Pergi ke kandungan

Faraj

Sunting pautan
Daripada Wikipedia, ensiklopedia bebas.
Faraj
Faraj manusia dewasa normal, sebelum (kiri) dan selepas (kanan) menopaus
Rajah saluran pembiakan dan ovari wanita manusia
Butiran
PendahuluSinus urogenital dan salur paramesonefros
ArteriBahagian superior ke arteri uterin, bahagian tengah dan inferior ke arteri faraj
UratPleksus vena uterovagina, vena faraj
Saraf
  • Simpatetik: pleksus splanknik lumbar
  • Parasimpatetik: pleksus splanknik pelvis
LimfaBahagian atas ke nodus limfa iliak dalaman, bahagian bawah ke nodus limfa inguinal superfisial
Pengenalpastian
nama bahasa Latinvagina
MeSHD014621
TAA09.1.04.001
FMAFMA:19949
Terminologi anatomi

Faraj (Jawi: ‏فرج‎‎) atau kuntum (bahasa halus[1], juga vagina Ubt.[2]) atau puki (bahasa kasar) ialah saluran tiub menuju dari uterus dan pangkal rahim keluar badan mamalia berplasenta dan marsupial betina, atau ke kloaka burung, monotrem, dan sebilangan reptilia betina. Serangga-serangga dan invertebrata-invertebrata yang lain juga mempunyai faraj yang merupakan bahagian akhir oviduktus.

Faraj menyalur keluar darah dibuang setiap kitaran haid. Pada fasa subur kitaran ini pula, badan wanita mengalami perangsangan menghasilkan cecair pelincir. Tepi dindingnya begelur mewujudkan geseran semasa persetubuhan yang merangsang zakar memancut air mani lantas boleh mempersenyawakan ovum menjadi anak yang boleh dilahirkan dari rahim melalui bukaan ini. Faraj berkeadaan yang mesti dijaga kebersihan sentiasa supaya mengelakkan jangkitan kelamin yang boleh dicegah melalui amalan seks selamat yang disyorkan. Isu kesihatan lain juga boleh menjejaskan vagina manusia.

Peristilahan

[sunting | sunting sumber]

Faraj serapan Arab: فَرْج‎, rumi: farj bermaksud "kembang", "diluaskan" terbitan kata kerja فَرَجَ‎ faraja "melapangkan".[3]

Kata puki ڤوكي‎ diturunkan dari kata akar Proto-Austronesia *puki bukan sahaja untuk bukaan ini malah merangkumi seluruh alat sulit wanita.[4] Ia kata yang kasar dibawa malah dijadikan kata makian. Sepatah kata lain yang kasar adalah pepek.

Istilah saintifik vagina serapan Latin yang bererti "sarung pedang".[5]

Struktur

[sunting | sunting sumber]

Anatomi kasar

[sunting | sunting sumber]
Rajah yang menggambarkan anatomi pelvis wanita
Anatomi pelvis termasuk organ sistem pembiakan wanita

Vagina manusia ialah saluran berotot yang elastik dan memanjang dari vulva hingga ke serviks.[6][7] Bukaan vagina terletak di dalam segitiga urogenital. Segitiga urogenital ialah segitiga hadapan perineum dan juga terdiri daripada bukaan uretra serta bahagian-bahagian alat kelamin luaran yang berkaitan.[8] Saluran vagina menghala ke atas dan ke belakang, di antara uretra di bahagian hadapan, dan rektum di bahagian belakang. Berhampiran bahagian atas vagina, serviks menonjol masuk ke dalam vagina pada permukaan hadapannya pada sudut kira-kira 90 darjah.[9] Bukaan vagina dan uretra dilindungi oleh labia.[10]

Apabila tidak terangsang secara seksual, vagina ialah tiub yang kempis, dengan dinding hadapan dan belakang rapat bersama. Dinding lateral, terutamanya di kawasan tengahnya, agak lebih tegar. Disebabkan ini, vagina yang kempis mempunyai keratan rentas berbentuk H.[7][11] Di belakang, bahagian atas vagina dipisahkan daripada rektum oleh kantung rekto-uterin, bahagian tengah vagina oleh tisu penghubung longgar, dan bahagian bawah vagina oleh jasad perineum.[12] Di mana lumen vagina mengelilingi serviks rahim, ia terbahagi kepada empat kawasan bersambung (forniks vagina); ini ialah forniks anterior, posterior, lateral kanan, dan lateral kiri.[6][7] Forniks posterior lebih dalam berbanding forniks anterior.[7]

Yang menyokong vagina ialah otot dan ligamen pada sepertiga bahagian atas, tengah, dan bawahnya. Sepertiga bahagian atas ialah otot levator ani, dan ligamen transerviks, puboserviks, serta sakroserviks.[6][13] Ia disokong oleh bahagian atas ligamen kardinal dan parametrium.[14] Sepertiga bahagian tengah vagina melibatkan diafragma urogenital.[6] Ia disokong oleh otot levator ani dan bahagian bawah ligamen kardinal.[14] Sepertiga bahagian bawah disokong oleh jasad perineum,[6][15] atau diafragma pelvis dan urogenital.[16] Sepertiga bahagian bawah juga boleh digambarkan sebagai disokong oleh jasad perineum dan bahagian pubovagina otot levator ani.[13]

Bukaan vagina dan himen

[sunting | sunting sumber]
Vulva manusia dengan bukaan vagina berlabel

Bukaan vagina (juga dikenali sebagai introitus vagina dan dalam Latin ostium vaginae)[17][18] berada di hujung posterior vestibule vulva, di belakang bukaan uretra. Istilah introitus secara teknikalnya lebih tepat berbanding "bukaan", memandangkan vagina biasanya kempis, dengan bukaannya tertutup. Bukaan ke vagina biasanya terlindung oleh labia minora (bibir dalam), tetapi mungkin terdedah selepas kelahiran faraj.[7]

Himen ialah lapisan nipis tisu mukosa yang mengelilingi atau menutupi sebahagian bukaan vagina.[7] Kesan hubungan seksual dan kelahiran anak terhadap himen adalah berbeza-beza. Jika ia pecah, ia mungkin hilang sepenuhnya atau sisa yang dikenali sebagai carunculae myrtiformes mungkin kekal. Jika tidak, memandangkan sifatnya yang sangat elastik, ia mungkin kembali ke kedudukan asalnya.[19] Selain itu, himen mungkin terkoyak akibat penyakit, kecederaan, pemeriksaan perubatan, masturbasi atau senaman fizikal. Atas sebab-sebab ini, keperawanan tidak dapat ditentukan secara pasti dengan memeriksa himen.[19][20]

Variasi dan saiz

[sunting | sunting sumber]
Rencana utama: Saiz vagina manusia

Panjang vagina berbeza-beza dalam kalangan wanita pada usia subur. Disebabkan oleh kehadiran serviks pada dinding hadapan vagina, terdapat perbezaan panjang antara dinding hadapan, iaitu kira-kira 7.5 cm (2.5 hingga 3 in), dan dinding belakang, kira-kira 9 cm (3.5 in).[7][21] Semasa rangsangan seksual, vagina mengembang dari segi panjang dan lebarnya. Jika seorang wanita berdiri tegak, saluran vagina menghala ke arah atas dan ke belakang serta membentuk sudut kira-kira 45 darjah dengan rahim.[7][15] Bukaan vagina dan himen juga berbeza-beza saiznya; pada kanak-kanak, walaupun himen lazimnya kelihatan berbentuk bulan sabit, namun pelbagai bentuk lain juga mungkin wujud.[7][22]

Perkembangan

[sunting | sunting sumber]
Maklumat selanjutnya: Perkembangan sistem pembiakan
Ilustrasi anatomi lukisan seperti yang diterangkan dalam kapsyen
Ilustrasi yang menunjukkan bahagian keratan vagina dan saluran genital wanita bahagian atas (hanya satu ovari dan tiub fallopio ditunjukkan). Lipatan bulat (juga dipanggil rugae) mukosa vagina dapat dilihat.

Plat vagina ialah pelopor kepada vagina.[23] Semasa perkembangan, plat vagina mula tumbuh di mana hujung salur paramesonefros (salur Müllerian) yang bercantum memasuki dinding belakang sinus urogenital sebagai tuberkel sinus. Semasa plat ini membesar, ia memisahkan serviks dan sinus urogenital dengan ketara; akhirnya, sel-sel pusat plat tersebut terurai untuk membentuk lumen vagina.[23] Hal ini biasanya berlaku menjelang minggu kedua puluh hingga kedua puluh empat perkembangan. Sekiranya lumen tidak terbentuk, atau tidak lengkap, membran yang dikenali sebagai septa vagina boleh terbentuk merentasi atau di sekeliling saluran tersebut, yang menyebabkan penyumbatan laluan aliran keluar di kemudian hari.[23]

Terdapat pandangan yang bercanggah mengenai asal usul embriologi vagina. Pandangan majoriti ialah perihalan Koff pada tahun 1933, yang mengemukakan bahawa dua pertiga bahagian atas vagina berasal daripada bahagian kaudal salur Müllerian, manakala bahagian bawah vagina berkembang daripada sinus urogenital.[24][25] Pandangan lain ialah perihalan Bulmer pada tahun 1957 bahawa epitelium vagina berasal semata-mata daripada epitelium sinus urogenital,[26] dan penyelidikan Witschi pada tahun 1970, yang meneliti semula perihalan Koff dan menyimpulkan bahawa bebuli sinovagina adalah sama dengan bahagian bawah salur Wolffian.[25][27] Pandangan Witschi disokong oleh penyelidikan Acién et al., Bok dan Drews.[25][27] Robboy et al. mengulas teori Koff dan Bulmer, serta menyokong perihalan Bulmer berdasarkan penyelidikan mereka sendiri.[26] Perdebatan ini berpunca daripada kerumitan tisu yang saling berkait dan ketiadaan model haiwan yang sepadan dengan perkembangan vagina manusia.[26][28] Oleh sebab itu, kajian mengenai perkembangan vagina manusia masih berjalan dan mungkin dapat membantu merungkai data yang bercanggah tersebut.[25]

Mikroanatomi

[sunting | sunting sumber]
Rencana utama: Epitelium vagina
Mikrograf dinding vagina
Pembesaran kuasa sederhana mikrograf slaid yang diwarnai H&E menunjukkan sebahagian dinding vagina. Epitelium skuamosa berstratifikasi dan tisu penghubung di bawahnya dapat dilihat. Lapisan otot yang lebih dalam tidak ditunjukkan. Garis hitam menunjukkan lipatan pada mukosa.

Dinding vagina dari lumen ke arah luar terdiri pertamanya daripada mukosa epitelium skuamosa berstratifikasi yang tidak berkeratin, dengan lamina propria (lapisan nipis tisu penghubung) di bawahnya. Keduanya, terdapat lapisan otot licin dengan berkas gentian membulat di bahagian dalam berbanding gentian membujur (yang memanjang). Akhir sekali ialah lapisan luar tisu penghubung yang dipanggil adventitia. Sesetengah teks menyenaraikan empat lapisan dengan mengira dua sublapisan mukosa (epitelium dan lamina propria) secara berasingan.[29][30]

Lapisan otot licin di dalam vagina mempunyai daya pengecutan lemah yang boleh mewujudkan sedikit tekanan dalam lumen vagina. Daya pengecutan yang jauh lebih kuat, seperti semasa kelahiran anak, datang daripada otot di dasar pelvis yang melekat pada adventitia di sekeliling vagina.[31]

Lamina propria kaya dengan saluran darah dan saluran limfa. Lapisan otot terdiri daripada gentian otot licin, dengan lapisan luar otot membujur, lapisan dalam otot membulat, dan gentian otot serong di antaranya. Lapisan luar, iaitu adventitia, ialah lapisan tisu penghubung padat yang nipis dan ia bercantum dengan tisu penghubung longgar yang mengandungi saluran darah, salur limfa dan gentian saraf yang terletak di antara organ pelvis.[9][30][21] Mukosa vagina tidak mempunyai kelenjar. Ia membentuk lipatan (rabung melintang atau rugae), yang lebih ketara pada sepertiga bahagian luar vagina; fungsinya adalah untuk memberikan vagina luas permukaan yang bertambah bagi tujuan pemanjangan dan peregangan.[6][7]

Gambar dekat vagina
Lipatan mukosa (atau rugae vagina) ditunjukkan pada sepertiga bahagian hadapan vagina.

