Vaisesika Darsana

Vaisheshika (IAST: Vaiśeṣika; /vaɪˈʃɛʃɪkə/; Sanskrit: वैशेषिक) ialah salah satu daripada enam aliran utama falsafah Hindu kuno dari India. Pada peringkat awal, Vaisheshika merupakan satu sistem falsafah yang bebas dengan metafizik, epistemologi, logik, etika dan soteriologinya yang tersendiri.^[1]

Namun, dengan peredaran masa, sistem Vaisheshika mula menunjukkan persamaan dengan aliran Nyaya dari segi kaedah falsafah, rumusan etika dan pandangan tentang pembebasan rohani. Walaupun begitu, ia tetap mengekalkan perbezaan dalam aspek epistemologi dan metafizik.

Vaiseshika diasaskan oleh Resi Kanada, yang juga dikenali sebagai Uluka. Oleh itu, ia turut dikenali sebagai Kanada atau Aulukya Darshana. Nama 'Kanada' dipercayai berasal daripada gaya hidupnya sebagai pertapa yang hidup dengan memungut butiran gandum (kana = butiran; ad = makan).^[2]

Teks

Teks utama falsafah ini ialah Vaiseshika Sutra oleh Kanada, yang mengandungi sepuluh adhyaya (bab), setiap satunya dibahagikan kepada dua ahnika (bahagian), dengan jumlah keseluruhan 374 sutra.

Penjelasan awal terhadap karya ini boleh dilihat dalam Padartha-dharma-sangraha oleh Prasastapada (abad ke-5 Masihi). Walaupun dikenali sebagai bhasya, ia bukanlah ulasan baris demi baris, sebaliknya merupakan penjelasan yang mengembangkan prinsip dalam sutra asal. Ulasan lain terhadap karya Prasastapada termasuk Nyayakandali oleh Sridhara (991 M), Vyomavati oleh Vyomasiva dan Kirana-vali oleh Udayana (984 M). Nyaya-lilavati oleh Vallabhacarya (abad ke-11) dan Laksanavali oleh Udayana turut menjadi rujukan penting dalam sistem ini.

Lama-kelamaan, falsafah Vaiseshika bergabung rapat dengan sistem Nyaya sehingga para sarjana kemudian menganggap kedua-duanya sebagai satu sistem tunggal. Antaranya ialah karya seperti Saptapadarthi oleh Sivaditya (abad ke-10) dan Bhasa-pariccheda oleh Visvanatha (1650 M) bersama komentarnya Siddhantamuktavali.

Metafizik

Tujuh Kategori Realiti

Vaiseshika mengiktiraf tujuh padartha atau kategori realiti. ‘Padartha’ bermaksud ‘apa yang dirujuk oleh sesuatu perkataan’, iaitu objek pengetahuan. Semua objek ini dibahagikan kepada dua: bhava (wujud) dan abhava (tidak wujud). Bhava merujuk kepada segala realiti positif dan wujud, manakala abhava merujuk kepada fakta negatif (Vaiseshikasutra 1.1.14).

Tujuh padartha ialah:

Dravya (zat/substansi)
Guna (sifat)
Karma (tindakan)
Samanya (keumuman)
Visesa (kekhususan)
Samavaya (hubungan inheren)
Abhava (ketiadaan)

Dravya ialah substansi yang menjadi tempat bagi guna dan karma. Ia merupakan asas kepada keduanya.

Terdapat sembilan jenis dravya: empat unsur alam (tanah, air, api dan udara), akasa (eter), kala (masa), dik (ruang), atman (jiwa) dan manas (fikiran). Kesemua ini adalah kekal.

Empat unsur fizikal wujud dalam bentuk paramanu (atom) sebelum penciptaan. Akasa, kala, dik dan atman bersifat meresap, manakala manas bersifat atomik (anu).

Vaiseshika menerima dua jenis jiwa: jivatman (jiwa individu) dan Paramatman (juga dikenali sebagai Isvara atau Mahesvara). Jivatman adalah tidak terhitung bilangannya, tetapi Paramatman hanya satu.

Guna ialah sifat yang wujud dalam dravya dan tidak pernah berdiri sendiri atau berkait dengan guna lain. Terdapat 24 guna menurut Vaiseshika, antaranya: lima kualiti yang berkaitan dengan pancaindera, parimana (saiz), samyoga (perhubungan), buddhi (pengetahuan), suka dan dukha (nikmat dan derita), iccha dan dvesa (keinginan dan kebencian), samskara (tabiat), serta dharma dan adharma (kebaikan dan kejahatan).

Karma ialah pergerakan fizikal dan bersifat dinamik. Ia wujud dalam dravya dan boleh dikesan oleh penglihatan atau sentuhan. Contohnya termasuk mengangkat (utksepana) dan mengecut (akuncana). Fikiran juga mempunyai gerakan, tetapi tidak dapat diperhatikan secara langsung.

Samanya atau keumuman merujuk kepada sifat sejagat yang kekal dan ada dalam individu tertentu. Contohnya, gotva (ke-lembu-an) ada pada semua lembu; pemusnahan seekor lembu tidak memusnahkan gotva itu.

Visesa ialah kebalikan kepada samanya, iaitu ciri keunikan yang ada dalam setiap substansi kekal. Misalnya, satu atom tanah berbeza daripada atom tanah lain – inilah visesa.

Samavaya atau inheren ialah konsep unik Vaiseshika. Ia berbeza daripada samyoga (perhubungan luaran) yang boleh dicipta atau dileraikan. Samavaya ialah hubungan kekal, misalnya antara benang dan kain, warna dan bunga, atau gerakan dalam bola. Hubungan ini tidak boleh dipisahkan dan tidak boleh diterbalikkan.

Abhava ialah satu-satunya kategori negatif. Ia dianggap nyata. Contohnya, pada waktu malam, kita mengesan kewujudan bulan dan bintang serta ketiadaan matahari. Abhava terbahagi kepada dua: samsargabhava (ketiadaan dalam sesuatu) dan anyonya-abhava (perbezaan identiti, seperti kuda bukan kerbau).

Samsargabhava pula terbahagi kepada tiga:

Pragabhava – ketiadaan sebelum kewujudan (rumah belum wujud dalam batu-bata);
Pradhvamsabhava – ketiadaan selepas kemusnahan (teko tanah selepas dipecahkan);
Atyantabhava – ketiadaan mutlak (warna atau bentuk dalam udara).

Tuhan dan Dunia

Falsafah Vaiseshika menerima kewujudan Tuhan, dikenali sebagai Isvara atau Mahesvara yang mencipta, memelihara dan memusnahkan alam ini.

Alam ini adalah satu sistem objek fizikal dan makhluk hidup yang saling berinteraksi. Ia ditadbir oleh hukum moral sejagat – hukum karma – yang menentukan kehidupan dan nasib semua jiwa individu.

Permulaan penciptaan bermula daripada kehendak Tuhan. Produk pertama ialah Brahma, Jiwa Dunia, yang dipenuhi oleh Tuhan dengan enam sifat agung seperti jnana (pengetahuan), vairagya (detasmen), dan aisvarya (keagungan). Brahma bertindak sebagai perancang utama yang menjalankan penciptaan selanjutnya berdasarkan adrsta (kesan karma yang tidak kelihatan) jiwa-jiwa individu dengan menggerakkan atom untuk bergabung sehingga terhasil dunia.

Pemusnahan berlaku sebaliknya. Brahma meninggalkan jasadnya. Mahesvara kemudian mewujudkan pralaya (pemusnahan agung) dan seluruh alam kembali kepada keadaan asalnya – tujuh padartha.

Seperti sistem Nyaya, Vaiseshika adalah falsafah realistik yang menggabungkan fahaman pelbagai (pluralisme) dengan ketuhanan. Penciptaan bukanlah suatu kebetulan, tetapi dijalankan oleh Tuhan secara terancang mengikut karma jiwa untuk mencapai kesempurnaan moral tertinggi.

Dengan menggabungkan teori atom dengan pandangan moral dan rohaniah serta menerima Tuhan sebagai pencipta dan penguasa moral, sistem Vaiseshika semakin menghampiri Vedanta – yang akhirnya menjadi kemuncak falsafah India.

Atom

Menurut aliran Vaiseshika, paramanu (atom) ialah zarah jirim yang tidak dapat dimusnahkan. Atom dianggap tidak boleh dibahagi kerana ia berada pada tahap yang tidak lagi membolehkan sebarang ukuran dikenakan ke atasnya. Para sarjana Vaiseshika menggunakan hujah kebekalan (invariance) untuk menentukan sifat-sifat atom tersebut.^[3]

Mereka juga menyatakan bahawa anu (zarah halus) mempunyai dua keadaan: rehat mutlak dan keadaan bergerak.

Vaiseshika mengemukakan teori tentang empat jenis atom yang berbeza: dua daripadanya mempunyai jisim, manakala dua lagi tidak. Setiap unsur dikatakan mengandungi keempat-empat jenis atom ini. Atom-atom ini boleh bergabung membentuk dvyanuka (dwi-zarah) dan tryanuka (tri-zarah) sebelum menjadi bentuk jasmani yang boleh dikesan oleh pancaindera. Setiap paramanu mempunyai visesa tersendiri, iaitu keunikan atau identiti individu yang membezakannya daripada atom lain.^[4]

Ukuran bagi atom yang tidak berbahagian ini dikenali sebagai parimandala parimana, iaitu satu ukuran mutlak yang tidak berubah. Ia bersifat kekal dan tidak dapat menghasilkan ukuran bagi mana-mana substansi lain—ukuran itu adalah miliknya sendiri secara mutlak.^[5]

Epistemologi

Dalam falsafah India, terdapat enam pramana iaitu cara yang diiktiraf sebagai sah dan boleh dipercayai dalam memperoleh pengetahuan dan kebenaran. Enam pramana tersebut ialah:

Pratyaksa (persepsi secara langsung)
Anumana (inferens atau penalaran logik)
Sabda atau agama (perkataan atau testimoni daripada tokoh berautoriti, masa lampau atau kini)
Upamana (perbandingan dan analogi)
Arthapatti (andaian berdasarkan situasi)
Anupalabdhi (kekurangan persepsi atau bukti negatif)

Daripada keenam-enam ini, aliran Vaiseshika hanya menerima dua pramana sebagai sah untuk mendapatkan pengetahuan yang benar, iaitu pratyaksa (persepsi langsung) dan anumana (inferens).

Aliran Yoga menerima tiga yang pertama (pratyaksa, anumana dan sabda), manakala aliran Nyaya—yang berkait rapat dengan Vaiseshika—mengiktiraf empat yang pertama sebagai sah.

Pratyaksa (Persepsi)

Pratyaksa merujuk kepada persepsi yang terbahagi kepada dua jenis: luaran dan dalaman. Persepsi luaran berlaku melalui interaksi antara lima pancaindera dan objek dunia luar. Manakala persepsi dalaman melibatkan kesedaran dalaman atau minda.

Teks falsafah Hindu purba dan pertengahan menggariskan empat syarat bagi memastikan sesuatu persepsi itu betul:

Indriyarthasannikarsa – pengalaman langsung antara organ deria dengan objek yang diperhatikan.
Avyapadesya – bukan melalui perantaraan lisan; maknanya, persepsi yang benar tidak bergantung kepada pendengaran atau kepercayaan terhadap pandangan orang lain.
Avyabhicara – tidak menyimpang; persepsi yang sah tidak berubah-ubah dan tidak terhasil daripada alat deria yang cacat, menipu atau tidak konsisten.
Vyavasayatmaka – bersifat pasti; persepsi yang benar tidak mengandungi keraguan dan tidak bercampur dengan inferens atau ilusi.

Sesetengah sarjana zaman dahulu juga mencadangkan persepsi luar biasa sebagai satu bentuk pramana, iaitu persepsi dalaman seperti pratibha (gerak hati), samanyalaksanapratyaksa (induksi daripada perkara khusus kepada sesuatu yang umum), dan jnanalaksanapratyaksa (persepsi terhadap proses atau keadaan terdahulu berdasarkan pengamatan keadaan semasa).

Selain itu, mereka turut mengembangkan kaedah untuk membezakan antara pengetahuan yang pasti (nirnaya) dan pengetahuan yang tidak pasti (anadhyavasaya) dalam kerangka pratyaksa-pramana.

Anumana (Inferens)

Anumana bermaksud inferens atau penarikan kesimpulan logik. Ia ditakrifkan sebagai proses mencapai kebenaran baharu daripada satu atau lebih pemerhatian dan pengetahuan sedia ada melalui penaakulan. Contohnya, apabila seseorang melihat asap dan menyimpulkan bahawa ada api.

Dalam hampir semua aliran falsafah Hindu, inferens diterima sebagai kaedah yang sah dan berguna untuk memperoleh ilmu. Menurut teks-teks India, kaedah inferens terdiri daripada tiga komponen asas:

Pratijna – hipotesis
Hetu – sebab atau alasan
Drstanta – contoh atau bukti

Hipotesis itu pula dihuraikan kepada dua bahagian:

Sadhya – perkara yang ingin dibuktikan
Paksa – objek yang dikenakan sadhya

Inferens hanya sah apabila terdapat sapaksa (contoh yang menyokong) dan tiada vipaksa (contoh yang menolak).

Untuk memastikan ketepatan hujah, teks falsafah India juga menekankan vyapti, iaitu keperluan bahawa hetu (sebab) mestilah dapat menjelaskan inferens secara menyeluruh, dalam semua kes—baik yang menyokong mahupun yang menafikan.

Jika semua syarat ini dipenuhi, maka inferens tersebut menghasilkan nigamana (kesimpulan).

Silogisme

Struktur silogisme dalam aliran Vaiseshika hampir sama dengan silogisme dalam aliran Nyaya. Namun, Prasastapada telah memberi nama yang berbeza bagi lima komponen silogisme tersebut.

Hubungan dengan Agama Buddha

Dari segi epistemologi, seperti ajaran Buddha, aliran Vaisheshika hanya menerima dua cara utama untuk memperoleh pengetahuan yang sah: pemerhatian langsung dan inferens (penalaran logik). Kedua-dua aliran ini, Vaisheshika dan Buddhisme, menganggap kitab suci masing-masing sebagai sumber pengetahuan yang mutlak dan boleh dipercayai. Bezanya, Vaisheshika menerima kitab Veda sebagai sumber ilmu yang sah dan utama.

Lihat juga

Rujukan

↑ Amita Chatterjee (2011), Nyāya-vaiśeṣika Philosophy, The Oxford Handbook of World Philosophy, doi:10.1093/oxfordhb/9780195328998.003.0012
↑ Swami Harshananda, A Concise Encyclopaedia of Hinduism
↑ Roopa Narayan. "Space, Time and Anu in Vaisheshika". Louisiana State University, Baton Rouge, USA. Retrieved 29 May 2013.
↑ Radhakrishnan, S. (2006), Indian Philosophy, Vol. II, Oxford University Press, New Delhi, ISBN 0-19-563820-4
↑ Dasgupta, Surendranath (1975), A History of Indian Philosophy, Vol. I, Motilal Banarsidass, Delhi, ISBN 978-81-208-0412-8

[1] Amita Chatterjee (2011), Nyāya-vaiśeṣika Philosophy, The Oxford Handbook of World Philosophy, doi:10.1093/oxfordhb/9780195328998.003.0012

[2] Swami Harshananda, A Concise Encyclopaedia of Hinduism

[3] Roopa Narayan. "Space, Time and Anu in Vaisheshika". Louisiana State University, Baton Rouge, USA. Retrieved 29 May 2013.

[4] Radhakrishnan, S. (2006), Indian Philosophy, Vol. II, Oxford University Press, New Delhi, ISBN 0-19-563820-4

[5] Dasgupta, Surendranath (1975), A History of Indian Philosophy, Vol. I, Motilal Banarsidass, Delhi, ISBN 978-81-208-0412-8

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]