56 peratus daripada subsektor perikanan. Perlombongan dan pengkuarian pula menyumbang 10.06 peratus.[3]
Perikanan dan pelancongan
[sunting | sunting sumber]
Perikanan merupakan kegiatan ekonomi penting bagi masyarakat pesisir dan kepulauan, khususnya di Raja Ampat dan kawasan pantai Kabupaten Sorong. Kepelbagaian ekosistem marin, termasuk terumbu karang, padang lamun dan kawasan bakau, turut menyokong kegiatan pelancongan alam.[14]
Raja Ampat menjadi tumpuan utama pelancongan alam Papua Barat Daya. Tarikannya merangkumi terumbu karang, kepelbagaian hidupan laut, gugusan pulau karst serta warisan budaya masyarakat kepulauan. Pengiktirafan Raja Ampat sebagai Geopark Global UNESCO pada 2023 memperluas kepentingannya sebagai kawasan pemuliharaan, pendidikan geologi dan pelancongan berasaskan alam.[6]
Pengangkutan
[sunting | sunting sumber]
Bentuk muka bumi bergunung-ganang serta taburan lebih daripada 3,000 pulau menjadikan pengangkutan udara dan laut penting bagi perhubungan antara kawasan di Papua Barat Daya. Kota Sorong berfungsi sebagai pintu masuk utama sebelum perjalanan diteruskan ke kabupaten di pedalaman atau kepulauan.
Lapangan Terbang Domine Eduard Osok di Kota Sorong ialah lapangan terbang utama provinsi. Pada 2025, lapangan-lapangan terbang di Papua Barat Daya mencatatkan 601,314 penumpang tiba, 607,143 penumpang berlepas dan 131,212 penumpang transit. Daripada jumlah tersebut, lapangan terbang di Kota Sorong mengendalikan 592,621 ketibaan dan 597,090 pelepasan, melebihi 98 peratus daripada keseluruhan penumpang udara provinsi.[3]
Pengangkutan laut menyediakan hubungan antara Sorong, Raja Ampat dan petempatan pesisir lain. Pada 2025, pelabuhan-pelabuhan di provinsi ini mencatatkan 279,473 penumpang berlepas dan 293,962 penumpang tiba. Pelabuhan Sorong mengendalikan 127,252 pelepasan dan 146,735 ketibaan, manakala Pelabuhan Saonek di Raja Ampat mengendalikan 142,735 pelepasan dan 139,731 ketibaan.[3]
Lihat juga
[sunting | sunting sumber]Rujukan
[sunting | sunting sumber]- ↑ "Makna Lambang Papua Barat Daya". Pemerintah Provinsi Papua Barat Daya (dalam bahasa Indonesia). Dicapai pada 25 Julai 2026.
- 1 2 3 "Undang-Undang Nomor 29 Tahun 2022 tentang Pembentukan Provinsi Papua Barat Daya". Database Peraturan BPK (dalam bahasa Indonesia). Badan Pemeriksa Keuangan Republik Indonesia. 8 Disember 2022. Dicapai pada 25 Julai 2026.
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 Badan Pusat Statistik Provinsi Papua Barat (27 Februari 2026). Provinsi Papua Barat Daya Dalam Angka 2026 (Laporan) (dalam bahasa Indonesia). Badan Pusat Statistik Provinsi Papua Barat. Dicapai pada 25 Julai 2026.
- 1 2 Song, Seung-Won (2025). "Papua Matters: Remembering Origins, Ethno-Historical Reconstructions, and Regional Politics in Tidore, Indonesia". Asian Ethnology (dalam bahasa Inggeris). 84 (2). doi:10.15119/0002001934.
- 1 2 Poulgrain, Greg (1999). "Delaying the 'Discovery' of Oil in West New Guinea". The Journal of Pacific History (dalam bahasa Inggeris). 34 (2): 205–218. doi:10.1080/00223349908572903.
- 1 2 3 "Raja Ampat UNESCO Global Geopark". UNESCO (dalam bahasa Inggeris). 24 Mei 2023. Dicapai pada 25 Julai 2026.
- 1 2 3 4 "Rapat Pleno Terbuka Penetapan Gubernur dan Wakil Gubernur PBD Terpilih". Pemerintah Provinsi Papua Barat Daya (dalam bahasa Indonesia). 8 Februari 2025. Dicapai pada 25 Julai 2026.
- 1 2 3 "Lantik 961 Kepala Daerah, Presiden Prabowo: Tunjukkan Kekuatan Demokrasi Indonesia". Sekretariat Kabinet Republik Indonesia (dalam bahasa Indonesia). 20 Februari 2025. Dicapai pada 25 Julai 2026.
- ↑ "Undang-Undang Nomor 45 Tahun 1999". Database Peraturan BPK (dalam bahasa Indonesia). Badan Pemeriksa Keuangan Republik Indonesia. 1999. Dicapai pada 25 Julai 2026.
- ↑ "Undang-Undang Nomor 26 Tahun 2002". Database Peraturan BPK (dalam bahasa Indonesia). Badan Pemeriksa Keuangan Republik Indonesia. 2002. Dicapai pada 25 Julai 2026.
- ↑ "Undang-Undang Nomor 56 Tahun 2008 tentang Pembentukan Kabupaten Tambrauw di Provinsi Papua Barat". Database Peraturan BPK (dalam bahasa Indonesia). Badan Pemeriksa Keuangan Republik Indonesia. 2008. Dicapai pada 25 Julai 2026.
- ↑ "Undang-Undang Nomor 13 Tahun 2009 tentang Pembentukan Kabupaten Maybrat di Provinsi Papua Barat". Database Peraturan BPK (dalam bahasa Indonesia). Badan Pemeriksa Keuangan Republik Indonesia. 2009. Dicapai pada 25 Julai 2026.
- ↑ "Sah! Muhammad Musa'ad Dilantik Jadi Pj Gubernur Papua Barat Daya". Direktorat Jenderal Otonomi Daerah, Kementerian Dalam Negeri Republik Indonesia (dalam bahasa Indonesia). 9 Disember 2022. Dicapai pada 25 Julai 2026.
- 1 2 Hoeksema, Bert W.; Tuti, Yosephine; Suharsono (2009). "Cryptic Marine Biodiversity of Raja Ampat Islands". Marine Research in Indonesia (dalam bahasa Inggeris). 34 (2). doi:10.14203/mri.v34i2.515. Dicapai pada 25 Julai 2026.
- ↑ "Tugas dan Wewenang MRP Papua Barat Daya". Majelis Rakyat Papua Barat Daya (dalam bahasa Indonesia). Dicapai pada 25 Julai 2026.
- 1 2 Kluge, Angela (2017). A Grammar of Papuan Malay. Studies in Diversity Linguistics (dalam bahasa Inggeris). 11. Berlin: Language Science Press. doi:10.5281/zenodo.376415. ISBN 978-3-944675-86-2. Dicapai pada 25 Julai 2026.
- ↑ Dol, Philomena Hedwig (2007). A Grammar of Maybrat: A Language of the Bird's Head Peninsula, Papua Province, Indonesia (dalam bahasa Inggeris). Pacific Linguistics, Australian National University. doi:10.15144/PL-586. ISBN 978-0-85883-573-3. Dicapai pada 25 Julai 2026.
Pautan luar
[sunting | sunting sumber]
