Presiden Tajikistan

Presiden Republik Tajikistan
Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон (Prezidenti Jumhurii Tojikiston)
Panji presiden
Penyandang Emomali Rahmon sejak 16 November 1994
Jenis	Ketua negara dan ketua kuasa eksekutif Panglima tertinggi Angkatan Tentera Tajikistan
Bidang kuasa	Tajikistan
Kediaman	Istana Negara, Dushanbe
Dilantik oleh	Undi popular secara langsung
Tempoh jawatan	Tujuh tahun Secara umum maksimum dua penggal berturut-turut; pengecualian perlembagaan terpakai kepada Pengasas Keamanan dan Perpaduan Negara, Pemimpin Negara
Surat cara pembentukan	Perlembagaan Tajikistan
Dibentuk	30 November 1990
Pemegang pertama	Qahhor Mahkamov
Penggantian	Pengerusi Majlisi Milli
Senarai	Senarai presiden Tajikistan
Tapak web	president.tj
sunting · sunting di Wikidata Lihat pendokumenan templat ini

Presiden Republik Tajikistan (Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, Prezidenti Jumhurii Tojikiston) ialah ketua negara dan ketua kuasa eksekutif, iaitu Kerajaan, bagi Republik Tajikistan. Perlembagaan Tajikistan menetapkan Tajikistan sebagai sebuah negara dengan bentuk pemerintahan berpresiden dan memberikan presiden tanggungjawab untuk menjamin pelaksanaan Perlembagaan dan undang-undang, hak dan kebebasan warganegara, kemerdekaan dan keutuhan wilayah negara serta penyelarasan antara badan-badan negara. Presiden juga merupakan Panglima Tertinggi Angkatan Tentera Tajikistan.

Jawatan presiden diwujudkan pada 30 November 1990 ketika Tajikistan masih merupakan Republik Sosialis Soviet Tajik dalam Kesatuan Soviet, dengan Qahhor Mahkamov sebagai pemegang pertamanya. Selepas beberapa pertukaran kepimpinan semasa perpecahan Kesatuan Soviet dan pergolakan politik awal kemerdekaan, jawatan itu dimansuhkan pada November 1992 ketika Perang Saudara Tajikistan sedang berlangsung. Pada tempoh tersebut, Pengerusi Soviet Tertinggi menjadi ketua negara. Jawatan presiden dipulihkan melalui Perlembagaan baharu yang diluluskan melalui referendum pada 6 November 1994; Emomali Rahmon, yang telah menjadi Pengerusi Soviet Tertinggi sejak November 1992, dipilih sebagai presiden pada hari yang sama dan mengangkat sumpah pada 16 November 1994.

Presiden dipilih secara langsung untuk tempoh tujuh tahun. Perlembagaan secara umum mengehadkan seseorang kepada dua penggal berturut-turut, tetapi pindaan pada 2016 mengecualikan pemegang status Pengasas Keamanan dan Perpaduan Negara, Pemimpin Negara, iaitu Rahmon, daripada had tersebut. Rahmon kekal sebagai penyandang dan memenangi pilihan raya presiden 2020 dengan 90.92% undi menurut keputusan rasmi. Dalam penilaiannya terhadap pilihan raya itu, Pejabat Institusi Demokratik dan Hak Asasi Manusia (ODIHR) Pertubuhan Keselamatan dan Kerjasama di Eropah (OSCE) menyatakan bahawa proses tersebut berlangsung dalam persekitaran yang dicirikan oleh sekatan berpanjangan terhadap hak dan kebebasan asas serta ketiadaan pilihan politik yang benar-benar bersaing.