Epitelium ektoserviks (bahagian serviks rahim yang memanjang ke dalam vagina) ialah lanjutan daripada, dan berkongsi sempadan dengan, epitelium vagina.[32] Epitelium vagina terdiri daripada lapisan sel, termasuk sel basal, sel parabasal, sel rata skuamosa superfisial, dan sel perantaraan.[33] Lapisan basal epitelium adalah yang paling aktif secara mitosis dan menghasilkan sel baharu.[34] Sel superfisial luruh secara berterusan dan sel basal menggantikannya.[7][35][36] Estrogen merangsang sel perantaraan dan superfisial untuk berisi dengan glikogen.[36][37] Sel daripada lapisan basal bawah beralih daripada aktiviti metabolik aktif kepada kematian (apoptosis). Di lapisan tengah epitelia ini, sel-sel mula kehilangan mitokondria dan organel lain.[34][38] Sel-sel ini mengekalkan tahap glikogen yang biasanya tinggi berbanding tisu epitelium lain dalam badan.[34]

Di bawah pengaruh estrogen ibu, vagina bayi baru lahir dilapisi oleh epitelium skuamosa berstratifikasi (atau mukosa) yang tebal selama dua hingga empat minggu selepas kelahiran. Antara waktu itu hingga akil baligh, epitelium kekal nipis dengan hanya beberapa lapisan sel kuboid tanpa glikogen.[36][39] Epitelium juga mempunyai sedikit rugae dan berwarna merah sebelum akil baligh.[40] Apabila akil baligh bermula, mukosa menebal dan kembali menjadi epitelium skuamosa berstratifikasi dengan sel yang mengandungi glikogen, di bawah pengaruh tahap estrogen gadis tersebut yang meningkat.[36] Akhirnya, epitelium menipis bermula dari menopaus dan seterusnya berhenti mengandungi glikogen, disebabkan oleh kekurangan estrogen.[7][35][41]

Sel skuamosa yang leper lebih tahan terhadap lelas dan jangkitan.[39] Kebolehtelapan epitelium membolehkan tindak balas yang berkesan daripada sistem imun memandangkan antibodi dan komponen imun lain boleh sampai ke permukaan dengan mudah.[42] Epitelium vagina berbeza daripada tisu kulit yang serupa. Epidermis kulit secara relatifnya tahan terhadap air kerana ia mengandungi tahap lipid yang tinggi. Epitelium vagina mengandungi tahap lipid yang lebih rendah. Ini membenarkan laluan air dan bahan larut air menembusi tisu tersebut.[42]

Pengkeratinan berlaku apabila epitelium terdedah kepada suasana luaran yang kering.[7] Dalam keadaan tidak normal, seperti dalam prolaps organ pelvis, mukosa mungkin terdedah kepada udara, menjadi kering dan berkeratin.[43]

Bekalan darah dan saraf

[sunting | sunting sumber]

Darah dibekalkan ke vagina terutamanya melalui arteri faraj, yang muncul daripada cabang arteri iliak dalaman atau arteri uterin.[6][44] Arteri-arteri faraj beranastomosis (bercantum) di sepanjang sisi vagina dengan cabang serviks arteri uterin; ini membentuk arteri azigos,[44] yang terletak di garis tengah vagina anterior dan posterior.[12] Arteri lain yang membekalkan vagina termasuk arteri rektum tengah dan arteri pudendal dalaman,[7] yang kesemuanya merupakan cabang arteri iliak dalaman.[12] Tiga kumpulan saluran limfa mengiringi arteri-arteri ini; kumpulan atas mengiringi cabang faraj arteri uterin; kumpulan tengah mengiringi arteri faraj; dan kumpulan bawah, yang mengalirkan limfa dari kawasan di luar himen, menyalir ke nodus limfa inguinal.[12][45] Sembilan puluh lima peratus saluran limfa vagina berada dalam jarak 3 mm dari permukaan vagina.[46]

Dua vena utama menyalirkan darah dari vagina, satu di kiri dan satu di kanan. Vena-vena ini membentuk satu rangkaian vena yang lebih kecil, iaitu pleksus vena faraj, di sisi vagina, yang bersambung dengan pleksus vena yang serupa pada rahim, pundi kencing, dan rektum. Kesemua ini akhirnya menyalir ke dalam vena iliak dalaman.[12]

Bekalan saraf bagi bahagian atas vagina disediakan oleh kawasan simpatetik dan parasimpatetik pleksus pelvis. Bahagian bawah vagina dibekalkan oleh saraf pudendal.[7][12]

Fungsi

[sunting | sunting sumber]

Rembesan

[sunting | sunting sumber]
Laman utama: Lelehan faraj dan Pelinciran faraj

Rembesan vagina terutamanya berasal dari rahim, serviks, dan epitelium vagina sebagai tambahan kepada pelinciran faraj yang sedikit daripada kelenjar Bartholin semasa rangsangan seksual.[7] Hanya sedikit rembesan vagina diperlukan untuk melembapkan vagina; rembesan boleh meningkat semasa rangsangan seksual, di pertengahan atau sejurus sebelum haid, atau semasa kehamilan.[7] Haid (juga dikenali sebagai "datang bulan") ialah pelepasan darah dan tisu mukosa (dikenali sebagai menses) secara tetap dari lapisan dalam rahim melalui vagina.[47] Membran mukus vagina berbeza ketebalan dan komposisinya semasa kitaran haid,[48] iaitu perubahan semula jadi dan tetap yang berlaku dalam sistem pembiakan wanita (khususnya rahim dan ovari) yang membolehkan kehamilan berlaku.[49][50] Pelbagai produk kebersihan seperti tampon, cawan haid, dan tuala wanita boleh didapati untuk menyerap atau menampung darah haid.[51]

Kelenjar Bartholin, yang terletak berhampiran bukaan vagina, pada asalnya dianggap sebagai sumber utama bagi pelinciran vagina, namun pemeriksaan lanjut menunjukkan bahawa ia hanya menghasilkan beberapa titisan mukus.[52] Pelinciran vagina kebanyakannya dibekalkan oleh rembesan plasma yang dikenali sebagai transudat dari dinding vagina. Ia pada mulanya terbentuk sebagai titisan seakan-akan peluh, dan disebabkan oleh peningkatan tekanan cecair dalam tisu vagina (vasokongesi), yang mengakibatkan pembebasan plasma sebagai transudat dari kapilari melalui epitelium vagina.[52][53][54]

Sebelum dan semasa ovulasi, kelenjar mukus di dalam serviks merembeskan variasi mukus yang berbeza, yang menyediakan persekitaran beralkali dan subur dalam saluran vagina yang sesuai untuk kelangsungan hidup sperma.[55] Selepas menopaus, pelinciran vagina berkurangan secara semula jadi.[56]

Rangsangan seksual

[sunting | sunting sumber]
Maklumat selanjutnya: Aktiviti seksual manusia dan Seksualiti wanita manusia

Hujung saraf di dalam vagina mampu memberikan sensasi kenikmatan apabila dirangsang semasa aktiviti seksual. Wanita mungkin memperoleh kenikmatan daripada satu bahagian tertentu vagina, atau daripada rasa keintiman dan kepenuhan semasa penembusan vagina.[57] Memandangkan vagina tidak kaya dengan hujung saraf, wanita sering kali tidak menerima rangsangan seksual yang mencukupi, atau mencapai orgasme, semata-mata melalui penembusan vagina.[57][58][59] Walaupun kajian literatur lazimnya memetik wujudnya tumpuan hujung saraf yang lebih tinggi dan oleh itu kepekaan yang lebih ketara berhampiran bukaan vagina (sepertiga bahagian luar atau bawah),[58][59][60] beberapa pemeriksaan saintifik terhadap persarafan dinding vagina menunjukkan tiada satu kawasan pun yang mempunyai kepadatan hujung saraf yang lebih tinggi.[61][62] Penyelidikan lain menunjukkan bahawa hanya sesetengah wanita mempunyai kepadatan hujung saraf yang lebih tinggi pada dinding anterior vagina.[61][63] Disebabkan bilangan hujung saraf yang lebih sedikit di dalam vagina, kesakitan semasa melahirkan anak menjadi jauh lebih tertahankan.[59][64][65]

Kenikmatan boleh diperolehi daripada vagina melalui pelbagai cara. Selain penembusan zakar, kenikmatan boleh terhasil daripada onani, main jari, atau posisi seks tertentu (seperti posisi mubaligh atau posisi seks sudu).[66] Pasangan heteroseksual mungkin melakukan perlakuan main jari sebagai satu bentuk rangsangan awal untuk membangkitkan rangsangan seksual atau sebagai perlakuan iringan,[67][68] atau sebagai satu jenis kawalan kelahiran, mahupun untuk memelihara keperawanan.[69][70] Walaupun kurang lazim, mereka mungkin menggunakan perlakuan seksual bukan zakar-vagina sebagai sumber utama kenikmatan seksual.[68] Sebaliknya, lesbian dan wanita yang melakukan hubungan seks dengan wanita lain lazimnya melakukan main jari sebagai bentuk utama aktiviti seksual.[71][72] Sesetengah wanita dan pasangan menggunakan mainan seks, seperti penggetar atau dildo, untuk kenikmatan vagina.[73]

Kebanyakan wanita memerlukan rangsangan langsung pada kelentit (klitoris) untuk mencapai orgasme.[58][59] Klitoris memainkan peranan dalam rangsangan vagina. Ia merupakan organ seks berstruktur satah berbilang yang mengandungi limpahan hujung saraf, dengan perlekatan yang luas pada lengkung pubik dan tisu sokongan yang meluas ke labia. Penyelidikan menunjukkan bahawa ia membentuk gugusan tisu bersama vagina. Tisu ini mungkin lebih meluas pada sesetengah wanita berbanding yang lain, yang mungkin menyumbang kepada orgasme yang dialami secara vagina.[58][74][75]

Semasa rangsangan seksual, dan terutamanya rangsangan pada klitoris, dinding vagina akan mengeluarkan pelincir. Ini bermula selepas sepuluh hingga tiga puluh saat rangsangan seksual, dan jumlahnya meningkat semakin lama wanita itu terangsang.[76] Ia mengurangkan geseran atau kecederaan yang boleh disebabkan oleh kemasukan zakar ke dalam vagina atau penembusan lain pada vagina semasa aktiviti seksual. Vagina memanjang semasa rangsangan, dan boleh terus memanjang sebagai tindak balas kepada tekanan; apabila wanita terangsang sepenuhnya, vagina mengembang dari segi panjang dan lebarnya, manakala serviks tertarik ke atas.[76][77] Dengan dua pertiga bahagian atas vagina mengembang dan memanjang, rahim naik ke dalam pelvis besar, dan serviks terangkat di atas dasar vagina, mengakibatkan pembentukan seperti khemah pada satah pertengahan vagina.[76] Ini dikenali sebagai kesan berkhemah atau belon.[78] Semasa dinding elastik vagina meregang atau mengecut, dengan sokongan daripada otot pelvis, untuk membaluti zakar (atau objek lain) yang dimasukkan,[60] ini mewujudkan geseran bagi zakar dan membantu menyebabkan lelaki mengalami orgasme dan ejakulasi, yang seterusnya membolehkan persenyawaan.[79]

Satu kawasan di dalam vagina yang mungkin merupakan zon erogen ialah titik G. Ia lazimnya ditakrifkan terletak di dinding anterior vagina, beberapa inci ke dalam dari pintu masuk, dan sesetengah wanita mengalami kenikmatan yang mendalam, dan kadangkala orgasme, jika kawasan ini dirangsang semasa aktiviti seksual.[61][63] Orgasme titik G mungkin bertanggungjawab terhadap ejakulasi wanita, menyebabkan sesetengah doktor dan penyelidik percaya bahawa kenikmatan titik G berpunca daripada kelenjar Skene, iaitu homolog wanita bagi prostat, dan bukannya mana-mana titik tertentu pada dinding vagina; penyelidik lain menganggap hubungan antara kelenjar Skene dan kawasan titik G sebagai lemah.[61][62][63] Kewujudan titik G (dan kewujudannya sebagai struktur yang berbeza) masih dipertikaikan kerana laporan mengenai lokasinya boleh berbeza-beza bagi setiap wanita, ia kelihatan tidak wujud pada sesetengah wanita, dan ia dihipotesiskan sebagai lanjutan klitoris dan justeru menjadi sebab kepada orgasme yang dialami secara vagina.[61][64][75]

Kelahiran

[sunting | sunting sumber]
Rencana utama: Kelahiran anak

Vagina merupakan saluran kelahiran bagi kelahiran bayi. Apabila proses bersalin semakin hampir, beberapa tanda mungkin berlaku, termasuk lelehan faraj dan pecah ketuban (air ketuban pecah). Perkara ini mengakibatkan pancaran atau aliran kecil cecair amniotik dari vagina.[80] Air ketuban paling kerap pecah pada permulaan proses bersalin. Ia berlaku sebelum proses bersalin jika terdapat ketuban pecah pramatang, yang berlaku dalam 10% kes.[81] Dalam kalangan wanita yang melahirkan anak buat kali pertama, pengecutan Braxton Hicks sering disalah anggap sebagai pengecutan sebenar,[82] sebaliknya ia merupakan cara tubuh membuat persediaan untuk proses bersalin yang sebenar. Pengecutan ini tidak menandakan permulaan proses bersalin,[83] tetapi ia lazimnya sangat kuat pada hari-hari menjelang kelahiran.[82][83]

