Pergi ke kandungan

Uzbekistan

Sunting pautan
Daripada Wikipedia, ensiklopedia bebas.
Republik Uzbekistan
O‘zbekiston Respublikasi
Ўзбекистон Республикаси
Jata Uzbekistan
Jata
Lagu kebangsaan: O‘zbekiston Respublikasining Davlat Madhiyasi
“Lagu Kebangsaan Republik Uzbekistan”
Kedudukan Uzbekistan
Kedudukan Uzbekistan
Ibu negara
dan bandar terbesar}
Tashkent
Bahasa rasmiBahasa Uzbek
Demonimorang Uzbekistan
PemerintahRepublik berpresiden kesatuan
• Presiden
Shavkat Mirziyoyev
Abdulla Aripov
Kemerdekaan daripada Kesatuan Soviet
• Diisytiharkan
31 Ogos 1991
• Hari Kemerdekaan
1 September 1991
Keluasan
• Jumlah
448,970 km2 (173,350 bt2)
Populasi
• Bancian penduduk tahun 2026
39,047,321
• Kepadatan
87.0/km2 (225.3/sq mi)
KDNK (PPP)2026
• Jumlah
AS$552.16 bilion
• Per kapita
AS$14,180
KDNK (nominal)2026
• Jumlah
AS$181.5 bilion
• Per kapita
AS$4,660
Gini (2025)positive decrease 32.7[1]
sederhana
HDI (2023)▲ 0.740[2]
tinggi (107)
Mata wangsoʻm Uzbekistan (UZS)
Zon waktuUTC+5 (UZT)
Kod panggilan+998
Kod ISO 3166UZ
DPT internet.uz
Angka banci penduduk 2026 ialah keputusan awal dan tertakluk pada pemuktamadan.[3]

Uzbekistan (Jawi: اوزبيکيستن; Uzbek: O‘zbekiston), secara rasmi Republik Uzbekistan (Uzbek: O‘zbekiston Respublikasi), ialah sebuah negara dikelilingi daratan di Asia Tengah. Negara ini bersempadan dengan Kazakhstan di utara dan barat laut, Kyrgyzstan di timur laut, Tajikistan di tenggara, Afghanistan di selatan dan Turkmenistan di barat daya. Kesemua lima negara jirannya juga dikelilingi daratan. Ibu negara serta bandar terbesarnya ialah Tashkent, manakala bahasa Uzbek merupakan bahasa negara menurut perlembagaan.[4][5]

Wilayah Uzbekistan moden merangkumi sebahagian daripada pusat-pusat tamadun bersejarah Sogdiana dan Transoxiana serta bandar-bandar penting di Laluan Sutera seperti Samarkand dan Bukhara. Kawasan ini pernah berada di bawah kekuasaan Parsi, ditakluki Alexander Agung, mengalami pengislaman selepas penaklukan Arab, dan kemudiannya menjadi pusat Empayar Timuriyah di bawah Timur. Pada abad ke-19, sebahagian besar kawasan Uzbekistan sekarang diserap ke dalam lingkungan Empayar Rusia. Republik Sosialis Soviet Uzbekistan dibentuk pada 1924 dan kekal sebagai salah sebuah republik Kesatuan Soviet sehingga Uzbekistan mengisytiharkan kemerdekaan pada 31 Ogos 1991.[6][7][8]

Banci penduduk yang dijalankan dari 15 Januari hingga 28 Februari 2026, yang pertama sejak Uzbekistan mencapai kemerdekaan, mencatatkan jumlah awal 39,047,321 orang. Orang Uzbek merupakan kumpulan etnik terbesar dengan 89.4% penduduk, manakala bahasa Uzbek dilaporkan sebagai bahasa ibunda oleh 91.3% penduduk.[3] Islam merupakan agama utama dan sebahagian besar umat Islam negara ini beraliran Sunni, di samping komuniti Syiah, Ortodoks Rusia dan agama lain.[9]

Uzbekistan mempunyai ekonomi terbesar antara yang utama di Asia Tengah, dengan kegiatan dalam perkhidmatan, perindustrian, pertanian serta perlombongan emas, tembaga dan uranium. IMF menganggarkan KDNK nominalnya pada AS$181.5 bilion dan KDNK mengikut pariti kuasa beli pada AS$552.16 bilion bagi 2026.[10] Negara ini juga memiliki warisan seni bina dan budaya yang berkait rapat dengan sejarah Laluan Sutera; tujuh tapak yang merangkumi wilayahnya disenaraikan sebagai Tapak Warisan Dunia UNESCO.[11]

Sejarah

[sunting | sunting sumber]

Zaman purba dan Laluan Sutera

[sunting | sunting sumber]