Kedudukan perlembagaan

Perkara 64 Perlembagaan mentakrifkan presiden sebagai ketua negara dan kuasa eksekutif atau Kerajaan. Presiden juga bertindak sebagai penjamin Perlembagaan dan undang-undang, hak dan kebebasan manusia dan warganegara, kemerdekaan negara, perpaduan, keutuhan wilayah, kesinambungan negara serta kelancaran dan penyelarasan fungsi badan-badan negara. Tajikistan pada masa yang sama mengamalkan prinsip pemisahan kuasa antara cabang perundangan, eksekutif dan kehakiman.

Kedudukan presiden berkait rapat dengan Majlisi Oli, badan perundangan kebangsaan yang terdiri daripada Majlisi Milli sebagai dewan atasan dan Majlisi Namoyandagon sebagai dewan bawahan. Walaupun presiden mempunyai kuasa untuk melantik dan memecat Perdana Menteri dan anggota Kerajaan yang lain, dekri mengenai pelantikan dan pemecatan tersebut perlu dikemukakan kepada sidang bersama kedua-dua dewan Majlisi Oli untuk kelulusan.

Bangunan baharu Parlimen Tajikistan di Dushanbe.

Presiden tidak boleh pada masa yang sama memegang jawatan lain, menjadi anggota badan perwakilan atau menjalankan kegiatan perniagaan. Presiden mempunyai kekebalan semasa memegang jawatan. Menurut Perkara 72, kekebalan itu boleh dilucutkan sekiranya presiden melakukan pengkhianatan terhadap negara, berdasarkan kesimpulan Mahkamah Perlembagaan dan sokongan sekurang-kurangnya dua pertiga anggota setiap dewan Majlisi Oli yang mengundi secara berasingan.

Kuasa dan fungsi

Perkara 69 Perlembagaan memperuntukkan kuasa presiden yang luas dalam pentadbiran negara. Dalam bidang dasar dan pentadbiran, presiden menentukan hala utama dasar dalam dan luar negara, mewakili Tajikistan dalam hubungan domestik dan antarabangsa serta boleh menubuhkan atau memansuhkan kementerian dan jawatankuasa negara. Presiden melantik dan memecat Perdana Menteri serta anggota Kerajaan, tertakluk kepada mekanisme kelulusan parlimen yang ditetapkan oleh Perlembagaan.

Di peringkat wilayah dan tempatan, presiden melantik dan memecat ketua Wilayah Autonomi Gorno-Badakhshan, wilayah, bandar Dushanbe, bandar dan daerah. Pelantikan tersebut perlu dikemukakan untuk kelulusan majlis perwakilan rakyat yang berkenaan. Presiden juga boleh membatalkan atau menggantung tindakan badan kuasa eksekutif yang bercanggah dengan Perlembagaan atau undang-undang.

Presiden mempunyai peranan penting dalam beberapa pelantikan kehakiman dan undang-undang. Calon bagi jawatan pengerusi, timbalan pengerusi dan hakim Mahkamah Perlembagaan, Mahkamah Agung dan Mahkamah Ekonomi Tinggi dikemukakan oleh presiden kepada Majlisi Milli. Pelantikan dan pemecatan Pendakwa Raya juga memerlukan persetujuan Majlisi Milli. Presiden secara langsung melantik hakim bagi beberapa mahkamah wilayah, bandar, daerah, ketenteraan dan ekonomi sebagaimana yang ditetapkan oleh undang-undang.

Dalam hubungannya dengan badan perundangan, presiden menandatangani undang-undang, boleh memanggil referendum serta pilihan raya Majlisi Oli dan badan perwakilan tempatan, dan boleh mengembalikan undang-undang kepada Majlisi Namoyandagon untuk dipertimbangkan semula mengikut prosedur perlembagaan. Presiden mengeluarkan dekri dan perintah dalam lingkungan kuasanya serta menyampaikan maklumat mengenai keadaan negara kepada sidang bersama Majlisi Milli dan Majlisi Namoyandagon.