Semasa tubuh bersedia untuk kelahiran, serviks menjadi lembut, menipis, bergerak ke hadapan, dan mula terbuka. Hal ini membolehkan janin menetap di dalam pelvis, satu proses yang dikenali sebagai penurunan janin (lightening).[84] Apabila janin menetap di dalam pelvis, kesakitan pada saraf skiatik, lelehan faraj yang bertambah, dan kekerapan membuang air kecil yang meningkat boleh berlaku.[84] Walaupun penurunan ini lebih berkemungkinan berlaku selepas proses bersalin bermula bagi wanita yang pernah melahirkan anak sebelum ini, ia mungkin berlaku sepuluh hingga empat belas hari sebelum proses bersalin bagi wanita yang merasai pengalaman bersalin buat kali pertama.[85]

Janin mula kehilangan sokongan daripada serviks apabila pengecutan bermula. Dengan pendilatan serviks mencapai 10 cm bagi menampung kepala janin, kepala tersebut bergerak dari rahim ke vagina.[80][86] Keanjalan vagina membolehkannya meregang banyak kali ganda daripada diameter asalnya untuk melahirkan anak tersebut.[87]

Kelahiran faraj adalah lebih lazim, tetapi jika terdapat risiko komplikasi, pembedahan caesarean (pembedahan C) mungkin dilakukan.[88] Mukosa vagina mengalami pengumpulan cecair yang tidak normal (edematosa) dan menjadi nipis, dengan sedikit rugae, sejurus selepas kelahiran. Mukosa kembali menebal dan rugae muncul semula dalam masa kira-kira tiga minggu setelah ovari mendapatkan kembali fungsi kebiasaannya dan aliran estrogen dipulihkan. Bukaan vagina ternganga dan mengendur, sehinggalah ia kembali hampir kepada keadaan sebelum hamil dalam tempoh enam hingga lapan minggu selepas kelahiran, yang dikenali sebagai tempoh selepas bersalin; walau bagaimanapun, saiz vagina akan terus menjadi lebih besar berbanding sebelumnya.[89]

Selepas melahirkan anak, terdapat satu fasa lelehan faraj yang dipanggil lokia yang boleh berbeza-beza dengan ketara dari segi jumlah kehilangan dan tempohnya tetapi boleh berlanjutan sehingga enam minggu.[90]

Mikrobiota vagina

[sunting | sunting sumber]
Rencana utama: Flora vagina
Maklumat selanjutnya: Senarai spesies mikrobiota pada saluran pembiakan bawah wanita
Pewarnaan Gram laktobasili dan sel epitelium skuamosa dalam sapuan vagina

Flora vagina ialah sebuah ekosistem kompleks yang berubah sepanjang hayat, dari saat kelahiran hingga menopaus. Mikrobiota vagina mendiami kawasan dalam dan pada lapisan paling luar epitelium vagina.[42] Mikrobiom ini terdiri daripada pelbagai spesies dan genus, yang lazimnya tidak menyebabkan simptom atau jangkitan pada wanita dengan tahap imuniti yang normal. Mikrobiom vagina didominasi oleh spesies Lactobacillus.[91] Spesies-spesies ini memetabolismekan glikogen, lantas menguraikannya menjadi gula. Lactobacilli memetabolismekan gula tersebut kepada glukosa dan asid laktik.[92] Di bawah pengaruh hormon, seperti estrogen, progesteron dan hormon perangsang folikel (FSH), ekosistem vagina mengalami perubahan berkitar atau berkala.[92]

Kepentingan klinikal

[sunting | sunting sumber]

Pemeriksaan pelvis

[sunting | sunting sumber]
Gambar spekulum lutsinar di atas permukaan putih
Spekulum vagina divalva plastik pakai buang yang digunakan dalam pemeriksaan ginekologi
Gambar serviks seperti yang diterangkan dalam kapsyen
Serviks normal orang dewasa yang dilihat melalui vagina (per vaginam atau PV) menggunakan spekulum vagina divalva. Bilah spekulum berada di atas dan bawah manakala dinding vagina yang meregang dapat dilihat di kiri dan kanan.

Kesihatan vagina boleh dinilai semasa pemeriksaan pelvis, bersama-sama dengan tahap kesihatan sebahagian besar organ dalam sistem pembiakan wanita.[93][94][95] Pemeriksaan sebegini mungkin merangkumi Ujian Pap (atau calitan pangkal rahim). Di Amerika Syarikat, saringan ujian Pap disyorkan bermula sekitar usia 21 tahun hingga umur 65 tahun.[96] Namun begitu, negara-negara lain tidak mengesyorkan ujian pap bagi wanita yang tidak aktif secara seksual.[97] Garis panduan mengenai kekerapan adalah berbeza-beza antara setiap tiga hingga lima tahun.[97][98][99] Pemeriksaan pelvis rutin ke atas wanita yang tidak hamil dan tidak menunjukkan sebarang simptom mungkin lebih mendatangkan kemudaratan berbanding manfaat.[100] Satu penemuan normal semasa pemeriksaan pelvis wanita hamil ialah rona kebiruan pada dinding vagina.[93]

Pemeriksaan pelvis paling kerap dilakukan apabila terdapat simptom lelehan yang tidak dapat dijelaskan, kesakitan, pendarahan yang tidak dijangka, atau masalah berkaitan pembuangan air kecil.[93][101][102] Semasa pemeriksaan pelvis, bukaan vagina dinilai dari segi kedudukannya, simetri, kehadiran himen, dan bentuknya. Vagina dinilai secara dalaman oleh pemeriksa menggunakan jari bersarung, sebelum spekulum dimasukkan, untuk memerhatikan kehadiran sebarang kelemahan, benjolan, atau nodul. Keradangan dan lelehan akan dicatatkan sekiranya ada. Pada masa ini, kelenjar Skene dan Bartholin dipalpat untuk mengenal pasti kelainan pada struktur ini. Selepas pemeriksaan digital pada vagina selesai, spekulum, iaitu instrumen untuk melihat struktur dalaman, dimasukkan dengan teliti agar serviks dapat dilihat dengan jelas.[93] Pemeriksaan vagina juga boleh dilakukan semasa pemeriksaan rongga badan.[103]

Koyakan atau kecederaan lain pada vagina boleh berlaku semasa serangan seksual atau penderaan seksual lain.[40][93] Ini boleh merangkumi koyakan, lebam, keradangan, dan melecet. Serangan seksual menggunakan objek boleh merosakkan vagina dan pemeriksaan sinar-X mungkin mendedahkan kehadiran objek asing.[40] Sekiranya persetujuan diberikan, pemeriksaan pelvis merupakan sebahagian daripada penilaian untuk serangan seksual.[104] Pemeriksaan pelvis juga dilakukan semasa kehamilan, dan wanita yang mempunyai kehamilan berisiko tinggi akan menjalani pemeriksaan dengan lebih kerap.[93][105]

Ubat-ubatan

[sunting | sunting sumber]

Pemberian intravagina ialah satu laluan pemberian di mana ubat dimasukkan ke dalam vagina sebagai krim atau tablet. Secara farmakologi, kaedah ini mempunyai potensi kelebihan untuk menggalakkan kesan terapeutik terutamanya di dalam vagina atau struktur berhampiran (seperti bahagian vagina serviks) dengan kesan buruk sistemik yang terhad berbanding laluan pemberian yang lain.[106][107] Ubat-ubatan yang digunakan untuk mematangkan serviks dan mencetuskan kelahiran lazimnya diberikan melalui laluan ini, begitu juga dengan estrogen, agen perancang keluarga, propranolol, dan antikulat. Cincin vagina juga boleh digunakan untuk memberikan ubat, termasuk kawalan kelahiran menggunakan cincin vagina perancang keluarga. Ia dimasukkan ke dalam vagina dan memberikan tahap ubat yang berterusan, berdos rendah serta konsisten di dalam vagina dan ke seluruh tubuh.[108][109]

Sebelum bayi keluar dari rahim, suntikan untuk mengawal kesakitan semasa kelahiran anak boleh diberikan melalui dinding vagina dan berhampiran dengan saraf pudendal. Oleh sebab saraf pudendal membawa gentian motor dan deria yang menyarafi otot pelvis, sekatan saraf pudendal dapat melegakan kesakitan bersalin. Ubat tersebut tidak memudaratkan bayi, dan tidak mendatangkan sebarang komplikasi yang ketara.[110]

Jangkitan, penyakit, dan seks selamat

[sunting | sunting sumber]
Laman utama: Penyakit vagina dan Seks selamat

Jangkitan atau penyakit vagina merangkumi jangkitan yis, vaginitis, jangkitan kelamin (STI) dan kanser. Lactobacillus gasseri dan spesies Lactobacillus lain dalam flora vagina memberikan sedikit perlindungan daripada jangkitan melalui rembesan bakteriosin dan hidrogen peroksida.[111] Vagina yang sihat bagi seorang wanita pada usia subur adalah berasid, dengan pH lazimnya antara 3.8 dan 4.5.[92] Nilai pH yang rendah ini menghalang pertumbuhan pelbagai strain mikrob patogenik.[92] Keseimbangan asid vagina juga boleh dipengaruhi oleh air mani,[112][113] kehamilan, haid, diabetes atau penyakit lain, pil perancang, antibiotik tertentu, diet yang tidak sihat, dan tekanan.[114] Mana-mana perubahan pada keseimbangan asid vagina ini boleh menyumbang kepada jangkitan yis.[115] Nilai pH cecair vagina yang meningkat (lebih daripada 4.5) boleh disebabkan oleh pertumbuhan bakteria yang berlebihan seperti dalam vaginosis bakteria, atau dalam jangkitan parasit trikomoniasis, di mana kedua-duanya mempunyai simptom vaginitis.[92][116] Flora vagina yang dipenuhi oleh pelbagai jenis bakteria berbeza yang menjadi ciri vaginosis bakteria meningkatkan risiko hasil kehamilan yang buruk.[117] Semasa pemeriksaan pelvis, sampel cecair vagina mungkin diambil untuk menyaring jangkitan kelamin atau jangkitan lain.[93][118]

Oleh sebab vagina mampu membersihkan dirinya sendiri, ia lazimnya tidak memerlukan penjagaan kebersihan yang khusus.[119] Para doktor secara umumnya tidak menggalakkan amalan meruang bagi tujuan mengekalkan kesihatan vulvovagina.[119][120] Memandangkan flora vagina memberikan perlindungan daripada penyakit, gangguan pada keseimbangan ini boleh membawa kepada jangkitan dan lelehan yang tidak normal.[119] Lelehan faraj mungkin menunjukkan jangkitan vagina melalui warna dan baunya, atau simptom yang berpunca daripada lelehan tersebut, seperti kerengsaan atau rasa pedih.[121][122] Lelehan faraj yang tidak normal boleh disebabkan oleh STI, diabetes, cecair meruang, sabun berwangi, mandian buih, pil perancang, jangkitan yis (lazimnya akibat penggunaan antibiotik) atau bentuk vaginitis yang lain.[121] Manakala vaginitis merupakan keradangan vagina, dan dikaitkan dengan jangkitan, masalah hormon, atau bahan perengsa,[123][124] vaginismus ialah pengetatan otot vagina secara luar kawal semasa penembusan vagina yang disebabkan oleh refleks terlazim atau penyakit.[123] Lelehan faraj akibat jangkitan yis biasanya pekat, berwarna krim dan tidak berbau, manakala lelehan akibat vaginosis bakteria berwarna kelabu keputihan, dan lelehan akibat trikomoniasis biasanya berwarna kelabu, cair, dan berbau hanyir. Lelehan dalam 25% kes trikomoniasis berwarna kuning kehijauan.[122]

HIV/AIDS, papilomavirus manusia (HPV), herpes alat kelamin dan trikomoniasis ialah beberapa jenis STI yang boleh menjejaskan vagina, dan sumber kesihatan mengesyorkan amalan seks selamat (atau kaedah penghalang) bagi mencegah penularan penyakit ini dan pelbagai STI lain.[125][126] Seks selamat lazimnya melibatkan penggunaan kondom, dan kadangkala kondom wanita (yang memberikan lebih kawalan kepada wanita). Kedua-dua jenis ini boleh membantu mengelakkan kehamilan dengan mencegah air mani daripada bersentuhan dengan vagina.[127][128] Walau bagaimanapun, hanya terdapat sedikit penyelidikan sama ada kondom wanita sama berkesannya dengan kondom lelaki dalam mencegah STI,[128] dan ia sedikit kurang berkesan berbanding kondom lelaki dalam mencegah kehamilan, yang mungkin disebabkan kondom wanita kurang ketat berbanding kondom lelaki atau kerana ia boleh tergelincir ke dalam vagina dan menumpahkan air mani.[129]

Nodus limfa vagina sering memerangkap sel kanser yang berasal dari vagina. Nodus ini boleh dinilai untuk mengesan kehadiran penyakit. Pembuangan nodus limfa vagina secara pembedahan terpilih (berbanding pembuangan menyeluruh dan lebih invasif) dapat mengurangkan risiko komplikasi yang boleh mengiringi pembedahan yang lebih radikal. Nodus terpilih ini bertindak sebagai nodus limfa sentri.[46] Selain pembedahan, nodus limfa yang berkenaan kadangkala dirawat menggunakan terapi sinaran yang diberikan pada kawasan pelvis pesakit, nodus limfa inguinal, atau kedua-duanya.[130]

