Hanacaraka

Daripada Wikipedia, ensiklopedia bebas.
(Dilencongkan dari Tulisan Jawa)
Lompat ke: pandu arah, cari
"Wikipedia" dalam tulisan Jawa

Hanacaraka (juga dikenali sebagai tulisan Jawa atau abjad Jawa) ialah suatu sistem tulisan abjad suku kata yang digunakan oleh orang Jawa untuk menulis dalam bahasa Jawa. Ia juga digunakan di Bali, Sunda, dan Madura. Bahkan ditemukan pula surat-surat dalam bahasa Melayu yang menggunakan tulisan Hanacaraka. Tulisan ini berasal daripada tulisan kawi yang mempunyai asal-usul dari tulisan Brahmi di India.

Hanacaraka dinamakan sedemikian kerana lima huruf pertamanya membentuk sebutan "ha-na-ca-ra-ka". Hanacaraka juga boleh merujuk kepada kelompok sistem tulisan yang berkait rapat dengan tulisan Jawa dan menggunakan susunan abjad yang sama, iaitu tulisan Jawa sendiri, tulisan Bali dan tulisan Sunda.

Tulisan Jawa muncul pada sekitar kurun ke-9. Namun begitu, penggunaannya dihentikan pada tahun 1942 ketika Jepun menyerbu Jawa dan digantikan dengan tulisan Rumi sebagai tulisan rasmi Republik Indonesia.

Lagenda Hanacaraka[sunting | sunting sumber]

Abjad Jawa dikaitkan dengan Hanacaraka, sebuah lagenda mengenai dua orang pahlawan bernama Dora dan Sambada yang bertarung. Keduanya adalah hamba Raja Aji Saka.

Terdapat 20 huruf dalam abjad Jawa, yang mana boleh disingkatkan kepada kata "hana caraka, data sawala, padha jayanya, maga bathanga", dalam bahasa Jawa bermaksud "dua utusan, mereka berbalah, dua-dua sama hebat, dua-dua mati". Dari segi harfiah:

hana = ada
caraka = utusan
data = datang
sawala = menentang
padha = sama-sama
jayanya = hebat
maga = menjadi
bathanga = batang (mayat)

Lagenda ini diceritakan kepada kanak-kanak yang baru belajar abjad Jawa untuk hiburan dan memudahkan ingatan.

Abjad[sunting | sunting sumber]

Huruf[sunting | sunting sumber]

Tulisan Jawa merupakan abjad suku kata, bermakna bahawa setiap unit terkecil (huruf) adalah suku kata (terdiri daripada satu bunyi konsonan dan satu bunyi vokal iringan). Suku kata ini boleh diubah suai dengan tanda-tanda yang dinamakan oleh orang Jawa sebagai sandhangan.

Terdapat 20 huruf asas dalam abjad Jawa:

Jawa Ha.pngha Jawa Na.pngna Jawa Ca.pngca Jawa Ra.pngra Jawa Ka.pngka Jawa Da.pngda Jawa Ta.pngta Jawa Sa.pngsa Jawa Wa.pngwa Jawa La.pngla
Jawa Pa.pngpa Jawa Dha.pngdha Jawa Ja.pngja Jawa Ya.pngya Jawa Nya.pngnya Jawa Ma.pngma Jawa Ga.pngga Jawa Ba.pngba Jawa Tha.pngtha Jawa Nga.pngnga

Pasangan[sunting | sunting sumber]

Pasangan membolehkan penggabungan beberapa konsonan untuk membentuk suku kata baru. Contohnya, na dan pasangan da boleh digabungkan untuk membentuk suku kata nda. Setiap huruf asas Jawa mempunyai pasangannya yang ditulis di bawah atau sejajar dengan huruf berikutnya.

Berikut ialah senarai pasangan bagi huruf asas Jawa:

Jawa Ha Pasangan.pngha Jawa Na Pasangan.pngna Jawa Ca Pasangan.pngca Jawa Ra Pasangan.pngra Jawa Ka Pasangan.pngka Jawa Da Pasangan.pngda Jawa Ta Pasangan.pngta Jawa Sa Pasangan.pngsa Jawa Wa Pasangan.pngwa Jawa La Pasangan.pngla
Jawa Pa Pasangan.pngpa Jawa Dha Pasangan.pngdha Jawa Ja Pasangan.pngja Jawa Ya Pasangan.pngya Jawa Nya Pasangan.pngnya Jawa Ma Pasangan.pngma Jawa Ga Pasangan.pngga Jawa Ba Pasangan.pngba Jawa Tha Pasangan.pngtha Jawa Nga Pasangan.pngnga

Aksara murda[sunting | sunting sumber]

Sesetengah huruf dalam abjad Jawa mempunyai bentuk khas yang dipanggil aksara murda. Seperti kegunaan huruf besar dalam abjad Rumi, aksara murda digunakan sebagai tanda kesantunan, contohnya dalam nama gelaran, nama orang, nama tempat, dan nama pemerintah. Berikut ialah senarai aksara murda, berserta pasangan:

Jawa Na Murda.pngJawa Na Murda Pasangan.pngNa Jawa Ka Murda.pngJawa Ka Murda Pasangan.pngKa Jawa Ta Murda.pngJawa Ta Murda Pasangan.pngTa Jawa Sa Murda.pngJawa Sa Murda Pasangan.pngSa Jawa Pa Murda.pngJawa Pa Murda Pasangan.pngPa Jawa Ga Murda.pngJawa Ga Murda Pasangan.pngGa Jawa Ba Murda.pngJawa Ba Murda Pasangan.pngBa

Aksara swara[sunting | sunting sumber]

Aksara swara (huruf vokal) ialah huruf khas yang berfungsi sebagai huruf vokal yang menjadi suku kata. Ia biasanya digunakan pada kata asing. Aksara swara tidak mempunyai pasangan. Berikut ialah senarai aksara swara:

Jawa A.pnga Jawa A-Pepet.pnge Jawa E.pngé Jawa I.pngi Jawa O.pngo Jawa U.pngu

Perhatikan bahawa huruf e dibina menggunakan a dan pepet (lihat sandhangan swara).