Dalam bidang hubungan luar, presiden mengetuai pelaksanaan dasar luar, menandatangani perjanjian antarabangsa, melantik dan memanggil pulang wakil diplomatik Tajikistan serta menerima surat kepercayaan wakil diplomatik asing. Presiden juga memutuskan perkara berkaitan kewarganegaraan, memberikan suaka politik dan mempunyai kuasa pengampunan.

Presiden Emomali Rahmon bersama Setiausaha Negara Amerika Syarikat John Kerry di Istana Negara pada 2015.

Sebagai Panglima Tertinggi Angkatan Tentera, presiden melantik dan memecat pegawai tertinggi tentera. Presiden boleh mengisytiharkan undang-undang tentera atau keadaan darurat dalam keadaan yang ditentukan Perlembagaan, tetapi tindakan tersebut tertakluk kepada mekanisme pengesahan oleh Majlisi Oli. Penggunaan angkatan tentera Tajikistan di luar negara memerlukan persetujuan sidang bersama kedua-dua dewannya.

Pemilihan dan tempoh jawatan

Pemilihan presiden dikawal terutamanya oleh Perlembagaan dan Undang-undang Perlembagaan Republik Tajikistan mengenai Pemilihan Presiden. Undang-undang tersebut menetapkan prinsip hak mengundi sejagat, sama rata dan langsung melalui undi sulit.

Kelayakan dan pencalonan

Menurut Perkara 65 Perlembagaan, calon presiden mesti:

• berumur sekurang-kurangnya 30 tahun;
• hanya mempunyai kewarganegaraan Republik Tajikistan;
• memiliki kelulusan pendidikan tinggi;
• mengetahui bahasa negara, iaitu bahasa Tajik; dan
• telah menetap di Tajikistan sekurang-kurangnya sepanjang sepuluh tahun sebelumnya.

Untuk didaftarkan sebagai calon, pencalonan seseorang perlu memperoleh tandatangan sokongan daripada sekurang-kurangnya 5% daripada jumlah pengundi. ODIHR menyatakan pada 2020 bahawa ambang tandatangan ini tinggi dan mengesyorkan agar jumlah tandatangan yang diperlukan dikurangkan serta undang-undang diubah bagi membolehkan pencalonan sendiri.

Pengundian dan sumpah jawatan

Presiden dipilih untuk penggal tujuh tahun melalui undi langsung, sama rata dan sulit. Sesuatu pilihan raya hanya sah jika lebih separuh daripada pengundi yang berdaftar mengambil bahagian. Untuk dipilih pada pusingan pertama, calon perlu memperoleh lebih separuh undi yang dibuang. Sekiranya tiada calon memperoleh majoriti mutlak, pusingan kedua diadakan antara dua calon yang menerima undi terbanyak.

Secara umum, orang yang sama tidak boleh menjadi presiden selama lebih daripada dua penggal berturut-turut. Walau bagaimanapun, Perkara 65 secara khusus menyatakan bahawa sekatan tersebut tidak terpakai kepada Pengasas Keamanan dan Perpaduan Negara, Pemimpin Negara. Status tersebut diberikan kepada Emomali Rahmon melalui undang-undang perlembagaan dan pengecualian daripada had penggal dimasukkan ke dalam Perlembagaan melalui pindaan 2016.

Sebelum memulakan tugasnya, presiden terpilih mengangkat sumpah di hadapan sidang bersama Majlisi Milli dan Majlisi Namoyandagon. Kuasa presiden sebelumnya berakhir apabila presiden baharu mengangkat sumpah.

Kekosongan dan penggantian

Perkara 71 mengatur penggantian sekiranya presiden meninggal dunia, meletakkan jawatan atau diisytiharkan tidak berupaya. Dalam keadaan tersebut, tugas presiden diserahkan kepada Pengerusi Majlisi Milli sehingga presiden baharu memulakan tugas. Tugas Pengerusi Majlisi Milli pula dijalankan oleh timbalan pertama pengerusi. Pilihan raya presiden baharu mesti diadakan dalam tempoh tiga bulan.

Peletakan jawatan presiden perlu dibuat dalam sidang bersama kedua-dua dewan Majlisi Oli dan diterima melalui undian majoriti anggota setiap dewan secara berasingan. Sekiranya presiden tidak mampu melaksanakan tugas kerana masalah kesihatan, kedua-dua dewan boleh menamatkan jawatannya lebih awal berdasarkan kesimpulan sebuah suruhanjaya perubatan negara, dengan sokongan sekurang-kurangnya dua pertiga anggota setiap dewan.

Sejarah

Pembentukan dan pergolakan awal, 1990–1992

Jawatan presiden diwujudkan pada penghujung zaman Soviet. Pada 30 November 1990, Soviet Tertinggi Republik Sosialis Soviet Tajik memilih Qahhor Mahkamov, ketika itu pemimpin Parti Komunis republik tersebut, sebagai presiden pertama. Beliau dipilih oleh badan perundangan dan bukannya melalui pilihan raya popular.

Selepas kegagalan percubaan rampasan kuasa Soviet pada Ogos 1991, Mahkamov berdepan tekanan politik kerana pendiriannya semasa krisis tersebut. Soviet Tertinggi meluluskan usul tidak percaya terhadapnya dan beliau meninggalkan jawatan pada 31 Ogos 1991. Qadriddin Aslonov, selaku pengerusi Soviet Tertinggi, kemudian menjalankan fungsi ketua negara dalam tempoh peralihan.

Rahmon Nabiyev pada Disember 1991. Beliau merupakan presiden kedua Tajikistan.

Pada 23 September 1991, Rahmon Nabiyev, bekas pemimpin Parti Komunis Tajikistan, mengambil alih kepimpinan. Beliau melepaskan tugas presiden buat sementara pada 6 Oktober untuk menjalankan kempen pilihan raya dan Akbarsho Iskandarov menjadi pemangku. Nabiyev kemudian memenangi pilihan raya presiden langsung pertama negara itu pada tahun yang sama.

Krisis politik selepas kemerdekaan terus meruncing dan berkembang menjadi Perang Saudara Tajikistan pada 1992. Pada 7 September, Nabiyev dipaksa menandatangani surat peletakan jawatan selepas rombongannya ditahan oleh kumpulan bersenjata di lapangan terbang Dushanbe. Iskandarov sekali lagi mengambil alih sebagai pemangku ketua negara sementara Soviet Tertinggi berusaha mendapatkan penyelesaian politik terhadap konflik tersebut.

Pemansuhan dan pemulihan jawatan, 1992–1994

Pada November 1992, Soviet Tertinggi bersidang di Khujand kerana keadaan keselamatan di Dushanbe. Badan perundangan menerima peletakan jawatan Nabiyev dan memansuhkan jawatan presiden, sekali gus menjadikan pengerusi Soviet Tertinggi sebagai ketua negara. Pada 19 November, Emomali Rahmon, ketika itu dikenali sebagai Emomali Rakhmonov, dipilih sebagai pengerusi Soviet Tertinggi dan menjadi pemimpin negara.

Sistem kepresidenan dipulihkan dua tahun kemudian. Pada 6 November 1994, ketika perang saudara masih berlangsung, suatu referendum meluluskan Perlembagaan baharu yang menetapkan bentuk pemerintahan berpresiden. Pilihan raya presiden turut berlangsung pada hari yang sama dan Rahmon diumumkan sebagai pemenang dengan 58% undi, mengalahkan bekas Perdana Menteri Abdumalik Abdullajanov.

Pilihan raya 1994 berlangsung dalam keadaan politik dan keselamatan yang tidak stabil. Jabatan Negara Amerika Syarikat melaporkan bahawa penipuan dan intimidasi mencemari proses pilihan raya serta bahawa gabungan pembangkang utama memboikot pengundian. Rahmon mengangkat sumpah sebagai presiden pada 16 November 1994.

Pindaan perlembagaan

Peraturan mengenai jawatan presiden telah berubah beberapa kali melalui referendum perlembagaan. Pindaan pada 26 September 1999 memanjangkan penggal presiden daripada lima kepada tujuh tahun dan mengubah beberapa kuasa eksekutif, termasuk memberikan presiden kuasa yang lebih jelas untuk menubuhkan dan memansuhkan kementerian dan jawatankuasa negara.

Satu lagi referendum pada 22 Jun 2003 mengubah peraturan mengenai bilangan penggal. Pindaan tersebut membolehkan Rahmon bertanding bagi dua lagi penggal tujuh tahun selepas penggal ketika itu berakhir pada 2006. Suruhanjaya pilihan raya melaporkan bahawa hampir 93% peserta referendum menyokong pakej pindaan tersebut.

Referendum pada 22 Mei 2016 mengubah peraturan tersebut sekali lagi. Antara pindaan yang berkaitan secara langsung dengan jawatan presiden ialah penurunan umur minimum calon daripada 35 kepada 30 tahun serta pengecualian pemegang status Pengasas Keamanan dan Perpaduan Negara, Pemimpin Negara daripada had dua penggal berturut-turut. Suruhanjaya pilihan raya melaporkan sokongan 94.5% terhadap pakej pindaan tersebut. Peraturan semasa dalam Perkara 65 dengan itu masih menetapkan had umum dua penggal berturut-turut, tetapi mengandungi pengecualian khusus tersebut.

Pilihan raya dan penilaian proses pilihan raya

Pilihan raya presiden tertakluk kepada Perlembagaan, Undang-undang Perlembagaan mengenai Pemilihan Presiden serta peraturan yang dikeluarkan oleh Suruhanjaya Pusat bagi Pilihan Raya dan Referendum Tajikistan. ODIHR telah memantau dan menilai beberapa pilihan raya negara itu berdasarkan komitmen Tajikistan sebagai negara peserta OSCE serta piawaian antarabangsa berkaitan pilihan raya demokratik.

Dalam laporan akhir mengenai pilihan raya 2020, ODIHR menyatakan bahawa presiden mempunyai kuasa eksekutif yang besar dan bahawa proses pilihan raya berlangsung dalam persekitaran dengan sekatan berpanjangan terhadap kebebasan asas. Menurut badan itu, pilihan raya tersebut tidak menyediakan pilihan politik yang benar-benar bersaing, sementara pengecualian khusus daripada had penggal dan keistimewaan undang-undang penyandang menjejaskan kesamarataan syarat antara peserta.

ODIHR turut melaporkan bahawa angka keluar mengundi yang dicatatkan di banyak pusat mengundi yang dikunjungi misinya kelihatan jauh lebih tinggi daripada jumlah tandatangan dalam daftar pengundi. Misi itu menyaksikan kejadian pengundi menerima lebih daripada satu kertas undi dan corak tandatangan yang menunjukkan kemungkinan pengundian melalui wakil atau pengisian peti undi secara tidak sah. ODIHR juga menyatakan bahawa misinya tidak dibenarkan memerhatikan proses pengiraan dan penjumlahan undi secara bermakna.

Pilihan raya 2020

Peta keputusan pilihan raya presiden 2020.

Pilihan raya presiden pada 11 Oktober 2020 merupakan pilihan raya presiden terkini. Suruhanjaya Pusat bagi Pilihan Raya dan Referendum mengumumkan keputusan akhir pada 14 Oktober dan melaporkan kadar keluar mengundi sebanyak 85.44%. ODIHR menyatakan bahawa keputusan terperinci mengikut daerah dan pusat mengundi, jumlah undi di luar negara serta jumlah undi tidak sah tidak diterbitkan bersama keputusan tersebut.

Keputusan rasmi pilihan raya presiden, 11 Oktober 2020

Calon	Undi	Peratus
Emomali Rahmon	3,853,987	90.92%
Rustam Latifzoda	128,182	3.02%
Rustam Rahmatzoda	90,918	2.14%
Abduhalim Ghafforzoda	63,082	1.49%
Miroj Abdulloev	49,535	1.17%

Antara pembaharuan yang disyorkan ODIHR selepas pilihan raya tersebut ialah mengkaji semula keistimewaan berkaitan had penggal penyandang, membolehkan calon bertanding melalui pencalonan sendiri, mengurangkan ambang tandatangan sokongan, memperkukuh kebebasan pentadbiran pilihan raya dan menerbitkan keputusan penuh mengikut daerah dan pusat mengundi.

Simbol dan kediaman rasmi

Istana Negara di Dushanbe, kediaman rasmi presiden.

Undang-undang Republik Tajikistan mengenai Simbol Presiden, yang diterima pakai pada 2006 dan masih berkuat kuasa, menetapkan dua simbol rasmi kuasa kepresidenan, iaitu panji presiden (Ливо, Livo) dan tanda kebesaran presiden (Нишон, Nishon). Presiden juga memegang Darjah Bintang Presiden Tajikistan Kelas I atas kapasiti jawatannya.

Selepas seseorang dipilih sebagai presiden, tanda kebesaran presiden bersama Darjah Bintang Presiden Kelas I diserahkan kepadanya oleh Pengerusi Mahkamah Perlembagaan dan panji presiden dikibarkan. Undang-undang yang sama mengawal penggunaan dan penjagaan simbol-simbol tersebut.

Istana Negara (Қасри Миллат, Qasri Millat) di Dushanbe berfungsi sebagai kediaman rasmi presiden serta tempat penerimaan tetamu kenamaan asing dan pelaksanaan pelbagai acara rasmi negara.

Pemegang jawatan

Rencana utama: Senarai presiden Tajikistan

Sejak jawatan itu diwujudkan pada 1990, tiga orang telah memegang jawatan presiden secara tetap. Tempoh 1992 hingga 1994 tidak mempunyai presiden kerana jawatan tersebut telah dimansuhkan dan fungsi ketua negara dijalankan oleh Pengerusi Soviet Tertinggi.

Pemegang jawatan Presiden Tajikistan

Bil.	Potret	Presiden	Mula	Tamat	Asas kedudukan dan catatan
1		Qahhor Mahkamov	30 November 1990	31 Ogos 1991	Dipilih oleh Soviet Tertinggi Republik Sosialis Soviet Tajik. Presiden pertama Tajikistan.
2		Rahmon Nabiyev	23 September 1991	7 September 1992	Mengambil alih kepimpinan pada September 1991 dan kemudian memenangi pilihan raya presiden langsung pertama. Tugasnya dipangku sementara oleh Akbarsho Iskandarov semasa kempen pilihan raya pada 1991.
3		Emomali Rahmon	16 November 1994	Kini	Dipilih selepas jawatan presiden dipulihkan melalui Perlembagaan 1994. Mengangkat sumpah pada 16 November 1994 dan kemudiannya dipilih semula dalam beberapa pilihan raya, yang terkini pada 2020.

Selain pemegang tetap tersebut, Qadriddin Aslonov menjalankan fungsi ketua negara selepas peletakan jawatan Mahkamov pada 1991, manakala Akbarsho Iskandarov menjalankan tugas presiden pada dua tempoh berasingan semasa pergolakan 1991–1992. Kronologi terperinci, termasuk tempoh pemangkuan, diberikan dalam Senarai presiden Tajikistan.

Lihat juga

• Senarai presiden Tajikistan
• Politik Tajikistan
• Perdana Menteri Tajikistan
• Majlisi Oli
• Perlembagaan Tajikistan

Pautan luar

• Laman web rasmi Presiden Republik Tajikistan
• Perlembagaan Republik Tajikistan di laman Kementerian Luar Negeri Tajikistan