Kanser vagina dan kanser vulva adalah sangat jarang berlaku, dan terutamanya menjejaskan wanita yang lebih tua.[131][132] Kanser serviks (yang secara relatifnya agak lazim) meningkatkan risiko kanser vagina,[133] justeru itu wujudnya kemungkinan yang ketara bagi kanser vagina berlaku pada masa yang sama, atau selepas, kanser serviks. Ini berkemungkinan besar disebabkan oleh puncanya yang sama.[133][131][134] Kanser serviks boleh dicegah melalui saringan calitan pap dan vaksin HPV, tetapi vaksin HPV hanya meliputi HPV jenis 16 dan 18, yang merupakan punca kepada 70% kanser serviks.[135][136] Beberapa simptom kanser serviks dan vagina termasuklah dispareunia, dan pendarahan faraj atau lelehan faraj yang tidak normal, terutamanya selepas persetubuhan atau menopaus.[137][138] Walau bagaimanapun, kebanyakan kanser serviks bersifat asimptomatik (tidak menunjukkan sebarang simptom).[137] Brakiterapi intrakaviti vagina (VBT) digunakan untuk merawat kanser endometrium, vagina dan serviks. Satu aplikator dimasukkan ke dalam vagina bagi membolehkan pemberian sinaran sedekat yang mungkin dengan tapak kanser tersebut.[139][140] Kadar kelangsungan hidup meningkat dengan VBT jika dibandingkan dengan terapi sinaran pancaran luaran.[139] Dengan menggunakan vagina untuk menempatkan pemancar sedekat mungkin dengan ketumbuhan kanser, kesan sistemik terapi sinaran dikurangkan dan kadar kesembuhan untuk kanser vagina adalah lebih tinggi.[141] Masih belum jelas daripada kajian sama ada rawatan kanser serviks dengan terapi sinaran meningkatkan risiko kanser vagina.[133]

Kesan penuaan dan kelahiran anak

[sunting | sunting sumber]

Umur dan tahap hormon berkorelasi secara signifikan dengan tahap pH vagina.[142] Estrogen, glikogen dan laktobasili memberi kesan kepada tahap ini.[143][144] Pada saat kelahiran, vagina bersifat berasid dengan pH sekitar 4.5,[142] dan berhenti menjadi berasid menjelang usia tiga hingga enam minggu,[145] berubah menjadi beralkali.[146] Purata pH vagina ialah 7.0 pada kanak-kanak perempuan sebelum akil baligh.[143] Walaupun terdapat variasi yang tinggi pada tempoh masanya, kanak-kanak perempuan yang berumur sekitar tujuh hingga dua belas tahun akan terus mengalami perkembangan labia tatkala selaput dara menebal dan vagina memanjang hingga kira-kira 8 cm. Mukosa vagina menebal dan pH vagina kembali menjadi berasid. Kanak-kanak perempuan juga mungkin mengalami lelehan faraj nipis berwarna putih yang dipanggil leukorea.[146] Mikrobiota vagina bagi gadis remaja berumur 13 hingga 18 tahun adalah serupa dengan wanita pada usia reproduktif,[144] yang mempunyai purata pH vagina 3.8–4.5,[92] namun penyelidikan masih belum jelas sama ada keadaan ini sama bagi gadis pramenarke atau perimenarke.[144] Tahap pH vagina semasa menopaus ialah 6.5–7.0 (tanpa terapi penggantian hormon), atau 4.5–5.0 dengan terapi penggantian hormon.[144]

Ilustrasi bersebelahan yang menggambarkan kesan penipisan menopaus pada mukosa dinding vagina
Mukosa vagina pramenopaus (kiri) berbanding mukosa vagina menopaus (kanan)

Selepas menopaus, tubuh menghasilkan kurang estrogen. Ini menyebabkan vaginitis atrofi (penipisan dan keradangan pada dinding vagina),[35][147] yang boleh membawa kepada kegatalan, rasa terbakar, pendarahan, pedih, atau kekeringan vagina (pengurangan pelinciran).[148] Kekeringan vagina boleh menyebabkan ketidakselesaan secara sendirinya atau ketidakselesaan serta kesakitan semasa persetubuhan.[148][149] Rasa panas mendadak juga merupakan ciri menopaus.[114][150] Menopaus turut menjejaskan komposisi struktur sokongan vagina. Struktur vaskular menjadi semakin berkurangan seiring dengan peningkatan usia.[151] Komposisi dan nisbah kolagen tertentu mula berubah. Kelemahan pada struktur sokongan vagina dipercayai berpunca daripada perubahan fisiologi dalam tisu penghubung ini.[152]

Simptom menopaus boleh diredakan melalui krim vagina yang mengandungi estrogen,[150] ubat-ubatan tanpa preskripsi dan bukan hormon,[148] cincin estrogen vagina seperti Femring,[153] atau terapi penggantian hormon yang lain,[150] namun terdapat risiko (termasuk kesan buruk) yang dikaitkan dengan terapi penggantian hormon.[154][155] Krim vagina dan cincin estrogen vagina mungkin tidak mempunyai risiko yang sama seperti rawatan penggantian hormon yang lain.[156] Terapi penggantian hormon boleh merawat kekeringan vagina,[153] tetapi pelincir peribadi boleh digunakan untuk memulihkan kekeringan vagina secara sementara khususnya bagi tujuan persetubuhan.[149] Sesetengah wanita mengalami peningkatan kemahuan seksual selepas menopaus.[148] Terdapat kemungkinan bahawa wanita menopaus yang terus melakukan aktiviti seksual secara kerap mengalami pelinciran vagina yang sama tahapnya dengan wanita yang belum memasuki alam menopaus, serta dapat menikmati persetubuhan sepenuhnya.[148] Mereka mungkin mengalami kurang atrofi vagina dan isu berkaitan persetubuhan.[157]

Perubahan vagina yang berlaku seiring dengan penuaan dan kelahiran anak termasuklah kelewahan mukosa, pembundaran aspek posterior vagina dengan pemendekan jarak dari hujung distal saluran dubur ke bukaan vagina, diastasis atau gangguan pada otot pubokoksigeus yang disebabkan oleh pemulihan episiotomi yang lemah, serta lepuh yang mungkin menonjol melepasi kawasan bukaan vagina.[158] Perubahan vagina lain yang berkaitan dengan penuaan dan kelahiran anak ialah inkontinens urinari tekanan, rektokel, dan sistokel.[158]

Perubahan fizikal akibat kehamilan, kelahiran anak, dan menopaus sering menyumbang kepada inkontinens urinari tekanan. Jika seorang wanita mempunyai sokongan otot dasar pelvis yang lemah dan kerosakan tisu akibat kelahiran anak atau pembedahan pelvis, kekurangan estrogen boleh melemahkan lagi otot pelvis dan menyumbang kepada inkontinens urinari tekanan.[159] Prolaps organ pelvis, seperti rektokel atau sistokel, dicirikan oleh penurunan organ pelvis dari kedudukan normalnya sehingga menghimpit vagina.[160][161] Pengurangan estrogen tidak menyebabkan rektokel, sistokel atau prolaps rahim, tetapi kelahiran anak dan kelemahan pada struktur sokongan pelvis boleh menyebabkannya.[157] Prolaps juga boleh berlaku apabila dasar pelvis tercedera semasa histerektomi, rawatan kanser ginekologi, atau mengangkat barang berat.[160][161] Senaman dasar pelvis seperti senaman Kegel boleh digunakan untuk menguatkan otot dasar pelvis,[162] lantas mencegah atau menghentikan perkembangan prolaps.[163] Tiada bukti yang menunjukkan bahawa melakukan senaman Kegel secara isotonik atau dengan menggunakan sejenis pemberat adalah lebih baik; terdapat risiko yang lebih besar apabila menggunakan pemberat memandangkan objek asing dimasukkan ke dalam vagina.[164]

Semasa peringkat ketiga proses bersalin, tatkala bayi sedang dilahirkan, vagina mengalami perubahan yang ketara. Pancaran darah dari vagina mungkin kelihatan sejurus sebelum bayi dilahirkan. Koyakan pada vagina yang boleh berlaku semasa kelahiran berbeza dari segi kedalaman, keparahan dan jumlah penglibatan tisu bersebelahan.[40][165] Koyakan ini boleh menjadi begitu meluas sehingga melibatkan rektum dan dubur. Kejadian ini boleh mendatangkan tekanan yang amat sangat kepada ibu baharu.[165][166] Apabila perkara ini berlaku, inkontinens tinja akan timbul dan najis boleh keluar melalui vagina.[165] Hampir 85% kelahiran faraj spontan mengalami sejenis koyakan. Daripada jumlah ini, 60–70% memerlukan jahitan.[167][168] Koyakan daripada proses bersalin tidak semestinya sentiasa berlaku.[42]

Pembedahan

[sunting | sunting sumber]

Vagina, termasuk bukaan vagina, mungkin mengalami perubahan akibat daripada prosedur pembedahan seperti episiotomi, vaginektomi, vaginoplasti atau labiaplasti.[158][169] Golongan yang menjalani vaginoplasti lazimnya berusia lebih matang dan pernah melahirkan anak.[158] Pemeriksaan vagina secara menyeluruh sebelum vaginoplasti merupakan prosedur standard, berserta rujukan kepada pakar uroginekologi bagi mendiagnosis sebarang kemungkinan gangguan pada vagina.[158] Berhubung dengan labiaplasti, pengecilan saiz labia minora adalah proses yang pantas tanpa halangan, manakala komplikasinya adalah minimum serta jarang berlaku, dan boleh diperbetulkan. Kesan parut daripada prosedur ini adalah sangat minimum, dan tiada masalah jangka panjang yang dikenal pasti setakat ini.[158]

Semasa episiotomi, insisi pembedahan dilakukan pada peringkat kedua proses bersalin untuk meluaskan bukaan vagina bagi membolehkan laluan bayi.[42][139] Walaupun pelaksanaannya secara rutin tidak lagi disyorkan,[170] dan penemuan menunjukkan ketiadaan episiotomi membuahkan hasil yang lebih baik berbanding melakukannya,[42] namun ia kekal sebagai salah satu prosedur perubatan yang paling lazim dilakukan ke atas wanita. Insisi tersebut menembusi lapisan kulit, epitelium vagina, lemak subkutaneus, jasad perineum serta otot perineum melintang superfisial, dan memanjang dari vagina hingga ke dubur.[171][172] Prosedur episiotomi boleh mendatangkan kesakitan selepas bersalin. Golongan wanita kerap melaporkan kesakitan semasa melakukan hubungan seksual sehingga tiga bulan selepas rawatan pemulihan koyakan atau episiotomi.[167][168] Sesetengah teknik pembedahan mengakibatkan kesakitan yang lebih ringan berbanding teknik yang lain.[167] Terdapat dua jenis episiotomi yang lazim dilakukan, iaitu insisi median dan insisi mediolateral. Insisi median merupakan potongan berserenjang di antara vagina dan dubur, serta merupakan kaedah yang paling kerap digunakan.[42][173] Insisi mediolateral pula dilakukan pada satu sudut dari vagina dan tahap kebarangkaliannya untuk terus terkoyak hingga ke dubur adalah lebih rendah. Walau bagaimanapun, potongan mediolateral memerlukan tempoh penyembuhan yang lebih lama berbanding potongan median.[42]

Vaginektomi ialah prosedur pembedahan untuk membuang keseluruhan atau sebahagian vagina, dan biasanya dilakukan bagi merawat kemalignanan (kanser).[169] Pembuangan sebahagian atau keseluruhan organ seksual ini boleh mengakibatkan kerosakan saraf dan meninggalkan parut atau lekatan.[174] Akibatnya, fungsi seksual juga mungkin terjejas, sepertimana dalam sesetengah kes pembedahan kanser serviks. Prosedur pembedahan ini boleh memberi kesan terhadap tahap kesakitan, keanjalan, keupayaan pelinciran vagina, serta rangsangan seksual. Masalah ini sering kali pulih selepas setahun, namun ia juga mungkin mengambil masa yang lebih lama.[174]

Golongan wanita, terutamanya yang lebih berusia dan pernah melahirkan anak berbilang kali, mungkin memilih kaedah pembedahan bagi membetulkan masalah kelonggaran vagina. Pembedahan ini sering digambarkan sebagai prosedur pengetatan atau peremajaan vagina.[175] Walaupun seorang wanita mungkin merasai peningkatan dari segi imej kendiri dan kenikmatan seksual dengan menjalani prosedur pengetatan atau peremajaan vagina ini,[175] namun terdapat risiko yang dikaitkan dengannya, termasuk jangkitan, penyempitan bukaan vagina, tahap pengetatan yang tidak mencukupi, penurunan fungsi seksual (seperti kesakitan semasa persetubuhan), serta fistula rektovagina. Wanita yang menjalani prosedur ini mungkin tanpa disedari mempunyai masalah perubatan yang lain, seperti prolaps, dan percubaan untuk memperbetulkan keadaan ini juga akan dilakukan serentak semasa pembedahan.[176]