Aksara rékan[sunting | sunting sumber]

Aksara rékan (huruf rekaan) ialah huruf-huruf yang ditambah untuk menampung penyerapan kata-kata Arab. Huruf-huruf ini dicipta dengan menambah cecak telu (tiga titik) pada huruf-huruf yang sedia ada. Terdapat tujuh aksara rékan, masing-masing mempunyai pasangan:

kha, dza, gha, fa, za, sya, sha

Huruf-huruf lain[sunting | sunting sumber]

Antara huruf-huruf lain yang terdapat dalam abjad Jawa ialah:

Jawa Pa Cerek.png pa cerek - untuk bunyi re /rǝ/
Jawa Nga Lelet.png nga lelet - untuk bunyi le /lǝ/

Sandhangan[sunting | sunting sumber]

Sandhangan ialah tanda yang mengubah bunyi suku kata. Terdapat bermacam-macam jenis sandhangan dalam tulisan Jawa. Sandhangan terbahagi kepada tiga kategori:

  • sandhangan swara
  • sandhangan panyigeging wanda
  • sandhangan wyanjana

Sandhangan swara[sunting | sunting sumber]

Sandhangan swara ialah tanda yang bertindak sebagai "baris" kepada suku kata. Ia digunakan untuk membatalkan bunyi asal /a/ dalam suku kata dan menggantikannya dengan vokal lain, umpamanya /i/ dan /u/. Terdapat lima jenis sandhangan swara:

Diacritic Wulu.png wulu - untuk bunyi /i/
Jawa Suku.png suku - untuk bunyi /u/
Jawa Pepet.png pepet - untuk bunyi /ǝ/
Jawa Taling.png taling - untuk bunyi /e/
Jawa Taling Tarung.png taling tarung - untuk bunyi /o/

Contohnya, ha dengan wulu menghasilkan suku kata /hi/.

Sandhangan panyigeging wanda[sunting | sunting sumber]

Sandhangan panyigeging wanda digunakan untuk mengakhiri suku kata dengan bunyi konsonan.

Diacritic Layar.png layar - untuk bunyi /r/
Diacritic Wignyan.png wignyan - untuk bunyi /h/
Diacritic Cecak.png cecak - untuk bunyi ng /ŋ/
Jawa Pangkon.png patèn atau pangkon - untuk 'membunuh' bunyi pada sebuah huruf-huruf lainnya.

Contohnya, ha dengan layar menghasilkan suku kata /har/, kemudian ha dengan wignyan menghasilkan suku kata /hah/, lalu ha dengan cecek mengahasilkan suku kata /haŋ/. Lalu ha dan na dengan patèn menghasilkan suku kata /han/. Sementara itu ha, ra dan nga tidak boleh diikuti dengan patèn.

Sandhangan wyanjana[sunting | sunting sumber]

Sandhangan wyanjana digunakan untuk menggabungan bunyi konsonan.

Diacritic Cakra.png cakra - untuk bunyi /r/
Diacritic Keret.png cakra keret - untuk bunyi /re/, sebagai pengganti gabungan cakra dan pepet
Jawa Pengkal.png péngkal - untuk bunyi /y/

Contohnya, ka dengan cakra menghasilkan suku kata kra.

Beberapa sandhangan dari kategori yang berbeza boleh digabungkan sekali untuk menghasilkan suku kata yang lebih rumit. Contohnya, ka, wulu, cakra dan cecak boleh digabungkan untuk menghasilkan suku kata /kriŋ/ ("kring").

Angka[sunting | sunting sumber]

Angka dalam tulisan Jawa menggunakan sistem nombor perpuluhan.

Jawa 1.png1 Jawa Nga Lelet.png2 Jawa 3.png3 Jawa 4.png4 Jawa 5.png5 Jawa E.png6 Jawa 7.png7 Jawa Pa Murda.png8 Jawa Ya.png9 Jawa 0.png0

Tanda baca[sunting | sunting sumber]

Jawa Pada Adeg Adeg.png adeg adeg - penanda awal ayat
Jawa Pada Lingsa.png pada lingsa - sama seperti fungsi koma
Jawa Pada Lungsi.png pada lungsi - sama seperti fungsi noktah
Jawa Pada Pangkat.png pada pangkat - mengapit angka dan petikan kata

Contoh[sunting | sunting sumber]

Tulisan Jawa pada sebuah tanda di Tamansari, Yogyakarta
Sebuah manuskrip purba dalam tulisan Jawa
Sebuah papan tanda di Surakarta

Lihat juga[sunting | sunting sumber]

Rujukan[sunting | sunting sumber]


Pautan luar[sunting | sunting sumber]