Kawasan yang kini membentuk Uzbekistan terletak di persimpangan antara dunia Iran, padang rumput Eurasia, India dan China. Antara wilayah sejarah terpentingnya ialah Sogdiana, yang berpusat di sekitar lembah Zeravshan dan Kashkadarya. Sogdiana ditakluki oleh Cyrus Agung sekitar 540 SM dan menjadi wilayah sempadan timur laut Empayar Achaemenid.[6]

Alexander Agung menyerang Asia Tengah pada 329–327 SM selepas menewaskan Empayar Achaemenid. Kempen beliau di Sogdiana menghadapi tentangan berpanjangan daripada penduduk tempatan dan memerlukan penempatan pasukan tentera di kawasan yang telah ditawan; oleh itu, gambaran bahawa tentera Alexander akhirnya “kalah” di seluruh wilayah tersebut tidak tepat.[12]

Dalam abad-abad berikutnya, kawasan ini diperintah atau dipengaruhi oleh beberapa kuasa, termasuk kerajaan Helenistik, Empayar Kushan, kerajaan Iran dan kelompok Turkik. Kedudukan Samarkand, Bukhara dan bandar-bandar oasis lain pada jaringan perdagangan rentas benua menjadikan wilayah ini salah sebuah pusat penting Laluan Sutera, tempat pertukaran barangan, bahasa, agama dan tradisi kesenian.

Penaklukan Islam, Mongol dan zaman Timuriyah

[sunting | sunting sumber]

Penaklukan Arab di Transoxiana menjadi lebih sistematik pada awal abad ke-8, dan Samarkand jatuh kepada tentera Arab pada 712. Islam kemudiannya berkembang sebagai agama utama di rantau itu, sementara Bukhara dan Samarkand menjadi pusat ilmu, kesusasteraan dan kebudayaan Islam-Persia. Pada zaman Dinasti Samanid, Bukhara muncul sebagai salah sebuah pusat politik dan budaya utama di Asia Tengah.[6][13]

Pada awal abad ke-13, kawasan tersebut ditakluki oleh tentera Empayar Mongol. Selepas perpecahan pemerintahan Mongol, Timur menguasai Transoxiana pada 1370 dan menjadikan Samarkand sebagai ibu kota empayarnya. Dalam tempoh kira-kira tiga setengah dekad, kekuasaannya meluas merentasi Asia Tengah, Iran, Iraq serta sebahagian Rusia selatan dan benua kecil India. Pemerintahan Timur dan penggantinya melahirkan zaman Timuriyah, yang terkenal dengan perkembangan seni bina, manuskrip, sains dan seni istana.[7]

Bangunan madrasah berhias jubin biru mengelilingi sebuah dataran di Samarkand
Registan di Samarkand, salah sebuah peninggalan seni bina terpenting zaman Timuriyah dan pasca-Timuriyah.

Kekhanan Asia Tengah dan pemerintahan Rusia

[sunting | sunting sumber]

Selepas kemerosotan kekuasaan Timuriyah, dinasti-dinasti Uzbek menguasai sebahagian besar Transoxiana. Menjelang zaman moden awal, kawasan Uzbekistan sekarang terbahagi terutamanya antara pemerintahan Bukhara, Khiva dan Kokand. Pusat-pusat bandar terus menjadi nadi perdagangan serantau dan kehidupan keagamaan serta kebudayaan.

Kemaraan Empayar Rusia ke Asia Tengah meningkat pada abad ke-19. Tentera Rusia menawan Tashkent pada 1865, satu titik perubahan yang membawa Rusia daripada kawasan padang rumput ke pusat-pusat petempatan Asia Tengah.[14] Kokand dibubarkan selepas campur tangan ketenteraan Rusia pada 1875–1876, manakala Bukhara dan Khiva berada di bawah pengaruh serta perlindungan Rusia.[15]

Zaman Soviet

[sunting | sunting sumber]

Revolusi Rusia pada 1917 diikuti perang saudara serta penstrukturan semula politik Asia Tengah. Dalam proses persempadanan kebangsaan Soviet, Republik Sosialis Soviet Uzbekistan diwujudkan pada 1924. Pembentukan republik itu merupakan sebahagian daripada penyusunan semula wilayah dan identiti politik Asia Tengah pada awal pemerintahan Soviet.[16]

Pemerintahan Soviet membawa perindustrian, perkembangan pendidikan awam dan perubahan besar terhadap struktur sosial, tetapi juga disertai pemusatan politik, penindasan serta pengubahsuaian besar-besaran sistem pertanian. Pengembangan pengairan untuk kapas dan tanaman lain mengalihkan aliran sungai yang membekalkan Laut Aral, lalu menjadi salah satu punca utama penyusutan laut tersebut pada separuh kedua abad ke-20.[17]

Kemerdekaan dan Uzbekistan moden

[sunting | sunting sumber]