Pembedahan pada vagina boleh bersifat elektif atau kosmetik. Wanita yang memilih pembedahan kosmetik mungkin mengalami kondisi kongenital, ketidakselesaan fizikal, atau sekadar ingin mengubah penampilan alat kelamin mereka. Data mengenai rupa bentuk atau ukuran purata alat kelamin sebahagian besarnya tidak tersedia, lantas menyukarkan pentakrifan mengenai tahap kejayaan bagi pembedahan sedemikian.[177] Terdapat pelbagai pembedahan penentuan semula jantina yang tersedia bagi golongan transgender. Walaupun tidak semua kondisi interseks memerlukan rawatan pembedahan, sebilangan individu memilih pembedahan alat kelamin bagi membetulkan keadaan anatomi yang atipikal.[178]

Anomali dan isu kesihatan lain

[sunting | sunting sumber]
Ultrasonograf yang memaparkan pundi kencing di bahagian atas, di atas rahim pada sudut kiri bawah dan vagina pada sudut kanan bawah
Satu ultrabunyi yang menunjukkan pundi kencing (1), rahim (2), dan vagina (3)

Anomali vagina ialah kecacatan yang mengakibatkan vagina menjadi tidak normal atau tidak wujud.[179][180] Anomali vagina obstruktif yang paling lazim ialah selaput dara imperforat, iaitu satu keadaan di mana selaput dara menghalang aliran haid atau rembesan vagina yang lain.[181][182] Anomali vagina yang lain ialah septum vagina melintang, yang menghalang sebahagian atau keseluruhan saluran vagina.[181] Punca sebenar sesuatu halangan mesti dikenal pasti sebelum ia dibaiki, memandangkan pembedahan pembetulan berbeza-beza bergantung pada puncanya.[183] Dalam sesetengah kes, seperti agenesis vagina terpencil, alat kelamin luaran mungkin kelihatan normal.[184]

Bukaan tidak normal yang dikenali sebagai fistula boleh menyebabkan air kencing atau najis memasuki vagina, lantas mengakibatkan masalah inkontinens.[185][186] Vagina terdedah kepada pembentukan fistula disebabkan kedudukannya yang berhampiran dengan saluran kencing dan gastrousus.[187] Punca khususnya adalah pelbagai dan merangkumi proses bersalin yang terhalang, histerektomi, kemalignanan, sinaran, episiotomi, dan gangguan usus.[188][189] Sebilangan kecil fistula vagina bersifat kongenital.[190] Pelbagai kaedah pembedahan digunakan untuk merawat fistula.[191][185] Jika tidak dirawat, fistula boleh mengakibatkan ketiupayaan yang ketara dan memberi impak yang mendalam terhadap kualiti hidup.[185]

Eviserasi vagina merupakan satu komplikasi serius bagi histerektomi vagina dan berlaku apabila kuf vagina pecah, lantas membenarkan usus kecil menonjol keluar daripada vagina.[104][192]

Sista juga boleh menjejaskan vagina. Pelbagai jenis sista vagina boleh terbentuk pada permukaan epitelium vagina atau di lapisan vagina yang lebih dalam dan boleh membesar hingga mencapai saiz 7 cm.[193][194] Sering kali, ia merupakan penemuan sampingan semasa pemeriksaan pelvis secara rutin.[195] Sista vagina boleh menyerupai struktur lain yang menonjol keluar daripada vagina seperti rektokel dan sistokel.[193] Sista yang mungkin hadir termasuklah sista Müllerian, sista duktus Gartner, dan sista epidermoid.[196][197] Sista vagina paling berkemungkinan berlaku dalam kalangan wanita yang berumur antara 30 hingga 40 tahun.[193] Dianggarkan 1 daripada 200 wanita mempunyai sista vagina.[193][198] Sista Bartholin berasal dari bahagian vulva dan bukannya vagina,[199] tetapi ia muncul sebagai satu benjolan pada bukaan vagina.[200] Ia lebih lazim berlaku pada wanita yang lebih muda dan selalunya tanpa simptom,[201] tetapi ia boleh menyebabkan kesakitan sekiranya abses terbentuk,[201] menghalang laluan masuk ke vestibul vulva jika bersaiz besar,[202] serta menyukarkan pergerakan untuk berjalan atau menyebabkan persetubuhan yang menyakitkan.[201]

Masyarakat dan budaya

[sunting | sunting sumber]
Lihat juga: Vulva § Masyarakat dan budaya

Persepsi, perlambangan dan kevulgaran

[sunting | sunting sumber]

Pelbagai persepsi mengenai vagina telah wujud sepanjang sejarah, termasuklah kepercayaan bahawa ia merupakan pusat keinginan seksual, metafora bagi kehidupan melalui kelahiran, lebih rendah darjatnya berbanding zakar, tidak menarik pada pandangan atau bau, atau dianggap bersifat vulgar.[203][204][205] Pandangan-pandangan ini sebahagian besarnya boleh dikaitkan dengan perbezaan jantina, dan cara ia ditafsirkan. David Buss, seorang pakar psikologi evolusi, menyatakan bahawa memandangkan zakar jauh lebih besar daripada klitoris dan mudah dilihat manakala vagina pula sebaliknya, dan lelaki membuang air kecil melalui zakar, kanak-kanak lelaki diajar sejak kecil untuk menyentuh zakar mereka manakala kanak-kanak perempuan sering diajar bahawa mereka tidak patut menyentuh alat kelamin mereka sendiri, yang memberi gambaran bahawa terdapat kemudaratan jika berbuat demikian. Buss mengaitkan hal ini sebagai sebab mengapa ramai wanita tidak begitu mengenali alat kelamin mereka, dan para penyelidik mengandaikan bahawa perbezaan jantina ini menjelaskan mengapa kanak-kanak lelaki belajar melancap lebih awal daripada kanak-kanak perempuan dan melakukannya dengan lebih kerap.[206]

Perkataan vagina lazimnya dielakkan dalam perbualan,[207] dan ramai orang keliru tentang anatomi vagina serta mungkin tidak menyedari bahawa ia tidak digunakan untuk membuang air kecil.[208][209][210] Keadaan ini diburukkan lagi oleh frasa seperti "budak lelaki ada zakar, budak perempuan ada vagina", yang menyebabkan kanak-kanak berfikir bahawa budak perempuan hanya mempunyai satu bukaan di kawasan pelvis.[209] Penulis Hilda Hutcherson menyatakan, "Oleh sebab ramai [wanita] telah dibiasakan sejak kecil melalui isyarat lisan dan bukan lisan untuk menganggap alat kelamin [mereka] sebagai hodoh, berbau, dan tidak bersih, [mereka] tidak mampu untuk menikmati sepenuhnya pertemuan intim" kerana takut pasangan mereka tidak akan menyukai rupa, bau, atau rasa alat kelamin mereka. Beliau berhujah bahawa wanita, tidak seperti lelaki, tidak mempunyai pengalaman di bilik persalinan sekolah di mana mereka membandingkan alat kelamin masing-masing, yang merupakan salah satu sebab mengapa begitu ramai wanita tertanya-tanya sama ada alat kelamin mereka adalah normal.[204] Sarjana Catherine Blackledge [pl] menyatakan bahawa memiliki vagina bermakna beliau lazimnya akan dilayan dengan kurang baik berbanding rakan sejawatannya yang tidak memiliki vagina dan tertakluk kepada ketidaksamaan (seperti ketidaksamaan pekerjaan), yang mana beliau mengkategorikannya sebagai dilayan seperti warganegara kelas kedua.[207]

Gambar yoni batu besar di dalam bekas pameran muzium
Rahim mewakili simbol yang berkuasa sebagai yoni dalam Hinduisme. Gambar menunjukkan yoni batu yang ditemui di tempat suci Cát Tiên, Lâm Đồng, Vietnam.

Pandangan negatif terhadap vagina secara serentak bertentangan dengan pandangan bahawa ia merupakan simbol seksualiti wanita, kerohanian, atau kehidupan yang berkuasa. Penulis Denise Linn menyatakan bahawa vagina "merupakan simbol kewanitaan, keterbukaan, penerimaan, dan daya reseptif yang kuat. Ia adalah semangat lembah dalaman".[211] Sigmund Freud meletakkan nilai yang signifikan pada vagina,[212] dengan mendalilkan konsep bahawa orgasme vagina adalah berasingan daripada orgasme klitoris, dan bahawa, apabila mencapai akil baligh, tindak balas yang sewajarnya bagi wanita dewasa ialah peralihan kepada orgasme vagina (bermakna orgasme tanpa sebarang rangsangan klitoris). Teori ini membuatkan ramai wanita berasa tidak cukup sempurna, memandangkan majoriti wanita tidak dapat mencapai orgasme melalui persetubuhan vagina semata-mata.[213][214][215] Berkaitan dengan agama, rahim mewakili simbol yang berkuasa sebagai yoni dalam agama Hindu, yang melambangkan "potensi feminin", dan ini mungkin menunjukkan nilai yang diberikan oleh masyarakat Hindu terhadap seksualiti wanita serta keupayaan vagina untuk melahirkan kehidupan;[216] walau bagaimanapun, yoni sebagai perlambangan bagi "rahim" bukanlah makna utamanya.[217]

Walaupun pada zaman purba, vagina sering dianggap setara (homolog) dengan zakar, di mana pakar anatomi Galen (129 Masihi – 200 Masihi) dan Vesalius (1514–1564) menganggap organ-organ tersebut adalah sama secara strukturnya kecuali vagina yang berada dalam keadaan terbalik, namun kajian anatomi pada abad-abad berikutnya menunjukkan bahawa klitoris adalah setara dengan zakar.[74][218] Satu lagi persepsi mengenai vagina ialah pelepasan cecair vagina akan memulihkan atau merawat beberapa penyakit; pelbagai kaedah telah digunakan selama berabad-abad untuk melepaskan "benih wanita" (melalui pelinciran vagina atau ejakulasi wanita) sebagai rawatan untuk suffocatio ex semine retento (kelemasan rahim, har. 'kelemasan akibat benih yang tertahan'), penyakit hijau, dan mungkin juga untuk histeria wanita. Kaedah rawatan yang dilaporkan termasuklah bidan menggosok dinding vagina atau memasukkan zakar atau objek berbentuk zakar ke dalam vagina. Simptom diagnosis histeria wanita – satu konsep yang tidak lagi diiktiraf oleh pihak berkuasa perubatan sebagai gangguan perubatan – termasuklah rasa pitam, gementar, insomnia, pengekalan cecair, rasa berat di bahagian perut, kekejangan otot, sesak nafas, cepat marah, hilang selera makan atau selera seks, dan kecenderungan untuk menimbulkan masalah.[219] Ada kemungkinan bahawa wanita yang dianggap menghidap keadaan histeria wanita kadangkala akan menjalani "urut pelvis" – iaitu rangsangan pada alat kelamin oleh doktor sehinggalah wanita tersebut mengalami "paroksismal histeria" (iaitu orgasme). Dalam hal ini, paroksismal dianggap sebagai rawatan perubatan, dan bukannya pelepasan seksual.[219]

Vagina telah diberikan pelbagai nama yang vulgar, tiga daripadanya ialah pussy, twat, dan cunt. Perkataan cunt juga digunakan sebagai gelaran yang merendahkan bagi merujuk kepada individu dari mana-mana jantina. Penggunaan ini agak baharu, yang bermula sejak akhir abad kesembilan belas.[220] Menggambarkan penggunaan kebangsaan yang berbeza, cunt diterangkan sebagai "seorang yang tidak menyenangkan atau bodoh" di dalam Kamus Bahasa Inggeris Oxford Padat,[221] manakala Merriam-Webster mencatatkan penggunaan istilah tersebut sebagai "biasanya merendahkan martabat dan lucah: wanita",[222] sambil mengambil maklum bahawa ia digunakan di Amerika Syarikat sebagai "cara yang menyinggung perasaan untuk merujuk kepada wanita".[223] Random House mentakrifkannya sebagai "lelaki yang hina, keji atau bodoh".[220] Sesetengah golongan feminis pada tahun 1970-an berusaha untuk menghapuskan istilah yang merendahkan martabat seperti cunt.[224] Perkataan twat digunakan secara meluas sebagai gelaran yang merendahkan, terutamanya dalam Bahasa Inggeris British, yang merujuk kepada seseorang yang dianggap menjengkelkan atau bodoh.[225][226] Perkataan pussy boleh menunjukkan "sifat pengecut atau kelemahan", dan "vulva atau vagina manusia" atau secara lanjutannya bermaksud "persetubuhan dengan seorang wanita".[227] Dalam bahasa Inggeris, penggunaan perkataan pussy untuk merujuk kepada wanita dianggap sebagai satu penghinaan atau merendahkan martabat, yang melayan seseorang seolah-olah sebagai objek seksual.[228]

Dalam kesusasteraan dan seni

[sunting | sunting sumber]
Rencana utama: Vagina dan vulva dalam seni

Vagina loquens, atau "vagina yang berbicara", merupakan satu tradisi yang signifikan dalam kesusasteraan dan seni, bermula sejak motif cerita rakyat kuno tentang "faraj yang berbicara".[229][230] Kisah-kisah ini lazimnya melibatkan vagina yang berbicara akibat kesan sihir atau jampi, dan sering kali mengakui ketiadaan kesucian padanya.[229] Kisah rakyat lain pula mengaitkan vagina sebagai mempunyai gigi – vagina dentata (Latin bagi "vagina bergigi"). Perkara ini membawa implikasi bahawa persetubuhan mungkin mengakibatkan kecederaan, kehilangan sifat kelakian, atau pengembirian bagi lelaki yang terlibat. Kisah-kisah ini sering diceritakan sebagai kisah teladan yang memberi amaran tentang bahaya wanita yang tidak dikenali serta untuk mencegah perlakuan rogol.[231]

Pada tahun 1966, artis Perancis Niki de Saint Phalle telah bekerjasama dengan artis aliran Dadaisme Jean Tinguely dan Per Olof Ultvedt dalam satu pemasangan arca berskala besar yang bertajuk "hon-en katedral" (juga dieja "Hon-en-Katedrall", yang bermaksud "dia-sebuah katedral") untuk Moderna Museet, di Stockholm, Sweden. Bentuk luarannya ialah sebuah arca gergasi wanita yang sedang berbaring di mana para pengunjung boleh memasukinya melalui bukaan vagina bersaiz pintu di antara kedua-dua belah kakinya yang terbuka.[232]

The Vagina Monologues, sebuah pementasan berepisod pada tahun 1996 karya Eve Ensler, telah menyumbang kepada usaha menjadikan seksualiti wanita sebagai satu topik wacana umum. Ia terdiri daripada pelbagai monolog yang dibacakan oleh sebilangan wanita. Pada asalnya, Ensler melakonkan setiap monolog itu sendiri, dengan pementasan seterusnya menampilkan tiga orang pelakon wanita; versi yang lebih baharu menampilkan pelakon wanita yang berbeza bagi setiap peranan. Setiap monolog tersebut mengupas aspek pengalaman feminin, menyentuh perkara-perkara seperti aktiviti seksual, cinta, rogol, haid, pencacatan alat kelamin wanita, onani, kelahiran, orgasme, pelbagai nama lazim bagi vagina, atau sekadar sebagai satu aspek fizikal tubuh. Tema yang berulang di sepanjang pementasan tersebut ialah vagina sebagai alat pemerkasaan wanita, dan penjelmaan muktamad bagi sifat keperibadian.[233][234]

Pengaruh ke atas pengubahsuaian

[sunting | sunting sumber]

Pandangan masyarakat, yang dipengaruhi oleh tradisi, kekurangan pengetahuan mengenai anatomi, atau seksisme, boleh memberi impak yang signifikan terhadap keputusan seseorang untuk mengubah suai alat kelamin mereka sendiri atau orang lain.[176][235] Golongan wanita mungkin mahu mengubah suai alat kelamin mereka (vagina atau vulva) kerana mereka percaya bahawa penampilannya, seperti panjang labia minora yang menutupi bukaan vagina, adalah tidak normal, atau kerana mereka menginginkan bukaan vagina yang lebih kecil atau vagina yang lebih ketat. Wanita juga mungkin mahu mengekalkan keremajaan dari segi penampilan dan fungsi seksual. Pandangan sebegini sering dipengaruhi oleh media,[176][236] termasuklah pornografi,[236] lantas mengakibatkan wanita mempunyai tahap keyakinan diri yang rendah.[176] Mereka mungkin berasa malu untuk berbogel di hadapan pasangan seksual dan mungkin berkeras untuk melakukan hubungan seks dengan lampu ditutup.[176] Apabila pembedahan pengubahsuaian dilakukan semata-mata atas sebab kosmetik, ia sering dipandang serong,[176] dan sesetengah doktor telah membandingkan pembedahan sedemikian dengan pencacatan alat kelamin wanita (FGM).[236]

Pencacatan alat kelamin wanita, juga dikenali sebagai khatan wanita atau pemotongan alat kelamin wanita, ialah pengubahsuaian alat kelamin yang tidak mendatangkan sebarang manfaat kesihatan.[237][238] Bentuk yang paling parah ialah FGM Jenis III, iaitu infibulasi yang melibatkan pembuangan keseluruhan atau sebahagian labia serta vagina dijahit tertutup. Satu lubang kecil dibiarkan untuk membolehkan pengaliran air kencing dan darah haid, dan vagina tersebut akan dibuka semula untuk tujuan persetubuhan serta proses melahirkan anak.[238]

Kontroversi yang besar menyelubungi pencacatan alat kelamin wanita,[237][238] dengan Pertubuhan Kesihatan Sedunia (WHO) dan organisasi kesihatan lain berkempen menentang prosedur tersebut atas dasar hak asasi manusia, dengan menyatakan bahawa ia merupakan "satu pencabulan terhadap hak asasi kanak-kanak perempuan dan wanita" dan "mencerminkan ketidaksamaan yang berakar umbi di antara kedua-dua jantina".[238] Pencacatan alat kelamin wanita pernah wujud pada satu-satu masa di hampir kesemua tamadun manusia,[239] lazimnya bertujuan untuk mengawal tingkah laku seksual, termasuk perlakuan onani, dalam kalangan kanak-kanak perempuan dan wanita.[238][239] Ia dilakukan di beberapa buah negara, terutamanya di Afrika, dan dalam skala yang lebih kecil di bahagian lain di Timur Tengah dan Asia Tenggara, ke atas kanak-kanak perempuan seawal usia beberapa hari hinggalah ke pertengahan remaja, sering kali untuk mengurangkan nafsu syahwat dalam usaha memelihara keperawanan vagina.[237][238][239] Comfort Momoh menyatakan terdapat kemungkinan bahawa pencacatan alat kelamin wanita "diamalkan di Mesir purba sebagai tanda keistimewaan dalam kalangan golongan bangsawan"; terdapat laporan yang menunjukkan wujudnya kesan infibulasi pada mumia Mesir.[239]

Adat resam dan tradisi merupakan alasan yang paling kerap dipetik bagi mewajarkan amalan pencacatan alat kelamin wanita. Sesetengah budaya percaya bahawa pencacatan alat kelamin wanita merupakan sebahagian daripada proses inisiasi seorang gadis ke alam kedewasaan dan kegagalan melaksanakannya boleh mengganggu kesepaduan sosial dan politik.[238][239] Dalam masyarakat sebegini, seorang gadis sering kali tidak dianggap sebagai orang dewasa melainkan dia telah menjalani prosedur tersebut.[238]

Haiwan lain

[sunting | sunting sumber]
Ilustrasi tahun 1902 yang menunjukkan sistem pembiakan betina bagi arnab Eropah (vagina dilabelkan sebagai "va")

Vagina ialah struktur pada haiwan di mana betinanya disenyawakan secara dalaman, dan bukannya melalui permanian trauma yang digunakan oleh sesetengah invertebrata. Walaupun penyelidikan mengenai vagina sangat kurang bagi haiwan yang berbeza, lokasi, struktur dan saiznya telah didokumentasikan sebagai berbeza-beza antara spesies. Pada mamalia theria (plasenta dan marsupial), vagina menghala dari rahim ke bahagian luar tubuh betina. Haiwan plasenta betina mempunyai dua bukaan pada vulva; iaitu bukaan uretra untuk saluran kencing dan bukaan vagina untuk saluran kelamin. Bergantung pada spesies, bukaan ini mungkin berada di dalam sinus urogenital dalaman atau pada vestibule luaran.[240] Marsupial betina mempunyai dua vagina lateral, yang menghala ke rahim yang berasingan, tetapi kedua-duanya terbuka ke luar melalui orifis yang sama;[241] saluran ketiga, yang dikenali sebagai vagina median, dan boleh bersifat sementara atau kekal, digunakan untuk kelahiran.[242] Dubuk berbintik betina tidak mempunyai bukaan vagina luaran. Sebaliknya, vagina keluar melalui klitoris, lantas membolehkan sang betina membuang air kecil, berkopulasi dan melahirkan anak melalui klitoris.[243] Pada kanin betina, vagina mengecut semasa kopulasi, lantas membentuk satu ikatan kopulasi.[244] Setasea betina mempunyai lipatan vagina yang tidak ditemui pada mamalia lain.[245][246]

Monotrema, burung, reptilia dan amfibia mempunyai sebuah kloaka yang merupakan bukaan luaran tunggal bagi saluran gastrousus, kencing, dan pembiakan. Sesetengah vertebrata ini mempunyai sebahagian oviduktus yang menghala ke kloaka.[247][248] Ayam mempunyai apertur vagina yang terbuka dari apeks menegak kloaka. Vagina memanjang ke atas dari apertur dan menjadi kelenjar telur.[248] Pada sesetengah ikan tanpa rahang, tiada oviduktus mahupun vagina dan sebaliknya telur bergerak terus melalui rongga badan (dan disenyawakan secara luaran seperti pada kebanyakan ikan dan amfibia). Bagi serangga dan invertebrata lain, vagina boleh menjadi sebahagian daripada oviduktus (lihat sistem pembiakan serangga).[249] Burung mempunyai kloaka di mana saluran kencing, saluran pembiakan (vagina) dan saluran gastrousus dikosongkan ke dalamnya.[250] Burung air betina daripada beberapa spesies telah mengembangkan struktur vagina yang dipanggil kantung jalan buntu dan gegelung ikut arah jam untuk melindungi diri mereka daripada paksaan seksual.[251]

Kekurangan penyelidikan mengenai vagina dan alat kelamin betina lain, terutamanya bagi haiwan yang berbeza, telah membantutkan pengetahuan tentang anatomi seksual betina.[252][253] Satu penjelasan mengapa alat kelamin jantan lebih banyak dikaji termasuklah hakikat bahawa zakar jauh lebih ringkas untuk dianalisis berbanding rongga alat kelamin betina, kerana alat kelamin jantan lazimnya menonjol lantas lebih mudah untuk dinilai dan diukur. Sebaliknya, alat kelamin betina lebih kerap tersembunyi, dan memerlukan lebih banyak pembedahan, yang seterusnya menuntut lebih banyak masa.[252] Satu lagi penjelasan ialah fungsi utama zakar adalah untuk menghamilkan, manakala alat kelamin betina mungkin berubah bentuk apabila berinteraksi dengan organ jantan, terutamanya untuk memberi manfaat atau menghalang kejayaan pembiakan.[252]

Primat bukan manusia merupakan model yang optimum bagi penyelidikan bioperubatan manusia kerana manusia dan primat bukan manusia berkongsi ciri-ciri fisiologi akibat proses evolusi.[254] Walaupun haid sangat dikaitkan dengan wanita manusia, dan mereka mengalami pendarahan haid yang paling ketara, ia juga merupakan suatu kebiasaan bagi kerabat kera dan monyet.[255][256] Makaka betina datang haid, dengan panjang kitaran sepanjang hayat yang setanding dengan wanita manusia. Estrogen dan progestogen dalam kitaran haid dan semasa pramenarke serta pascamenopaus juga adalah serupa bagi wanita manusia dan makaka; walau bagaimanapun, hanya pada makaka, pengkeratinan epitelium berlaku semasa fasa folikel.[254] Nilai pH vagina makaka juga berbeza, dengan nilai median hampir neutral hingga sedikit beralkali dan sangat pelbagai, yang mungkin disebabkan oleh kekurangan laktobasili dalam flora vaginanya.[254] Ini merupakan salah satu sebab mengapa, walaupun makaka digunakan untuk mengkaji penularan HIV dan menguji mikrobisid,[254] model haiwan tidak kerap digunakan dalam kajian jangkitan kelamin, seperti trikomoniasis. Sebab yang lain ialah punca bagi keadaan sedemikian terikat erat dengan struktur genetik manusia, lantas menjadikan hasil kajian daripada spesies lain sukar untuk diaplikasikan kepada manusia.[257]

Lihat juga

[sunting | sunting sumber]

Rujukan

[sunting | sunting sumber]
  1. ^ Anisah Barakbah (2017). "Alat Sulit/Kuntum/Faraj". Ensiklopedia Perbidanan Melayu. Universiti Islam Malaysia Press. ISBN 9789671330593.
  2. ^ "vagina". Kamus Dewan (ed. ke-4). Dewan Bahasa dan Pustaka Malaysia. 2017.
  3. ^ Abd. Rauf Dato' Haji Hassan; Abdul Halim Salleh; Khairul Amin Mohd Zain (2005). Kamus Bahasa Melayu-Bahasa Arab Bahasa Arab-Bahasa Melayu. Shah Alam: Oxford Fajar. m/s. 277. ISBN 967-65-7321-3.
  4. ^ Blust, Robert; Trussel, Stephen (2010). "*puki: vulva, vagina". Austronesian Comparative Dictionary. Max Planck Institute for Evolutionary Anthropology. Dicapai pada 7 Julai 2022.
  5. ^ "vāgīna". K. Prent, J. Adisubrata, W. J. S. Poerwadarminta (1969). Kamus Latin-Indonesia. Jogjakarta: Penerbitan Jajasan Kanisius. m/s. 906.
  6. ^ a b c d e f g Snell RS (2004). Clinical Anatomy: An Illustrated Review with Questions and Explanations. Lippincott Williams & Wilkins. m/s. 98. ISBN 978-0-7817-4316-7. Diarkibkan daripada yang asal pada March 10, 2021. Dicapai pada October 27, 2015.
  7. ^ a b c d e f g h i j k l m n o p q Dutta DC (2014). DC Dutta's Textbook of Gynecology. JP Medical Ltd. m/s. 2–7. ISBN 978-93-5152-068-9. Diarkibkan daripada yang asal pada July 4, 2019. Dicapai pada October 27, 2015.
  8. ^ Drake R, Vogl AW, Mitchell A (2016). Gray's Basic Anatomy E-Book. Elsevier Health Sciences. m/s. 246. ISBN 978-0-323-50850-6. Diarkibkan daripada yang asal pada June 4, 2021. Dicapai pada May 25, 2018.
  9. ^ a b Ginger VA, Yang CC (2011). "Functional Anatomy of the Female Sex Organs". Dalam Mulhall JP, Incrocci L, Goldstein I, Rosen R (penyunting). Cancer and Sexual Health. Springer. m/s. 13, 20–21. ISBN 978-1-60761-915-4. Diarkibkan daripada yang asal pada December 16, 2019. Dicapai pada August 20, 2020.
  10. ^ Ransons A (May 15, 2009). "Reproductive Choices". Health and Wellness for Life. Human Kinetics 10%. m/s. 221. ISBN 978-0-7360-6850-5. Diarkibkan daripada yang asal pada May 6, 2016. Dicapai pada October 27, 2015.
  11. ^ Beckmann CR (2010). Obstetrics and Gynecology. Lippincott Williams & Wilkins. m/s. 37. ISBN 978-0-7817-8807-6. Diarkibkan daripada yang asal pada February 15, 2017. Dicapai pada January 31, 2017. Because the vagina is collapsed, it appears H-shaped in cross section.
  12. ^ a b c d e f Standring S, Borley NR, penyunting (2008). Gray's anatomy: the anatomical basis of clinical practice (ed. 40th). London: Churchill Livingstone. m/s. 1281–4. ISBN 978-0-8089-2371-8.
  13. ^ a b Baggish MS, Karram MM (2011). Atlas of Pelvic Anatomy and Gynecologic Surgery - E-Book. Elsevier Health Sciences. m/s. 582. ISBN 978-1-4557-1068-3. Diarkibkan daripada yang asal pada July 4, 2019. Dicapai pada May 7, 2018.
  14. ^ a b Arulkumaran S, Regan L, Papageorghiou A, Monga A, Farquharson D (2011). Oxford Desk Reference: Obstetrics and Gynaecology. OUP Oxford. m/s. 472. ISBN 978-0-19-162087-4. Diarkibkan daripada yang asal pada July 3, 2019. Dicapai pada May 7, 2018.
  15. ^ a b Manual of Obstetrics (ed. 3rd). Elsevier. 2011. m/s. 1–16. ISBN 978-81-312-2556-1.
  16. ^ Smith RP, Turek P (2011). Netter Collection of Medical Illustrations: Reproductive System E-Book. Elsevier Health Sciences. m/s. 443. ISBN 978-1-4377-3648-9. Diarkibkan daripada yang asal pada July 3, 2019. Dicapai pada May 7, 2018.
  17. ^ Ricci, Susan Scott; Kyle, Terri (2009). Maternity and Pediatric Nursing. Wolters Kluwer Health/Lippincott Williams & Wilkins. m/s. 77. ISBN 978-0-78178-055-1. Dicapai pada January 7, 2024.
  18. ^ Zink, Christopher (2011). Dictionary of Obstetrics and Gynecology. De Gruyter. m/s. 174. ISBN 978-3-11085-727-6.
  19. ^ a b Knight B (1997). Simpson's Forensic Medicine (ed. 11th). London: Arnold. m/s. 114. ISBN 978-0-7131-4452-9.
  20. ^ Perlman SE, Nakajyma ST, Hertweck SP (2004). Clinical protocols in pediatric and adolescent gynecology. Parthenon. m/s. 131. ISBN 978-1-84214-199-1.
  21. ^ a b Wylie L (2005). Essential Anatomy and Physiology in Maternity Care. Elsevier Health Sciences. m/s. 157–158. ISBN 978-0-443-10041-3. Diarkibkan daripada yang asal pada May 5, 2016. Dicapai pada October 27, 2015.
  22. ^ Emans SJ (2000). "Physical Examination of the Child and Adolescent". Evaluation of the Sexually Abused Child: A Medical Textbook and Photographic Atlas (ed. 2nd). Oxford University Press. m/s. 61–65. ISBN 978-0-19-974782-5. Diarkibkan daripada yang asal pada July 4, 2019. Dicapai pada August 2, 2015.
  23. ^ a b c Edmonds K (2012). Dewhurst's Textbook of Obstetrics and Gynaecology. John Wiley & Sons. m/s. 423. ISBN 978-0-470-65457-6. Diarkibkan daripada yang asal pada May 6, 2016. Dicapai pada October 27, 2015.
  24. ^ Herrington CS (2017). Pathology of the Cervix. Springer Science & Business Media. m/s. 2–3. ISBN 978-3-319-51257-0. Diarkibkan daripada yang asal pada July 3, 2019. Dicapai pada March 21, 2018.
  25. ^ a b c d Woodruff TJ, Janssen SJ, Guillette LJ, Jr, Giudice LC (2010). Environmental Impacts on Reproductive Health and Fertility. Cambridge University Press. m/s. 33. ISBN 978-1-139-48484-8. Diarkibkan daripada yang asal pada July 3, 2019. Dicapai pada March 21, 2018.
  26. ^ a b c Robboy S, Kurita T, Baskin L, Cunha GR (2017). "New insights into human female reproductive tract development". Differentiation. 97: 9–22. doi:10.1016/j.diff.2017.08.002. ISSN 0301-4681. PMC 5712241. PMID 28918284.
  27. ^ a b Grimbizis GF, Campo R, Tarlatzis BC, Gordts S (2015). Female Genital Tract Congenital Malformations: Classification, Diagnosis and Management. Springer Science & Business Media. m/s. 8. ISBN 978-1-4471-5146-3. Diarkibkan daripada yang asal pada July 3, 2019. Dicapai pada March 21, 2018.
  28. ^ Kurman RJ (2013). Blaustein's Pathology of the Female Genital Tract. Springer Science & Business Media. m/s. 132. ISBN 978-1-4757-3889-6. Diarkibkan daripada yang asal pada July 4, 2019. Dicapai pada March 21, 2018.
  29. ^ Brown L (2012). Pathology of the Vulva and Vagina. Springer Science+Business Media. m/s. 6–7. ISBN 978-0-85729-757-0. Diarkibkan daripada yang asal pada April 25, 2016. Dicapai pada October 27, 2015.
  30. ^ a b Arulkumaran S, Regan L, Papageorghiou A, Monga A, Farquharson D (2011). Oxford Desk Reference: Obstetrics and Gynaecology. Oxford University Press. m/s. 471. ISBN 978-0-19-162087-4. Diarkibkan daripada yang asal pada May 6, 2016. Dicapai pada October 27, 2015.
  31. ^ Bitzer J, Lipshultz L, Pastuszak A, Goldstein A, Giraldi A, Perelman M (2016). "The Female Sexual Response: Anatomy and Physiology of Sexual Desire, Arousal, and Orgasm in Women". Management of Sexual Dysfunction in Men and Women (dalam bahasa Inggeris). Springer New York. m/s. 202. doi:10.1007/978-1-4939-3100-2_18. ISBN 978-1-4939-3099-9.
  32. ^ Blaskewicz CD, Pudney J, Anderson DJ (July 2011). "Structure and function of intercellular junctions in human cervical and vaginal mucosal epithelia". Biology of Reproduction. 85 (1): 97–104. doi:10.1095/biolreprod.110.090423. PMC 3123383. PMID 21471299.
  33. ^ Mayeaux EJ, Cox JT (2011). Modern Colposcopy Textbook and Atlas. Lippincott Williams & Wilkins. ISBN 978-1-4511-5383-5.
  34. ^ a b c Kurman RJ, penyunting (2002). Blaustein's Pathology of the Female Genital Tract (ed. 5th). Springer. m/s. 154. ISBN 978-0-387-95203-1. Diarkibkan daripada yang asal pada July 3, 2019. Dicapai pada October 27, 2015.
  35. ^ a b c Beckmann CR (2010). Obstetrics and Gynecology. Lippincott Williams & Wilkins. m/s. 241–245. ISBN 978-0-7817-8807-6. Diarkibkan daripada yang asal pada July 3, 2019. Dicapai pada October 27, 2015.
  36. ^ a b c d Robboy SJ (2009). Robboy's Pathology of the Female Reproductive Tract. Elsevier Health Sciences. m/s. 111. ISBN 978-0-443-07477-6. Diarkibkan daripada yang asal pada July 4, 2019. Dicapai pada December 15, 2017.
  37. ^ Nunn KL, Forney LJ (September 2016). "Unraveling the Dynamics of the Human Vaginal Microbiome". The Yale Journal of Biology and Medicine. 89 (3): 331–337. ISSN 0044-0086. PMC 5045142. PMID 27698617.
  38. ^ Gupta R (2011). Reproductive and developmental toxicology. London: Academic Press. m/s. 1005. ISBN 978-0-12-382032-7.
  39. ^ a b Hall J (2011). Guyton and Hall textbook of medical physiology (ed. 12th). Philadelphia: Saunders/Elsevier. m/s. 993. ISBN 978-1-4160-4574-8.
  40. ^ a b c d Dalton M (2014). Forensic Gynaecology. Cambridge University Press. m/s. 65. ISBN 978-1-107-06429-4. Diarkibkan daripada yang asal pada September 17, 2020. Dicapai pada October 27, 2015.
  41. ^ Gad SC (2008). Pharmaceutical Manufacturing Handbook: Production and Processes. John Wiley & Sons. m/s. 817. ISBN 978-0-470-25980-1. Diarkibkan daripada yang asal pada May 6, 2016. Dicapai pada October 27, 2015.
  42. ^ a b c d e f g h Anderson DJ, Marathe J, Pudney J (June 2014). "The Structure of the Human Vaginal Stratum Corneum and its Role in Immune Defense". American Journal of Reproductive Immunology (dalam bahasa Inggeris). 71 (6): 618–623. doi:10.1111/aji.12230. ISSN 1600-0897. PMC 4024347. PMID 24661416.
  43. ^ Dutta DC (2014). DC Dutta's Textbook of Gynecology. JP Medical Ltd. m/s. 206. ISBN 978-93-5152-068-9. Diarkibkan daripada yang asal pada May 6, 2016. Dicapai pada October 27, 2015.
  44. ^ a b Zimmern PE, Haab F, Chapple CR (2007). Vaginal Surgery for Incontinence and Prolapse. Springer Science & Business Media. m/s. 6. ISBN 978-1-84628-346-8. Diarkibkan daripada yang asal pada July 4, 2019. Dicapai pada December 3, 2017.
  45. ^ O'Rahilly R (2008). "Blood vessels, nerves and lymphatic drainage of the pelvis". Dalam O'Rahilly R, Müller F, Carpenter S, Swenson R (penyunting). Basic Human Anatomy: A Regional Study of Human Structure (dalam bahasa Inggeris). Dartmouth Medical School. Diarkibkan daripada yang asal pada December 2, 2017. Dicapai pada December 13, 2017.
  46. ^ a b Sabater S, Andres I, Lopez-Honrubia V, Berenguer R, Sevillano M, Jimenez-Jimenez E, Rovirosa A, Arenas M (August 9, 2017). "Vaginal cuff brachytherapy in endometrial cancer – a technically easy treatment?". Cancer Management and Research. 9: 351–362. doi:10.2147/CMAR.S119125. ISSN 1179-1322. PMC 5557121. PMID 28848362.
  47. ^ "Menstruation and the menstrual cycle fact sheet". Office of Women's Health. December 23, 2014. Diarkibkan daripada yang asal pada June 26, 2015. Dicapai pada June 25, 2015.
  48. ^ Wangikar P, Ahmed T, Vangala S (2011). "Toxicologic pathology of the reproductive system". Dalam Gupta RC (penyunting). Reproductive and developmental toxicology. London: Academic Press. m/s. 1005. ISBN 978-0-12-382032-7. OCLC 717387050.
  49. ^ Silverthorn DU (2013). Human Physiology: An Integrated Approach (ed. 6th). Glenview, IL: Pearson Education. m/s. 850–890. ISBN 978-0-321-75007-5.
  50. ^ Sherwood L (2013). Human Physiology: From Cells to Systems (ed. 8th). Belmont, California: Cengage. m/s. 735–794. ISBN 978-1-111-57743-8.
  51. ^ Vostral SL (2008). Under Wraps: A History of Menstrual Hygiene Technology. Lexington Books. m/s. 1–181. ISBN 978-0-7391-1385-1. Diarkibkan daripada yang asal pada March 10, 2021. Dicapai pada March 22, 2018.
  52. ^ a b Sloane E (2002). Biology of Women. Cengage Learning. m/s. 32, 41–42. ISBN 978-0-7668-1142-3. Diarkibkan daripada yang asal pada June 28, 2014. Dicapai pada October 27, 2015.
  53. ^ Bourcier A, McGuire EJ, Abrams P (2004). Pelvic Floor Disorders. Elsevier Health Sciences. m/s. 20. ISBN 978-0-7216-9194-7. Diarkibkan daripada yang asal pada July 4, 2019. Dicapai pada June 8, 2018.
  54. ^ Wiederman MW, Whitley BE Jr (2012). Handbook for Conducting Research on Human Sexuality. Psychology Press. ISBN 978-1-135-66340-7. Diarkibkan daripada yang asal pada July 4, 2019. Dicapai pada June 8, 2018.
  55. ^ Cummings M (2006). Human Heredity: Principles and Issues (ed. Updated). Cengage Learning. m/s. 153–154. ISBN 978-0-495-11308-9. Diarkibkan daripada yang asal pada May 6, 2016. Dicapai pada October 27, 2015.
  56. ^ Sirven JI, Malamut BL (2008). Clinical Neurology of the Older Adult. Lippincott Williams & Wilkins. m/s. 230–232. ISBN 978-0-7817-6947-1. Diarkibkan daripada yang asal pada July 3, 2019. Dicapai pada June 8, 2018.
  57. ^ a b Lee MT (2013). Love, Sex and Everything in Between. Marshall Cavendish International Asia Pte Ltd. m/s. 76. ISBN 978-981-4516-78-5. Diarkibkan daripada yang asal pada May 6, 2016. Dicapai pada October 27, 2015.
  58. ^ a b c d Sex and Society. 2. Marshall Cavendish Corporation. 2009. m/s. 590. ISBN 978-0-7614-7907-9. Diarkibkan daripada yang asal pada April 12, 2021. Dicapai pada August 20, 2020.
  59. ^ a b c d Weiten W, Dunn D, Hammer E (2011). Psychology Applied to Modern Life: Adjustment in the 21st Century. Cengage Learning. m/s. 386. ISBN 978-1-111-18663-0. Diarkibkan daripada yang asal pada June 14, 2013. Dicapai pada October 27, 2015.
  60. ^ a b Greenberg JS, Bruess CE, Conklin SC (2010). Exploring the Dimensions of Human Sexuality. Jones & Bartlett Publishers. m/s. 126. ISBN 978-981-4516-78-5. Diarkibkan daripada yang asal pada May 2, 2016. Dicapai pada October 27, 2015.
  61. ^ a b c d e Greenberg JS, Bruess CE, Oswalt SB (2014). Exploring the Dimensions of Human Sexuality. Jones & Bartlett Publishers. m/s. 102–104. ISBN 978-1-4496-4851-0. Diarkibkan daripada yang asal pada September 10, 2015. Dicapai pada October 27, 2015.
  62. ^ a b Hines T (August 2001). "The G-Spot: A modern gynecologic myth". Am J Obstet Gynecol. 185 (2): 359–62. doi:10.1067/mob.2001.115995. PMID 11518892. S2CID 32381437.[pautan mati kekal]
  63. ^ a b c Bullough VL, Bullough B (2014). Human Sexuality: An Encyclopedia. Routledge. m/s. 229–231. ISBN 978-1-135-82509-6. Diarkibkan daripada yang asal pada May 6, 2016. Dicapai pada October 27, 2015.
  64. ^ a b Balon R, Segraves RT (2009). Clinical Manual of Sexual Disorders. American Psychiatric Pub. m/s. 258. ISBN 978-1-58562-905-3. Diarkibkan daripada yang asal pada June 27, 2014. Dicapai pada October 27, 2015.
  65. ^ Rosenthal M (2012). Human Sexuality: From Cells to Society. Cengage Learning. m/s. 76. ISBN 978-0-618-75571-4. Diarkibkan daripada yang asal pada December 10, 2020. Dicapai pada October 27, 2015.
  66. ^ Carroll J (2012). Discovery Series: Human Sexuality. Cengage Learning. m/s. 282–289. ISBN 978-1-111-84189-8. Diarkibkan daripada yang asal pada May 5, 2016. Dicapai pada October 27, 2015.
  67. ^ Carroll JL (2018). Sexuality Now: Embracing Diversity (ed. 1st). Cengage Learning. m/s. 299. ISBN 978-1-337-67206-1. Diarkibkan daripada yang asal pada July 3, 2019. Dicapai pada January 16, 2018.
  68. ^ a b Hales D (2012). An Invitation to Health (ed. 1st). Cengage Learning. m/s. 296–297. ISBN 978-1-111-82700-7. Diarkibkan daripada yang asal pada July 3, 2019. Dicapai pada January 16, 2018.
  69. ^ Strong B, DeVault C, Cohen TF (2010). The Marriage and Family Experience: Intimate Relationship in a Changing Society. Cengage Learning. m/s. 186. ISBN 978-0-534-62425-5. Diarkibkan daripada yang asal pada July 24, 2020. Dicapai pada August 20, 2020. Most people agree that we maintain virginity as long as we refrain from sexual (vaginal) intercourse. But occasionally we hear people speak of 'technical virginity' [...] Data indicate that 'a very significant proportion of teens ha[ve] had experience with oral sex, even if they haven't had sexual intercourse, and may think of themselves as virgins' [...] Other research, especially research looking into virginity loss, reports that 35% of virgins, defined as people who have never engaged in vaginal intercourse, have nonetheless engaged in one or more other forms of heterosexual sexual activity (e.g., oral sex, anal sex, or mutual masturbation).
  70. ^ See 272 Diarkibkan Mei 1, 2016, di Wayback Machine and page 301 Diarkibkan Mei 7, 2016, di Wayback Machine for two different definitions of outercourse (first of the pages for no-penetration definition; second of the pages for no-penile-penetration definition). Rosenthal M (2012). Human Sexuality: From Cells to Society (ed. 1st). Cengage Learning. ISBN 978-0-618-75571-4. Diarkibkan daripada yang asal pada September 30, 2015. Dicapai pada October 2, 2015.
  71. ^ Carroll JL (2009). Sexuality Now: Embracing Diversity. Cengage Learning. m/s. 272. ISBN 978-0-495-60274-3. Diarkibkan daripada yang asal pada June 15, 2013. Dicapai pada August 20, 2020.
  72. ^ Zenilman J, Shahmanesh M (2011). Sexually Transmitted Infections: Diagnosis, Management, and Treatment. Jones & Bartlett Publishers. m/s. 329–330. ISBN 978-0-495-81294-4. Diarkibkan daripada yang asal pada March 12, 2017. Dicapai pada August 20, 2020.
  73. ^ Taormino T (2009). The Big Book of Sex Toys. Quiver. m/s. 52. ISBN 978-1-59233-355-4. Diarkibkan daripada yang asal pada September 5, 2015. Dicapai pada October 27, 2015.
  74. ^ a b O'Connell HE, Sanjeevan KV, Hutson JM (October 2005). "Anatomy of the clitoris". The Journal of Urology. 174 (4 Pt 1): 1189–95. doi:10.1097/01.ju.0000173639.38898.cd. PMID 16145367. S2CID 26109805.
  75. ^ a b Kilchevsky A, Vardi Y, Lowenstein L, Gruenwald I (January 2012). "Is the Female G-Spot Truly a Distinct Anatomic Entity?". The Journal of Sexual Medicine. 9 (3): 719–26. doi:10.1111/j.1743-6109.2011.02623.x. PMID 22240236.
  76. ^ a b c Heffner LJ, Schust DJ (2014). The Reproductive System at a Glance. John Wiley & Sons. m/s. 39. ISBN 978-1-118-60701-5. Diarkibkan daripada yang asal pada April 28, 2016. Dicapai pada October 27, 2015.
  77. ^ Silbernagl S, Despopoulos A (2011). Color Atlas of Physiology. Thieme. m/s. 310. ISBN 978-1-4496-4851-0. Diarkibkan daripada yang asal pada May 7, 2016. Dicapai pada October 27, 2015.
  78. ^ Carroll JL (2015). Sexuality Now: Embracing Diversity. Cengage Learning. m/s. 271. ISBN 978-1-305-44603-8. Diarkibkan daripada yang asal pada July 4, 2019. Dicapai pada August 21, 2017.
  79. ^ Brewster S, Bhattacharya S, Davies J, Meredith S, Preston P (2011). The Pregnant Body Book. Penguin. m/s. 66–67. ISBN 978-0-7566-8712-0. Diarkibkan daripada yang asal pada May 15, 2015. Dicapai pada March 4, 2015.
  80. ^ a b Linnard-Palmer, Luanne; Coats, Gloria (2017). Safe Maternity and Pediatric Nursing Care (dalam bahasa Inggeris). F. A. Davis Company. m/s. 108. ISBN 978-0-8036-2494-8.
  81. ^ Callahan T, Caughey AB (2013). Blueprints Obstetrics and Gynecology. Lippincott Williams & Wilkins. m/s. 40. ISBN 978-1-4511-1702-8. Diarkibkan daripada yang asal pada July 3, 2019. Dicapai pada January 8, 2018.
  82. ^ a b Pillitteri A (2013). Maternal and Child Health Nursing: Care of the Childbearing and Childrearing Family. Lippincott Williams & Wilkins. m/s. 298. ISBN 978-1-4698-3322-4. Diarkibkan daripada yang asal pada July 3, 2019. Dicapai pada January 3, 2018.
  83. ^ a b Raines, Deborah; Cooper, Danielle B. (2021). Braxton Hicks Contractions (dalam bahasa Inggeris). StatPearls Publishing. PMID 29262073.
  84. ^ a b Forbes, Helen; Watt, Elizabethl (2020). Jarvis's Health Assessment and Physical Examination (dalam bahasa Inggeris) (ed. 3). Elsevier Health Sciences. m/s. 834. ISBN 978-0-729-58793-8.
  85. ^ Orshan SA (2008). Maternity, Newborn, and Women's Health Nursing: Comprehensive Care Across the Lifespan. Lippincott Williams & Wilkins. m/s. 585–586. ISBN 978-0-7817-4254-2.
  86. ^ Hutchison, Julia; Mahdy, Heba; Hutchison, Justin (2022). "Normal Labor: Physiology, Evaluation, and Management". Stages of Labor (dalam bahasa Inggeris). StatPearls Publishing. PMID 31335010.
  87. ^ Clark–Patterson, Gabrielle; Domingo, Mari; Miller, Kristin (June 2022). "Biomechanics of pregnancy and vaginal delivery". Current Opinion in Biomedical Engineering. 22. doi:10.1016/j.cobme.2022.100386. ISSN 2468-4511. S2CID 247811789 Check |s2cid= value (bantuan). Unknown parameter |article-number= ignored (bantuan)
  88. ^ "Pregnancy Labor and Birth". Office on Women's Health, U.S. Department of Health and Human Services. February 1, 2017. Diarkibkan daripada yang asal pada July 28, 2017. Dicapai pada July 15, 2017.
  89. ^ Ricci SS, Kyle T (2009). Maternity and Pediatric Nursing. Lippincott Williams & Wilkins. m/s. 431–432. ISBN 978-0-7817-8055-1.
  90. ^ Fletcher, S, Grotegut, CA, James, AH (December 2012). "Lochia patterns among normal women: a systematic review". Journal of Women's Health. 21 (12): 1290–4. doi:10.1089/jwh.2012.3668. PMID 23101487.
  91. ^ Petrova MI, Lievens E, Malik S, Imholz N, Lebeer S (2015). "Lactobacillus species as biomarkers and agents that can promote various aspects of vaginal health". Frontiers in Physiology. 6: 81. doi:10.3389/fphys.2015.00081. ISSN 1664-042X. PMC 4373506. PMID 25859220.
  92. ^ a b c d e f King TL, Brucker MC (2010). Pharmacology for Women's Health. Jones & Bartlett Publishers. m/s. 951–953. ISBN 978-1-4496-1073-9. Diarkibkan daripada yang asal pada May 2, 2016. Dicapai pada October 27, 2015.
  93. ^ a b c d e f g Damico D (2016). Health & physical assessment in nursing. Boston: Pearson. m/s. 665. ISBN 978-0-13-387640-6.
  94. ^ "NCI Dictionary of Cancer Terms". National Cancer Institute. February 2, 2011. Diarkibkan daripada yang asal pada September 14, 2018. Dicapai pada January 5, 2018.
  95. ^ Vickery DM, Fries JF (2013). Take Care of Yourself: The Complete Illustrated Guide to Medical Self-Care. Da Capo Press. ISBN 978-0-7867-5218-8. Diarkibkan daripada yang asal pada March 10, 2021. Dicapai pada October 27, 2015.
  96. ^ "CDC - Cervical Cancer Screening Recommendations and Considerations - Gynecologic Cancer Curriculum - Inside Knowledge Campaign". Centers for Disease Control and Prevention (dalam bahasa Inggeris). Diarkibkan daripada yang asal pada January 19, 2018. Dicapai pada January 19, 2018.
  97. ^ a b Moyer VA (September 2016). "Screening for cervical cancer: U.S. