Mahadeva

Daripada Wikipedia, ensiklopedia bebas.
(Dilencongkan dari Siva)
Lompat ke: pandu arah, cari
Shiva di Rishikesh

Shiva (/ˈʃivə/; Sanskrit: Śiva, bermaksud "Penuh Tuah"), juga dikenali sebagai Mahadeva ("Dewa Yang Agung"), ialah salah seorang dewa utama agama Hindu. Shiva ialah Tuhan Yang Agung dalam Shaivisme, iaitu salah satu mazhab yang paling berpengaruh dalam Hinduisme kini. Dalam kalangan Trimurti, Shiva ialah "Pemusnah" atau aspek kemusnahan.

Pada tahap yang tertinggi, Shiva dianggap sebagai tidak terhad, tidak berubah, dan tiada rupa. Shiva juga mempunyai banyak rupa, yang mesra dan menakutkan. Dalam rupa mesra, Shiva digambarkan sebagai seorang Yogi yang maha mengetahui, yang menghuni Gunung Kailash. Shiva juga digambarkan sebagai suami Devi Parvati dan bapa kepada Ganesha dan Kartikeya. Dalam rupa yang menakutkan, Shiva sering digambarkan membunuh raksasa-raksasa. Shiva juga digelar sebagai Dewa yoga dan kesenian.

Ikon utama Shiva ialah mata ketiga pada dahinya, ular Vasuki yang melilit lehernya, dan bulan sabit yang menghiasi rambutnya. Sungai Ganga yang suci mengalir dari kusutan rambutnya. Senjata Shiva ialah Trisula. Shiva juga memainkan damaru, sejenis peralatan muzik. Kebiasaannya, Shiva disembah dalam rupa Linga.

Secara literal, Siva ialah tempat tidur Alam Semesta selepas pralaya (kemusnahan), sehingga ciptaan bermula semula. Semua yang lahir mesti mati. Semua yang diwujudkan, akan musnah. Ini ialah rukun alam. Prinsip atau kuasa yang menyebabkan proses kemusnahan ini ialah Siva.

Namun, Siva adalah lebih daripada ini. Apabila alam semesta ini berlerai, ia menjadi kekosongan. Kekosongan yang tidak terhad ini, seterusnya akan melahirkan alam semesta-alam semesta baru, tanpa behenti. Proses ini juga ialah Siva. Meskipun Siva dikatakan sebagai membawa kemusnahan alam semesta, Dia juga bertanggungjawab untuk ciptaan dan kewujudan alam semesta. Dalam konteks ini, Siva juga menjadi Brahma dan Vishnu. Mungkin identiti ini diceritakan dalam beberapa purana. Dalam sebuah purana, Siva dikatakan telah lahir daripada rahim tiang api yang tiada kesudahan kepada Brahma dan Vishnu. Maka, Siva ialah aspek Brahma dan Vishnu. Purana yang lain pula menceritakan bahawa Siva lahir daripada kening Brahma yang marah atau yang mengingini seorang putera.

Etimologi dan Nama-nama lain Shiva[sunting | sunting sumber]

Perkataan Sanskrit Shiva (Devanagari: शिव, śiva) berasal daripada Sri Rudram Chamakam dalam Taittiriya Samhita (TS 4.5, 4.7) dalam Krishna Yajurveda. Shiva bermaksud 'yang membawa tuah'. Shiva juga digunakan sebagai adjektif bagi beberapa dewa zaman Veda, termasuk, Rudra. Antara nama-nama popular Shiva ialah Mahesh, Maheshwar, Shankar, Shambhu, Rudra, dan Hara.

Perkataan Sanskrit 'Saiva' bermaksud 'berkaitan dengan Dewa Shiva'. Terma ini juga digunakan sebagai salah satu mazhab utama agama Hindu dan untuk penganut-penganut agama Hindu dikenali sebagai 'Shaivisme'.

Sankaracharya, menterjemahkan nama Shiva, nama ke-27 dan ke-600 dalam Vishnu Sahasranama (1000 nama-nama Vishnu) sebagai bermaksud: 'Yang Suci', atau 'Yang tidak dicemari oleh tiga Guna (Sattva, Rajas, dan Tamas), 'Yang menyucikan sesiapa yang mengucapkan nama-Nya'.

Menurut Swami Vivekananda, "Shiva ialah aspek keagungan Tuhan, Krishna ialah aspek kecantikan Tuhan."[1]

Simbolisme[sunting | sunting sumber]

Siva digambarkan dengan sebatang Trisula yang pernah digunakan-Nya untuk menewaskan Tripurasura, setan ego yang menduduki tiga badan – suksma, sthula dan causal. Tiga gigi Trisula merujuk kepada Vairagya (semangat tersisih), Jnana (ilmu) dan Samadhi (penghayatan). Mata ketiga-Nya ialah mata Ilmu. Dengan tiga mata-Nya, Siva melihat masa silam, kini dan masa depan. Siva memandu seekor lembu jantan yang bermaksud Dharma. Dharma disokong oleh empat kakinya iaitu kebenaran, kesucian, kemurahan, dan kebajikan. Simbol kemusnahan Siva ialah senjata kapak.

Bulan, sebagai Masa, juga bermaksud pemusnahan alam. Ia juga membawa maksud kebijaksanaan. Oleh kerana Siva memakai bulan sebagai mahkotanya, ini bermaksud bahawa Masa yang maha berkuasa juga hanya suatu barang perhiasan-Nya!

Siva ialah Ishta-devata para Yogi. Maka, rupa Siva penuh dengan simbologi Yoga. Tiga mata-Nya bermaksud matahari, bulan dan api iaitu sumber cahaya, kehidupan dan kepanasan. Ketiga-tiga mata-Nya juga bermaksud Ida, Pingala dan Sushumna. Mata ketiga-Nya juga mewakili mata ilmu dan kebijaksanaan yang menjadikan-Nya maha mengetahui.

Seluruh langit dan kuasa angin menjadi rambut-Nya. Oleh itu, Siva juga dikenali sebagai Vyomakesa (seseorang yang mempunyai langit sebagai rambutnya).

Harimau ialah seekor binatang buas yang membaham mangsanya tanpa belas kasihan. Nafsu dan keinginan yang menguasai manusia, dan yang tidak dapat dipuaskan, boleh dibandingkan dengan harimau. Siva membunuh harimau dan memakai kulitnya. Ini menunjukkan bahawa Siva menakluki dan menguasai segala nafsu.

Siva juga memakai kulit gajah, seekor binatang yang amat berkuasa. Secara simbolik, ini bermaksud Siva telah menguasai dan menghapuskan segala sifat kebinatangan.

Ular-ular yang melilit badan Siva bermaksud kematian. Oleh itu, Siva dikenali sebagai Mrtyunjaya, penakluk kematian! Ular-ular juga mewakili kitaran masa dalam makrokosmo dan tenaga asasi - seperti tenaga seksual yang dimiliki oleh setiap benda dalam mikrokosmo. Maka, Siva ialah raja masa dan tenaga.

Muṇḍamala atau kalungan tengkorak yang menghiasai leher Siva dan abu suci yang disapukan pada badan-Nya bermaksud Siva ialah Raja Kemusnahan. Kalungan tengkorak juga mewakili revolusi zaman serta kemunculan dan kemusnahan umat manusia secara berturut-turut.

Ganga merujuk kepada madu dalam Sahasrara. Bulan ialah Candramandala, kawasan putih golongan Yogi. Da maru atau gendang bermaksud Nada-Brahman. Menurut para Yogi, Sahasrara berada di Kailas, kediaman suci Siva dan seluruh benua India ialah badan dengan enam pusat Yoga yang utama yang penting untuk golongan Saivisme.

Oleh kerana sungai Ganga juga disanjung sebagai ejen kesucian, maka tidak hairanlah Siva yang menghiasai dirinya dengan Ganga ialah jelmaan kesucian dan penebus dosa.

Warna putih salji Siva padan dengan latarbelakang kediamannya di Himalaya. Warna putih bermaksud cahaya yang menghapuskan kegelapan, ilmu yang menghapuskan kejahilan. Siva ialah jelmaan kesedaran kosmik. Warna putih Siva yang bersifat Tamas (kuasa kegelapan dan pemusnahan) mungkin kelihatan pelik sementara Visnu yang mewakili Sattva (kuasa cahaya dan pencerahan) pula digambarkan sebagai hitam! Kedua-dua sifat yang bertentangan ini tidak boleh dipisahkan. Maka, Siva putih di luar dan dalamnya gelap. Sebaliknya, Vishnu pula gelap di luar dan putih di dalam.  

Bagi pemuja-pemuja Siva, api yang sentiasa membara atau Dhuni bermaksud api Vairagya yang membakar semua ikatan dan nafsu. Mereka menyapukan abu Dhuni ke atas badan mereka seperti Siva. Abu ialah saki-baki selepas semua nama dan rupa hilang dan kesatuan sebenar yang merangkumi segala kepelbagaian dicapai. Mahayogi Siva ialah pemusnah segala-galanya, kerana Dia menyingkirkan semua kepelbagaian dan menyatukannya.      