Uzbekistan mengisytiharkan kemerdekaan daripada Kesatuan Soviet pada 31 Ogos 1991 dan menetapkan 1 September sebagai Hari Kemerdekaan. Kesatuan Soviet dibubarkan pada akhir tahun tersebut.[8] Islam Karimov, tokoh utama republik sejak penghujung zaman Soviet, menjadi presiden pertama Uzbekistan dan kekal sebagai ketua negara sehingga kematiannya pada September 2016.[18]

Shavkat Mirziyoyev, yang sebelumnya menjadi perdana menteri, dipilih sebagai presiden pada Disember 2016.[19] Sebuah perlembagaan dalam edisi baharu diluluskan melalui referendum pada 30 April 2023 dan mengubah sejumlah peruntukan institusi negara, termasuk menetapkan tempoh jawatan presiden selama tujuh tahun.[4]

Geografi

[sunting | sunting sumber]

Uzbekistan mempunyai keluasan kira-kira 448,970 km². Wilayahnya memanjang kira-kira 1,425 km dari barat ke timur dan 930 km dari utara ke selatan. Kira-kira empat perlima bentuk muka buminya terdiri daripada dataran, sementara kawasan pergunungan tertumpu di timur dan timur laut sebagai sambungan sistem Tien Shan dan Pamir-Alay. Gurun Kyzylkum meliputi sebahagian besar bahagian utara dan tengah negara.[5]

Sungai terpenting ialah Amu Darya dan Syr Darya, yang mempunyai peranan utama dalam pertanian berpengairan dan sejarah petempatan Asia Tengah. Lembah Fergana di timur merupakan salah sebuah kawasan pertanian dan petempatan paling padat di rantau ini.

Bentuk muka bumi dan iklim

[sunting | sunting sumber]

Iklim Uzbekistan bersifat gersang dan benua, dengan perbezaan suhu yang besar antara musim serta antara siang dan malam. Sebahagian besar kawasan tanah rendah menerima hujan yang terhad, manakala kawasan pergunungan pada umumnya lebih sejuk dan menerima lebih banyak kerpasan.[20]

Penentuan titik tertinggi negara telah berubah berikutan pengukuran moden. Sumber statistik rasmi Uzbekistan masih menyenaraikan suatu titik berketinggian 4,643 m,[5] tetapi kajian ukur lapangan yang diterbitkan dalam Progress in Physical Geography pada 2025 mengenal pasti Alpomish sebagai titik tertinggi Uzbekistan, mengatasi puncak 4,643 m yang sebelum ini sering dianggap sebagai titik tertinggi negara.[21]

Laut Aral dan alam sekitar

[sunting | sunting sumber]
Imej satelit yang membandingkan keluasan Laut Aral pada 1989 dan 2014
Penyusutan Laut Aral antara 1989 dengan 2014.

Salah satu masalah alam sekitar terbesar yang mempengaruhi Uzbekistan ialah penyusutan Laut Aral. Pada zaman Soviet, pengalihan air Amu Darya dan Syr Darya untuk sistem pengairan berskala besar, khususnya bagi pengeluaran kapas dan tanaman lain, mengurangkan aliran air ke laut tersebut secara mendadak. Sebahagian besar dasar laut yang terdedah kini membentuk Aralkum, yang menjadi sumber ribut debu dan garam serta memberi kesan terhadap kesihatan, tanah pertanian dan ekosistem, terutama di Karakalpakstan.[17]

Usaha pemulihan di bahagian Uzbekistan tertumpu terutamanya pada penstabilan dasar laut yang kering melalui penanaman tumbuhan tahan kemarau, pemulihan landskap dan pengurangan kesan ribut pasir serta debu.[17]

Politik dan pemerintahan

[sunting | sunting sumber]
Bangunan Dewan Perundangan Uzbekistan di Tashkent
Bangunan Dewan Perundangan Oliy Majlis di Tashkent.

Perlembagaan dan institusi

[sunting | sunting sumber]

Uzbekistan ialah sebuah republik kesatuan. Perlembagaan mentakrifkannya sebagai negara berdaulat, demokratik, berasaskan undang-undang, sosial dan sekular dengan bentuk pemerintahan republik. Presiden ialah ketua negara dan dipilih melalui undi sejagat, sama rata, langsung dan sulit bagi tempoh tujuh tahun. Seseorang tidak boleh memegang jawatan presiden melebihi dua penggal berturut-turut.[4]

Presiden semasa ialah Shavkat Mirziyoyev, manakala Abdulla Aripov ialah perdana menteri.[22][23] Presiden mencalonkan perdana menteri selepas perundingan dengan puak parti di Dewan Perundangan; calon berkenaan memerlukan kelulusan dewan sebelum pelantikannya.[4]

Kuasa perundangan dilaksanakan oleh Oliy Majlis, sebuah parlimen dwikamar yang terdiri daripada Dewan Perundangan dan Senat. Dewan Perundangan mempunyai 150 ahli yang dipilih. Senat pula mewakili wilayah, Tashkent dan Karakalpakstan: empat senator dipilih daripada setiap unit berkenaan dan sembilan lagi dilantik oleh presiden. Tempoh kedua-dua dewan ialah lima tahun.[4]

Pilihan raya

[sunting | sunting sumber]

Uzbekistan mengadakan pilihan raya presiden dan parlimen secara berkala. Dalam laporan akhirnya mengenai pilihan raya parlimen 27 Oktober 2024, Pejabat bagi Institusi Demokratik dan Hak Asasi Manusia Pertubuhan untuk Keselamatan dan Kerjasama di Eropah (OSCE/ODIHR) menyatakan bahawa proses tersebut disediakan dengan baik dari segi teknikal, tetapi persekitaran politik yang terhad tidak memberikan pilihan sebenar yang luas kepada pengundi. Laporan itu turut mencatatkan batasan terhadap kebebasan asasi dan persaingan politik.[24]

Hubungan luar

[sunting | sunting sumber]

Uzbekistan menyertai Pertubuhan Bangsa-Bangsa Bersatu pada 2 Mac 1992.[25] Negara ini juga mengambil bahagian dalam organisasi serantau dan antarabangsa termasuk Pertubuhan Kerjasama Shanghai dan Pertubuhan Kerjasama Islam.[26][27]

Pembahagian pentadbiran

[sunting | sunting sumber]
Peta bernombor pembahagian pentadbiran Uzbekistan
Peta pembahagian pentadbiran peringkat tertinggi Uzbekistan.

Uzbekistan terdiri daripada 12 wilayah (Uzbek: viloyat), Republik Karakalpakstan dan bandar Tashkent, yang dikendalikan sebagai unit pentadbiran peringkat tertinggi yang tersendiri. Perlembagaan memberikan Karakalpakstan perlembagaan sendiri serta mengatur hubungannya dengan Republik Uzbekistan melalui perlembagaan dan perjanjian antara kedua-duanya.[4]

Keputusan awal banci 2026 memberikan angka penduduk bagi setiap unit pentadbiran peringkat tertinggi seperti berikut.[28]

Pembahagian pentadbiran peringkat tertinggi Uzbekistan
Bahagian Status Pusat pentadbiran Penduduk
banci awal 2026
Karakalpakstan Republik Nukus 2,149,932
Andijan Wilayah Andijan 3,531,777
Bukhara Wilayah Bukhara 2,104,874
Fergana Wilayah Fergana 4,238,911
Jizzakh Wilayah Jizzakh 1,524,055
Kashkadarya Wilayah Qarshi 3,692,323
Khorezm Wilayah Urgench 2,140,746
Namangan Wilayah Namangan 3,149,161
Navoi Wilayah Navoi 1,184,591
Samarkand Wilayah Samarkand 4,404,575
Syrdarya Wilayah Gulistan 954,361
Surkhandarya Wilayah Termez 2,984,084
Tashkent Wilayah Nurafshon 3,763,093
Tashkent Bandar Tashkent 3,224,838

Pusat-pusat pentadbiran wilayah juga menjadi lokasi utama badan kerajaan wilayah; portal kerajaan Uzbekistan menyenaraikan pentadbiran wilayah dan bandar berkenaan di seluruh negara.[29]

Ekonomi

[sunting | sunting sumber]
Ladang kapas di Wilayah Tashkent, Uzbekistan
Ladang kapas di Wilayah Tashkent, salah satu tanaman pertanian yang mempunyai kepentingan sejarah dalam ekonomi Uzbekistan.

Ekonomi Uzbekistan merangkumi sektor perkhidmatan, industri, pertanian dan sumber asli. Negara ini mempunyai pengeluaran serta eksport komoditi seperti emas dan logam lain, di samping barangan pertanian, baja dan perkhidmatan. Pertanian berpengairan kekal penting, walaupun pergantungan sejarah terhadap kapas dan penggunaan air secara intensif mempunyai kesan alam sekitar yang besar, terutama terhadap lembangan Laut Aral.[1][17]

Menurut World Economic Outlook IMF edisi April 2026, KDNK nominal Uzbekistan dianggarkan AS$181.5 bilion pada 2026, bersamaan kira-kira AS$4,660 seorang. KDNK mengikut pariti kuasa beli dianggarkan AS$552.16 bilion, atau kira-kira AS$14,180 seorang.[10][30][31]

Pertumbuhan ekonomi sebenar mencapai 7.7% pada 2025 menurut Bank Dunia, disokong antara lain oleh penggunaan swasta, eksport, perkhidmatan, pertanian dan industri. Bank Dunia turut melaporkan bahawa kadar kemiskinan kebangsaan turun daripada 8.9% kepada 5.8% antara 2024 dengan 2025, sementara pekali Gini turun daripada 34.6 kepada 32.7 dalam tempoh yang sama.[1]

Mata wang negara ialah soʻm, yang diperkenalkan selepas kemerdekaan. Sejak dekad 2010-an, dasar ekonomi negara semakin memberi tumpuan kepada integrasi perdagangan, pelaburan, pemodenan industri dan peluasan kegiatan sektor swasta, sementara perusahaan milik negara masih mempunyai peranan penting dalam beberapa sektor strategik.

Pengangkutan

[sunting | sunting sumber]
Kereta api berkelajuan tinggi Afrosiyob di Uzbekistan
Kereta api berkelajuan tinggi Afrosiyob.

Kedudukan Uzbekistan di tengah-tengah Asia Tengah menjadikan rangkaian darat penting bagi pergerakan penumpang, perdagangan serantau dan hubungan dengan negara jiran. Jalan raya dan kereta api menghubungkan Tashkent dengan bandar utama seperti Samarkand, Bukhara, Qarshi, Termez, Fergana dan Nukus.

Rangkaian kereta api awam Uzbekistan mempunyai panjang kira-kira 4,700 km pada 1 Januari 2026, meningkat daripada kira-kira 3,500 km pada 2000.[32] Perkhidmatan penumpang dikendalikan dalam rangkaian O‘zbekiston Temir Yo‘llari. Kereta api berkelajuan tinggi Afrosiyob pada mulanya menghubungkan Tashkent dengan Samarkand sebelum dilanjutkan ke Bukhara pada 2016.[33]

Tashkent mempunyai sistem metro, sementara penerbangan dalam dan luar negara tertumpu di Lapangan Terbang Antarabangsa Tashkent dan beberapa lapangan terbang utama lain. Uzbekistan Airways ialah syarikat penerbangan kebangsaan, tetapi pasaran penerbangan negara turut merangkumi pengendali lain; oleh itu, senarai armada dan rangkaian laluan yang cepat berubah tidak dihuraikan secara terperinci di sini.

Demografi

[sunting | sunting sumber]

Banci penduduk dan pertanian 2026 dijalankan dari 15 Januari hingga 28 Februari 2026. Keputusan awal menunjukkan jumlah penduduk 39,047,321 orang, berbanding anggaran statistik semasa sebanyak 38,236,704. Daripada jumlah banci awal itu, 19,766,166 ialah lelaki dan 19,281,155 ialah perempuan. Pihak berkuasa statistik menegaskan bahawa angka tersebut masih bersifat awal dan akan diperhalusi sebelum hasil muktamad diterbitkan.[3]

Etnik

[sunting | sunting sumber]

Uzbekistan mempunyai majoriti etnik Uzbek yang besar, tetapi turut dihuni komuniti Tajik, Karakalpak, Kazakh, Rusia, Kyrgyz, Turkmen dan kumpulan lain. Banci awal 2026 memberikan komposisi berikut:[3]

Komposisi etnik menurut keputusan awal banci 2026
Kumpulan etnik Bahagian penduduk
Uzbek 89.4%
Tajik 3.3%
Karakalpak 2.2%
Kazakh 1.8%
Rusia 1.6%
Kyrgyz 0.6%
Turkmen 0.5%
Lain-lain 0.6%

Angka ini tidak harus disamakan secara langsung dengan anggaran etnik daripada dekad sebelumnya kerana banci 2026 menggunakan pengumpulan data kebangsaan yang baharu dan keputusannya masih belum dimuktamadkan.

Bahasa

[sunting | sunting sumber]

Bahasa Uzbek ialah bahasa negara seperti yang ditetapkan oleh Perlembagaan Uzbekistan.[4] Bahasa ini merupakan anggota cabang Turkik dalam keluarga bahasa Turkik. Menurut keputusan awal banci 2026, sekitar 35.7 juta orang, atau 91.3% penduduk, menyatakan bahasa Uzbek sebagai bahasa ibunda. Peratusan ini sedikit lebih tinggi daripada bahagian penduduk yang mengenal pasti diri sebagai etnik Uzbek.[3]

Bahasa lain digunakan dalam komuniti etnik dan wilayah masing-masing, termasuk bahasa Tajik, bahasa Karakalpak, bahasa Rusia, bahasa Kazakh, bahasa Kyrgyz dan bahasa Turkmen. Karakalpakstan mempunyai kedudukan bahasa dan institusi yang tersendiri melalui republik tersebut dan perlembagaannya.

Agama

[sunting | sunting sumber]

Islam ialah agama yang dianuti oleh majoriti besar penduduk Uzbekistan dan kebanyakan umat Islam merupakan Sunni. Anggaran kerajaan yang dipetik dalam laporan kebebasan beragama Amerika Syarikat bagi 2023 menyenaraikan kira-kira 35 juta Muslim Sunni dan sekitar 122,000 Muslim Syiah, di samping kira-kira 822,000 penganut Ortodoks dan ratusan ribu penganut agama lain.[9] Angka agama tidak semestinya sejajar secara langsung dengan hasil banci penduduk kerana sumber dan kaedah penganggarannya berbeza.

Perlembagaan menetapkan Uzbekistan sebagai negara sekular dan menjamin kebebasan hati nurani. Walau bagaimanapun, pelaksanaan kebebasan beragama dan peraturan terhadap pertubuhan keagamaan terus menjadi subjek pemantauan antarabangsa; Suruhanjaya Amerika Syarikat bagi Kebebasan Beragama Antarabangsa masih mengesyorkan Uzbekistan dimasukkan dalam Special Watch List dalam laporan tahunannya bagi 2026.[34]

Pendidikan

[sunting | sunting sumber]
Pintu masuk Universiti Kebangsaan Uzbekistan
Pintu masuk Universiti Kebangsaan Uzbekistan di Tashkent.

Sistem pendidikan Uzbekistan merangkumi pendidikan prasekolah, pendidikan sekolah umum, pendidikan vokasional serta pengajian tinggi. Pendidikan sekolah umum diperluas dengan ketara selepas kemerdekaan; pada permulaan tahun akademik 2025/2026, terdapat 11,118 institusi pendidikan menengah umum, bertambah 175 berbanding tahun akademik sebelumnya.[35]

Sektor pengajian tinggi merangkumi universiti dan institut awam serta swasta, di samping kampus atau institusi yang dibangunkan melalui kerjasama antarabangsa. Antara institusi utama ialah Universiti Kebangsaan Uzbekistan, sementara Westminster International University in Tashkent merupakan salah satu contoh institusi yang diasaskan melalui kerjasama antarabangsa. Pembaharuan pendidikan pada dekad 2020-an memberi penekanan kepada peluasan akses, mutu pengajaran, kemahiran dan penyertaan pengajian tinggi.

Budaya dan warisan

[sunting | sunting sumber]
Pemandangan bangunan moden dan kawasan bandar Tashkent
Pemandangan Tashkent, pusat pentadbiran, ekonomi dan kebudayaan terbesar Uzbekistan.

Budaya Uzbekistan berkembang daripada pertemuan tradisi Turkik, Iran, Islam dan Asia Tengah serta sejarah panjang bandar-bandar oasis di Laluan Sutera. Samarkand, Bukhara dan Khiva menyimpan sejumlah besar masjid, madrasah, makam, kubu dan kompleks bandar yang berasal daripada pelbagai zaman, khususnya era Timuriyah dan kekhanan Asia Tengah. Warisan ini wujud bersama kebudayaan moden yang berkembang pada zaman Rusia, Soviet dan pascakemerdekaan.

Dalam kesusasteraan Turkik Asia Tengah, Alisher Navoi merupakan salah seorang tokoh paling berpengaruh. Karya-karyanya dalam bahasa Chagatai kemudian memperoleh kedudukan penting dalam pembentukan tradisi kesusasteraan Uzbek moden dan naratif kebudayaan Uzbekistan.[36]

Warisan budaya tidak ketara

[sunting | sunting sumber]
Palov sedang dimasak dalam kawah besar di Tashkent
Penyediaan palov secara beramai-ramai di Tashkent.

Tradisi masakan, muzik dan persembahan Uzbekistan turut mendapat pengiktirafan antarabangsa. Budaya dan tradisi penyediaan palov dimasukkan ke dalam Senarai Perwakilan Warisan Budaya Tidak Ketara Kemanusiaan UNESCO pada 2016. Palov disediakan dalam masyarakat bandar dan luar bandar serta mempunyai fungsi sosial dalam perayaan dan perhimpunan komuniti.[37]

Shashmaqom, tradisi muzik klasik Asia Tengah yang dikongsi dengan Tajikistan, dimasukkan ke dalam Senarai Perwakilan pada 2008 selepas terlebih dahulu diisytiharkan sebagai karya agung warisan lisan dan tidak ketara pada 2003.[38]

Tapak Warisan Dunia

[sunting | sunting sumber]

Tujuh tapak Warisan Dunia UNESCO merangkumi wilayah Uzbekistan, terdiri daripada lima tapak kebudayaan dan dua tapak semula jadi.[11]

Tapak Warisan Dunia UNESCO di Uzbekistan
Tapak Jenis Tahun inskripsi Catatan
Itchan Kala Budaya 1990 Bandar berkubu bersejarah di Khiva
Pusat Bersejarah Bukhara Budaya 1993 Pusat bandar bersejarah di Laluan Sutera
Pusat Bersejarah Shakhrisyabz Budaya 2000 Dalam Senarai Warisan Dunia dalam Bahaya sejak 2016
Samarkand: Persimpangan Budaya Budaya 2001 Bandar utama zaman Timuriyah
Laluan Sutera: Koridor Zarafshan-Karakum Budaya 2023 Tapak bersiri rentas negara
Tien Shan Barat Semula jadi 2016 Tapak rentas negara di Asia Tengah
Gurun Musim Sejuk Turan Semula jadi 2023 Tapak bersiri rentas negara

Pusat Bersejarah Shakhrisyabz kekal dalam Senarai Warisan Dunia dalam Bahaya pada 2026. Tapak itu dimasukkan ke dalam senarai tersebut pada 2016 berikutan kebimbangan mengenai pembangunan bandar dan kehilangan unsur binaan bersejarah yang menjejaskan keaslian serta keutuhannya.[39]

Rujukan

[sunting | sunting sumber]
  1. 1 2 3 "Uzbekistan" (dalam bahasa Inggeris). World Bank Group. Dicapai pada 19 Ogos 2026.
  2. ↑ "Human Development Report 2025: A matter of choice: People and possibilities in the age of AI" (PDF) (dalam bahasa Inggeris). Program Pembangunan Pertubuhan Bangsa-Bangsa Bersatu. 6 Mei 2025. Dicapai pada 19 Ogos 2026.
  3. 1 2 3 4 5 "A conference was held dedicated to the preliminary results of the population and agricultural census" (dalam bahasa Inggeris). National Statistics Committee of the Republic of Uzbekistan. 30 Jun 2026. Dicapai pada 19 Ogos 2026.
  4. 1 2 3 4 5 6 7 "Constitution of the Republic of Uzbekistan" (dalam bahasa Inggeris). Republic of Uzbekistan. Dicapai pada 19 Ogos 2026.
  5. 1 2 3 "It's Interesting" (dalam bahasa Inggeris). National Statistics Committee of the Republic of Uzbekistan. Dicapai pada 19 Ogos 2026.
  6. 1 2 3 "Sogdiana iii. History and Archaeology". Encyclopaedia Iranica (dalam bahasa Inggeris). Dicapai pada 19 Ogos 2026.
  7. 1 2 "The Art of the Timurid Period (ca. 1370–1507)" (dalam bahasa Inggeris). The Metropolitan Museum of Art. 1 Oktober 2002. Dicapai pada 19 Ogos 2026.
  8. 1 2 "Independence – A Celebration of Gratitude" (dalam bahasa Inggeris). Government of Uzbekistan. 10 Jun 2026. Dicapai pada 19 Ogos 2026.
  9. 1 2 "2023 Report on International Religious Freedom: Uzbekistan" (dalam bahasa Inggeris). United States Department of State. Dicapai pada 19 Ogos 2026.
  10. 1 2 "IMF DataMapper: Uzbekistan" (dalam bahasa Inggeris). Tabung Kewangan Antarabangsa. Dicapai pada 19 Ogos 2026.
  11. 1 2 "Uzbekistan" (dalam bahasa Inggeris). UNESCO World Heritage Centre. Dicapai pada 19 Ogos 2026.
  12. ↑ "Central Asia iii. In Pre-Islamic Times". Encyclopaedia Iranica (dalam bahasa Inggeris). Dicapai pada 19 Ogos 2026.
  13. ↑ "Capital Cities". Encyclopaedia Iranica (dalam bahasa Inggeris). Dicapai pada 19 Ogos 2026.
  14. ↑ Morrison, Alexander (2020). "The Search for a 'Natural' Frontier and the Fall of Tashkent, 1863–5". The Russian Conquest of Central Asia (dalam bahasa Inggeris). Cambridge University Press. Dicapai pada 19 Ogos 2026.
  15. ↑ Morrison, Alexander (2020). "'Those Who Should Be Spared': The Conquest of Ferghana, 1875–6". The Russian Conquest of Central Asia (dalam bahasa Inggeris). Cambridge University Press. Dicapai pada 19 Ogos 2026.
  16. ↑ Khalid, Adeeb (2015). Making Uzbekistan: Nation, Empire, and Revolution in the Early USSR (dalam bahasa Inggeris). Cornell University Press.
  17. 1 2 3 4 "Greening the Desert: The Role of Landscape Restoration in Uzbekistan's Battle Against Sand and Dust Storms" (dalam bahasa Inggeris). World Bank. 4 Disember 2024. Dicapai pada 19 Ogos 2026.
  18. ↑ "Memorial complex of Islam Karimov has been opened in Samarkand" (dalam bahasa Inggeris). Official website of the President of Uzbekistan. 30 Januari 2018. Dicapai pada 19 Ogos 2026.
  19. ↑ "Biography" (dalam bahasa Inggeris). Official website of the President of Uzbekistan. Dicapai pada 19 Ogos 2026.
  20. ↑ "Uzbekistan Country Profile" (PDF) (dalam bahasa Inggeris). World Bank Climate Change Knowledge Portal. Dicapai pada 19 Ogos 2026.
  21. ↑ Gilbertson, Eric; Gilbertson, Matthew (24 November 2025). "Determination of new national highpoints of five African and Asian countries—Saudi Arabia, Uzbekistan, Gambia, Guinea-Bissau, and Togo". Progress in Physical Geography: Earth and Environment (dalam bahasa Inggeris). doi:10.1177/03091333251401102.
  22. ↑ "Shavkat Mirziyoyev – President of the Republic of Uzbekistan" (dalam bahasa Inggeris). Official website of the President of Uzbekistan. Dicapai pada 19 Ogos 2026.
  23. ↑ "The Cabinet of Ministers" (dalam bahasa Inggeris). Government of Uzbekistan. Dicapai pada 19 Ogos 2026.
  24. ↑ "Uzbekistan, Parliamentary Elections, 27 October 2024: Final Report" (dalam bahasa Inggeris). OSCE Office for Democratic Institutions and Human Rights. 27 Februari 2025. Dicapai pada 19 Ogos 2026.
  25. ↑ "The United Nations in Uzbekistan" (dalam bahasa Inggeris). United Nations in Uzbekistan. Dicapai pada 19 Ogos 2026.
  26. ↑ "The Shanghai Cooperation Organisation" (dalam bahasa Inggeris). Shanghai Cooperation Organisation Secretariat. Dicapai pada 19 Ogos 2026.
  27. ↑ "President of the Republic of Uzbekistan Receives Secretary-General of the Organization of Islamic Cooperation" (dalam bahasa Inggeris). Organisation of Islamic Cooperation. 17 Ogos 2022. Dicapai pada 19 Ogos 2026.
  28. ↑ "Preliminary Results of Population and Agriculture Census Conducted in the Republic of Uzbekistan in 2026" (PDF) (dalam bahasa Inggeris). National Statistics Committee of the Republic of Uzbekistan. 2026. m/s. 23. Dicapai pada 19 Ogos 2026.
  29. ↑ "The Government portal of the Republic of Uzbekistan" (dalam bahasa Inggeris). Government of Uzbekistan. Dicapai pada 19 Ogos 2026.
  30. ↑ "World Economic Outlook (April 2026) – GDP, current prices, purchasing power parity" (dalam bahasa Inggeris). International Monetary Fund. Dicapai pada 19 Ogos 2026.
  31. ↑ "World Economic Outlook (April 2026) – GDP per capita, purchasing power parity" (dalam bahasa Inggeris). International Monetary Fund. Dicapai pada 19 Ogos 2026.
  32. ↑ "How long are Uzbekistan's railways?" (dalam bahasa Inggeris). National Statistics Committee of the Republic of Uzbekistan. 19 Ogos 2026. Dicapai pada 19 Ogos 2026.
  33. ↑ "Talgo 250 reaches Bukhara". Railway Gazette International (dalam bahasa Inggeris). 26 Ogos 2016. Dicapai pada 19 Ogos 2026.
  34. ↑ "2026 Annual Report" (PDF) (dalam bahasa Inggeris). United States Commission on International Religious Freedom. 7 Mac 2026. Dicapai pada 19 Ogos 2026.
  35. ↑ "The number of schools in Uzbekistan has exceeded 11 thousand" (dalam bahasa Inggeris). National Statistics Committee of the Republic of Uzbekistan. 1 April 2026. Dicapai pada 19 Ogos 2026.
  36. ↑ Shin, B. (2017). "Inventing a national writer: the Soviet celebration of the 1948 Alisher Navoi jubilee and the writing of Uzbek history". International Journal of Asian Studies (dalam bahasa Inggeris).
  37. ↑ "Palov culture and tradition" (dalam bahasa Inggeris). UNESCO Intangible Cultural Heritage. Dicapai pada 19 Ogos 2026.
  38. ↑ "Shashmaqom music" (dalam bahasa Inggeris). UNESCO Intangible Cultural Heritage. Dicapai pada 19 Ogos 2026.
  39. ↑ "Historic Centre of Shakhrisyabz" (dalam bahasa Inggeris). UNESCO World Heritage Centre. Dicapai pada 19 Ogos 2026.

Pautan luar

[sunting | sunting sumber]
  • Kategori berkaitan Uzbekistan di Wikimedia Commons
Diambil daripada "https://ms.wikipedia.org/w/index.php?title=Uzbekistan&oldid=6933349"