Vishishtadvaita

Vishishtadvaita (Viśiṣṭādvaita; Sanskrit: विशिष्टाद्वैत)) ialah sebuah aliran falsafah Hindu yang tergolong dalam tradisi Vedanta. Vishishta Advaita bermaksud “ketunggalan yang mempunyai perbezaan”, dan mengiktiraf Brahman sebagai hakikat tertinggi yang bersifat asas, sambil menerima kewujudan kepelbagaian dalam realiti.

Falsafah ini dapat digambarkan sebagai satu bentuk monisme dengan perbezaan, atau non-dualisme dengan perbezaan. Ia menegaskan bahawa semua kepelbagaian pada akhirnya berpunca daripada satu kesatuan asas yang sama.

Dalam kalangan sistem falsafah India yang terkenal, sistem Vedanta—dikenali sebagai Vedanta Darsana dan berasaskan prasthanatraya iaitu Upanisad, Brahmasutra dan Bhagavadgita—telah menempah kedudukan yang istimewa. Sistem ini kemudiannya berkembang kepada tiga aliran utama: Advaita, Visistadvaita dan Dvaita.

Visistadvaita bukan metafizik kering, tetapi falsafah agama. Ia menyatukan akal dan keimanan secara harmoni. Ia menjamin visi terhadap Tuhan dan pembebasan kepada semua makhluk — manusia, bukan manusia, atau makhluk syurga. Kefahaman bahawa Tuhan hadir dalam semua kewujudan demi penyelamatan kosmik memberi ilham bahawa Tuhan semua agama adalah satu, walaupun para nabi, mazhab dan tradisi memberi gambaran berbeza tentang-Nya.^[1]

Visistadvaita Vedanta Darsana bukanlah hasil ciptaan Ramanuja (A.D. 1017–1137) sebagaimana sering disangka, tetapi jauh lebih awal daripadanya. Dua belas Alvar seperti Nammalvar, Kulasekhara dan Andal (A.D. 600–900), serta para Acarya seperti Nathamuni (A.D. 824–924), Yamunacharya (A.D. 918–1038) dan Ramanujacharya sendiri, telah mengembangkan ajaran yang lebih awal dalam prasthanatraya dan membentuknya sebagai satu sistem yang tersusun. Namun begitu, Ramanuja tetap dianggap sebagai tokoh yang menghuraikan dan memperkukuhkannya dengan paling berkesan.^[2] Sumbangan besar beliau sering menjadi sebab aliran ini turut dikenali sebagai Ramanuja Darsana.

Selepas kewafatan Ramanuja, berlaku perpecahan dalam kalangan pengikutnya—yang dikenali sebagai Srivaisnava—sehingga akhirnya tercetus dua mazhab kekal: Vadagalai dan Tengalai. Kedua-duanya membangunkan karya-karya tersendiri, silsilah guru berasingan, serta tradisi yang berbeza dalam pelbagai aspek amalan.

Antara pewaris ajaran Ramanuja yang penting dan memainkan peranan besar dalam memperkukuhkan sistem ini ialah Vedanta Desika (A.D. 1268–1370), Pillai Lokacarya (A.D. 1264–1327) dan Manavala Mamuni (A.D. 1370–1443).

Kesusasteraan

Karya-karya kanonik aliran ini termasuk: Gitarthasangraha oleh Yamuna; Vedarthasangraha, Sribhasya, dan Gita-bhasya oleh Ramanuja; Tatparyacandrika, Isavasyabhasya, dan Rahasyatrayasara oleh Vedanta Desika; serta Srutaprakasika oleh Sudarsana Suri (A.D. 1200–1275). Karya Tamil para Alvar yang dikenali sebagai Nalayira-prabandham, serta karya tokoh lain seperti Rangaramanuja (A.D. 1600) juga dianggap sangat berwibawa.

Visistadvaita pada asasnya ialah falsafah agama, di mana akal dan kepercayaan bersatu menjadi “kepercayaan yang beralasan”. Ia sering dikaitkan dengan Sesvara Mimamsa dan turut dikenali sebagai Ubhaya Vedanta (“dua-duanya”), kerana ia menerima kedua-dua prasthanatraya berbahasa Sanskrit dan prabandham berbahasa Tamil sebagai sama-sama berautoriti. Teks-teks Pancharatra juga diletakkan setaraf dengan Veda.

Epistemologi

Ramanuja menerima semua bentuk pengetahuan—persepsi inderawi (pratyaksa), inferens (anumana), dan kesaksian kitab suci (agama atau sabda)—sebagai sah dan menegaskan bahawa semuanya membuktikan realiti. Konsep dharmabhutajnana, kaedah logik aprthak-siddha-visesana, kaedah tatabahasa samanadhikaranya, serta pendirian realistik satkaryavada merupakan ciri penting teori pengetahuannya.

Dharmabhutajnana ialah kesedaran yang menjadi sifat jiwa individu, melalui mana seseorang memahami dunia luar, diri, dan Tuhan (Isvara/Brahman). Ia bersifat kekal dan meliputi segalanya bagi Isvara dan jiva. Namun, oleh kerana sekatan karma, ia mengecil dalam diri jiva. Apabila disucikan, ia kembali meluas secara tidak terhad dan membolehkan intuisi langsung terhadap Tuhan.

Kaedah logik aprthak-siddha-visesana menyatakan bahawa suatu sifat (visesana) melekat pada zat yang disifatkan (visesya) dalam bentuk yang tidak terpisah—walaupun tidak identik. Sebagai contoh, apabila kita mengatakan “manusia itu rasional,” sifat rasional tidak dapat dipisahkan daripada manusia, walaupun manusia bukan semata-mata sifat itu. Dalam pandangan Ramanuja, dharmabhutajnana ialah aprthak-siddha-visesana bagi jiwa; manakala jiva dan prakrti pula merupakan aprthak-siddha-visesana bagi Brahman.

Hal ini turut dijelaskan oleh kaedah tatabahasa samanadhikaranya (predikasi sekoordinat), iaitu penerapan dua istilah kepada satu realiti melalui dua sudut pengertian. Seperti dalam ayat “Ini ialah seekor lembu,” kata yang merujuk genus dan sifat turut merujuk individu dan zat. Demikian juga dalam teks Upanisad “Tat tvam asi” (“Engkau adalah Itu”). Kata “tvam” yang merujuk jiva sebagai sarira (jasad) turut merujuk Brahman sebagai saririn (pemilik jasad). Maka, semua kata yang merujuk sesuatu benda, individu atau dewa akhirnya merujuk Brahman sebagai sumber, sokongan dan diri tertinggi segala sesuatu.

Ramanuja juga menerima teori satkaryavada daripada Sankhya, iaitu bahawa kesan atau hasil telah wujud dalam punca sebelum terzahir. Justeru itu, dunia sebagai parinama (transformasi) Brahman adalah nyata dan bukan ilusi seperti yang ditegaskan dalam Advaita.

Ontologi

Visistadvaita mengakui tiga entiti iaitu Brahman atau Isvara, jiva atau cit, dan prakrti atau acit sebagai realiti tertinggi. Oleh itu, ketiga-tiga ini disebut tattvatraya. Namun daripada ketiga-tiganya, Brahman ialah Realiti mutlak dan bebas, manakala yang lain dua adalah realiti bergantung. Atas sebab ini, falsafah ini dikenali sebagai Visista-advaita (Visista Advaita), iaitu falsafah yang menerima hanya satu Realiti, tetapi dengan sifat.

Brahman dalam Visistadvaita ialah Tuhan mutlak dalam falsafah dan juga Tuhan dalam agama pada masa yang sama. Kebenaran (satya), pengetahuan (jnana), infiniti (anantatva), dan kebahagiaan (anandatva) adalah sifat-Nya. Dia adalah sumber segala kebaikan dan kesempurnaan. Dia ialah pencipta, pelindung, dan pemusnah alam semesta ini. Dia adalah penempat dan penguasa segala sesuatu. Dia ialah sesin (yang utama), manakala semua jiva dan prakrti ialah sesa (bahagian). Dia adalah pemberi segala anugerah — sama ada dharma (kebenaran), artha (kemakmuran), kama (kenikmatan), atau moksa (kebebasan daripada kelahiran dan kematian). Bentuk-Nya sangat indah dan bebas daripada sebarang kekurangan. Dengan rahmat yang tidak terhingga, Dia turun ke dunia dalam masa krisis kosmik untuk menyelamatkan jiva yang tersesat. Dia ialah suami kepada Sri atau Laksmi, Bhu, dan Nila. Sri bersifat penuh belas kasihan.

Dia menikmati lila kosmik, iaitu permainan penciptaan. Dia mencipta alam ini daripada cit dan acit yang merupakan sebahagian daripada diri-Nya, namun tetap tidak berubah dalam sifat asal-Nya. Oleh kerana Dia mencipta mengikut karma lampau para jiva, Dia tidak boleh dituduh pilih kasih atau kejam.

Dia mempunyai lima bentuk: para, vyuha, vibhava, antaryamin dan arca. Bentuk para ialah bentuk-Nya di Vaikuntha bersama Sri, Bhu, Nila, Ananta, Garuda, Visvaksena dan lain-lain. Vyuha merujuk kepada manifestasi seperti Sankarsana, Pradyumna dan Aniruddha. Vibhava ialah penjelmaan seperti Rama, Krishna, Kurma dan sebagainya. Sebagai roh yang menetap dalam semua benda hidup atau bukan hidup, Dia dipanggil antaryamin. Penjelmaan dalam bentuk berhala atau simbol untuk berkat para penyembah disebut arcavatara.

Tattva berikutnya ialah cit atau jiva. Jiva tidak terkira bilangannya tetapi mempunyai bentuk dan sifat yang sama. Setiap jiva berbeza daripada badan, minda, prana, buddhi dan dharmabhutajnana. Ia bersifat bahagia (ananda-svarupa), halus (anu), tidak terzahir (avyakta), tidak dapat difikirkan (acintya), tidak berbahagian (niravayava), tidak berubah (nirvikara), dan menjadi asas kesedaran (jnanashraya). Ia dikawal oleh Isvara (niyamya) dan merupakan sebahagian daripada-Nya (sesa). Ia ialah pengetahu, pelaku, dan perasai hasil tindakan (jnatr, kartr dan bhoktr).

Jiva terbahagi kepada tiga kumpulan: terikat (baddha), dibebaskan (mukta), dan bebas selama-lamanya (nitya).^[3] Jiva terikat ialah mereka yang tenggelam dalam samsara kerana tertarik kepada prakrti. Mereka yang sedar akan kesengsaraan samsara dan akhirnya mencapai pembebasan melalui amalan rohani dan rahmat Tuhan termasuk dalam kategori mukta. Mereka yang tidak pernah terikat, seperti Ananta dan Garuda, termasuk dalam kategori nitya.

Jiva, walaupun bebas pada asasnya, menjadi terikat kerana prakrti, avidya, karma, vasana dan ruci. Avidya ialah kejahilan yang muncul dalam bentuk seperti anyatha-jnana (mengetahui sesuatu secara salah) dan viparita-jnana (mengetahui sesuatu bertentangan dengan hakikat). Karma ialah segala tindakan tubuh, indera atau minda. Vasana ialah kecenderungan tidak sedar. Ruci ialah keinginan yang lahir daripada vasana. Melalui bhakti dan prapatti serta rahmat Tuhan, ikatan ini dapat dihancurkan.

Tattva terakhir ialah acit atau prakrti. Ia ialah bahan tidak sedar yang menjadi asas evolusi alam semesta. Ia sentiasa berubah dan tidak boleh menjadi asas pengetahuan. Ia terbahagi kepada dua: suddhasattva dan misrasattva. Yang pertama ialah bahan yang suci, bebas daripada rajas dan tamas, kekal dan tunduk hanya kepada kehendak Tuhan. Ia menjadi bahan bagi segala sesuatu di Vaikuntha (nityavibhuti). Yang kedua, misrasattva, mengandungi tiga Guna — sattva, rajas dan tamas — dan daripadanyalah alam ini berkembang.

Daripada semua ini, Brahman atau Isvara ialah realiti bebas, manakala cit dan acit ialah realiti bergantung yang wujud dalam-Nya menurut prinsip samanadhikaranya. Sebagaimana kulit, isi, biji, warna, rasa dan bau wujud bersama dalam sebiji mangga, begitu juga cit dan acit wujud dalam Brahman.

Jalan Pembebasan

Mumuksu (mereka yang mendambakan pembebasan) perlu mengetahui tiga perkara: tattva (hakikat), hita (jalan menuju hakikat itu), dan purusartha (matlamat pencapaian). Tattva telah dihuraikan.

Hita dihuraikan dalam lima aspek, dikenali sebagai arthapancaka:

Sva-svarupa (sifat diri),
Para-svarupa (sifat Tuhan),
Purusartha-svarupa (sifat empat matlamat hidup),
Upaya-svarupa (sifat jalan pembebasan),
Virodhi-svarupa (halangan kerohanian).

Purusartha ialah empat matlamat hidup: dharma, artha, kama dan moksha. Bagi mumuksu, moksa ialah matlamat sebenar.

Upaya (jalan pembebasan) ada lima: karma, jnana, bhakti, prapatti dan acaryabhimana.

Karma merangkumi yajna, dana, sandhya, pancayajna, dhyana, tirthayatra dan lain-lain.
Jnana ialah penolakan diri (vairagya) dan kontemplasi berterusan terhadap Narayana.
Bhakti ialah puncak usaha kerohanian. Ia dibantu oleh tujuh faktor: viveka, vimoka, abhyasa, kriya, kalyana, anavasada dan anuddharsa.
Prapatti ialah penyerahan diri sepenuhnya bagi mereka yang tidak mampu melalui karma, jnana atau bhakti.
Acaryabhimana ialah keyakinan mendalam kepada guru rohani.

Virodhi (halangan) ada lima: halangan kepada kesedaran diri, kepada kesedaran Tuhan, kepada moksa, kepada jalan pembebasan dan kepada pencapaian matlamat.

Keadaan Pembebasan

Jiwa yang bebas memperoleh penyaksian langsung terhadap Brahman di Vaikuntha dan menikmati kebahagiaan abadi dalam penyatuan dengan-Nya (sayujya). Dunia pluralistik masih wujud, tetapi pandangan pluralistik lenyap. Jiwa tetap berbeza daripada Brahman dan personalitinya tidak hilang. Ia menikmati kebahagiaan tersebut selama-lamanya dengan berbakti kepada Brahman.

Tradisi mengikuti Vishishtadvaita

Sri Vaishnava Sampradaya di India Selatan
Sri Ramanandi di India Utara
Damodariya Vaishnava Sampradaya di Assam
Swaminarayan Sampradaya di Gujarat

Lihat juga

Rujukan

^ Swami Harshananda, A Concise Encyclopaedia of Hinduism. Bengaluru:Sri Ramakrishna Math & Mission Publication.
^ Jones, Constance (2007). Encyclopedia of Hinduism. New York: Infobase Publishing. p. 490. ISBN 978-0816073368.
^ Makarand Joshi. Vaisnavism Its Philosophy Theology And Religious Discipline SM Srinivasa Chari 2000. pp. 71–72.

[1] Swami Harshananda, A Concise Encyclopaedia of Hinduism. Bengaluru:Sri Ramakrishna Math & Mission Publication.

[2] Jones, Constance (2007). Encyclopedia of Hinduism. New York: Infobase Publishing. p. 490. ISBN 978-0816073368.

[3] Makarand Joshi. Vaisnavism Its Philosophy Theology And Religious Discipline SM Srinivasa Chari 2000. pp. 71–72.

[1]

[2]

[3]