Siva sering kelihatan dengan dua, tigam empat, lapan, sepuluh atau tiga puluh dua tangan. Antara objek-objek yang dipegang-Nya ialah trisula, cakra (cakera), parasu (kapak), damaru (gendang), aksamala (tasbih), mrga (rusa), pasa (tali), danda (tongkat), pinaka atau ajagava (busur), khatvanga (tongkat sakti), pasupata (lembing), padma (bunga teratai), kapala (cawan tengkorak), darpana (cermin), khadga (pedang) dan sebagainya.      

Trisula ialah sebuah senjata yang penting, dan ini menggambarkan Siva sebagai Pemerintah Agung. Secara falsafah, Trisula juga bermaksud tiga guna (sattva, rajas dan tamas) dan tiga proses ciptaan, pemeliharaan dan pemusnahan. Maka, Siva sebagai pembawa trisula ialah raja segala guna dan proses kosmik telah bermula dari-Nya.      

Ketika Siva menari tandavanrtya dengan memainkan damaru (gendang kecil) sebanyak empat belas kali, bunyi-bunyi seperti a-i-un, r-lk-k, dan sebagainya telah dilahirkan. Bunyi-bunyi ini dikenali sebagai Mahesvarasutras - empat belas formula asas yang mengandungi semua abjad-abjad yang disusun dengan amat bijak dan melahirkan aturan tatabahasa. Maka, damaru ialah simbol abjad-abjad dan tatabahasa atau simbol bahasa. Dalam kata lain, ia ialah simbol semua kata-kata - lisan dan bertulis - dan semua seni dan sains. Damaru juga menunjukkan bunyi sebagai logos - yang melahirkan seluruh alam semesta ini. Dengan memegang damaru, Siva menunjukkan bahawa segala ciptaan termasuk segala ilmu seni dan sains, telah dijadikan-Nya atau kehendak hati-Nya, sebagai permainan-Nya.      

Aksamala (tasbih) menunjukkan bahawa Siva ialah raja segala ilmu rohani. Khatvanga (tongkat sakti yang mempunyai tengkorak pada hujungnya) menunjukkan bahawa Siva ialah raja ilmu sihir. Kapala (cawan tengkorak) yang digunakan-Nya untuk meminum darah ialah satu lagi simbol kuasa kemusnahan-Nya. Darpana atau cermin menunjukkan bahawa segala ciptaan ini ialah cuma suatu bayangan rupa kosmik-Nya.      

Sivalinga[sunting | sunting sumber]

Biasanya, Siva tidak dipuja dalam rupa-Nya sebagai mulamurti (imej asli yang ditabalkan di kuil), tetapi hanya sebagai utsavamurti (imej yang digunakan semasa perayaan untuk dibawa dalam perarakan).      

Secara literal, Linga bermaksud suatu simbol atau tanda. Maka, 'Sivalinga' bermaksud simbol Siva. 'Siva' juga bermaksud tempat di mana alam semesta tidur selepas kemusnahan. 'LInga' juga mempunyai maksud yang sama - iaitu suatu tempat di mana benda-benda lenyap semasa kemusnahan alam semesta. Menurut agama Hindu, Tuhan yang sama yang mencipta, memelihara dan memusnahkan alam semesta ini. Maka, Sivalinga boleh dikatakan sebagai simbol Tuhan Sendiri.      

Menurut Lingapurana (bab 17 hingga 20), apabila Brahma dan Vishnu menjadi bongkah dan angkuh akan kesaktian mereka, Siva muncul di hadapan mereka sebagai sebatang tiang api yang tiada penghujung, dan mencabar mereka untuk mencari bahagian hujung tiang itu. Mereka gagal untuk mencarinya dan akhirnya mengakui kekalahan. Tiang api ini dikenali sebagai linga kerana pada masa pralaya, semua hidupan akan lenyap ke dalamnya.      

Terdapat dua jenis Sivalinga - cala (boleh alih) dan acala (tidak boleh dialihkan). Cala-linga boleh disimpan di rumah seseorang untuk pemujaan atau dibuat dengan benda-benda mudah hapus seperti tanah liat. Cala-linga boleh dilarutkan selepas pemujaan atau dipakai dengan rantai leher sebagai ishtalinga seperti yang dilakukan oleh penganut Virasaiva (juga dikenali sebagai Lingayat).      

Acala-linga pula ialah imej yang ditabalkan di kuil. Biasanya, acala-linga dibuat daripada batu dengan tiga bahagian. Bahagian bawah berbentuk segi empat dan dipanggil sebagai Brahmabhaga dan ia mewakili Brahma, Pencipta. Bahagian tengah yang berbentuk oktagon dipanggil sebagai Vishnu-bhaga dan ia mewakili Vishnu, Pemelihara. Kedua-dua bahagian ini diliputi dalam sebuah dasar. Bahagian berbentuk silinder yang timbul di luar dinamakan Rudrabhaga. Pemujaan dilakukan kepada Rudrabhaga, maka ia juga dinamakan sebagai Pujabhaga. Bahagian Pujabhaga juga mempunyai beberapa garis yang dikenali sebagai Brahmasutra. Sebuah Linga tanpa garisan Brahmasutra tidak boleh dipuja.      

Secara amnya, linga dibahagikan kepada dua kumpulan: akrtrima (semulajadi) dan krtrima (buatan manusia). Linga semulajadi termasuk svayambu linga (yang wujud secara semulajadi dari perut bumi) dan banalinga (terbentuk daripada batu quartziferous yang terdapat di sungai Narmada. Terdapat pelbagai bentuk, saiz dan warna banalinga. Linga-linga ini dianggap sebagai suci semulajadi, dan oleh itu tidak memerlukan upacara pemujaan khas.      

Cala linga boleh diperbuat daripada beberapa bahan seperti tanah liat, kayu, batu permata atau logam. Logam-logam yang sesuai ialah seperti emas, perak, tembaga dan metal-loceng. Batu permata seperti delima, zamrud, belian, batu topaz, dan mutiara. Antara kayu yang sesuai untuk membuat linga ialah kayu cendana, pain, vilwa dan sebagainya.      

Bagi memenuhi hasrat seseorang, beberapa linga dicadangkan untuk pemujaan. Misalnya, pemujaan linga daripada batu mutiara akan menghapuskan dosa seseorang. Linga batu topaz pula memberikan kekayaan.      

Di India Selatan terdapat lima kuil-kuil Siva yang mewakili lima elemen. Tempat-tempat ini berada di Kanci (bumi), Tiruvanaikavu berdekaran Trichy (air), Kalahasti (udara), Tiruvannamalai (api) dan Chidambaram (angkasa).      

Purana-purana[sunting | sunting sumber]

  1. Parvati Dewi secara main-main menutup kedua-dua mata Siva. Ini menyebabkan seluruh dunia diselubungi kegelapan! Bagi mengatasi masalah ini, Siva mewujudkan mata ketiga di tengah-tengah dahinya. Cahaya daripada mata ketiga ini menyinari dunia dan juga mengeluarkan api dan bahang. Kemudian, Siva hanya membuka mata ketiganya, dalam masa-masa tertentu, misalnya untuk membakar Kamadeva, dewa nafsu berahi.
  2. Apabila Sungai Ganga turun dari syurga dengan penuh bangganya, Siva menahan alirannya dengan rambutnya. Bhagiratha (yang bertanggungjawab untuk membawa Sungai Ganga ke bumi) berdoa kepada Dewa Siva untuk membebaskan Ganga. Ganga juga memohon ampun. Akhirnya, Siva membenarkan Ganga untuk mengalir di bumi.
  3. Apabila Ksirasamudra (Samudera Susu), digaul, bulan timbul darinya. Siva mengambil bulan sabit itu dan memakainya sebagai perhiasan rambutnya. Apabila racun Halahala keluar dari samudera itu, Siva mengumpul dan meminum racun itu demi menyelamatkan dunia. Parvati yang khuatir akan Siva menekan tekaknya agar racun itu tidak turun ke perut. Demikian, racun Halahala tersekat pada tekak Siva dan menjadikannya berwarna biru.

Śaivāgama[sunting | sunting sumber]

Āgama merupakan kitab-kitab suci zaman selepas Veda yang masih relevan. Kitab-kitab ini berkaitan dengan disiplin-disiplin kerohanian, hukum-hukum etika dan amal ritual kuil. Terdapat tiga kumpulan Āgama yang penting dan kumpulan pertama ialah Śaivāgama. Kumpulan Śaivāgama juga dikenali sebagai Samhitā dan Mahātantra. Kitab-kitab ini telah wujud sejak kurun pertama S.M. Hukum-hukum falsafahnya sama dengan kultus Pāśupata.  

Śaivāgama dibahagikan kepada dua kumpulan utama: pradhānāgama (mempunyai 28 kitab-kitab) dan upāgama (mempunyai 208 atau 225 kitab-kitab).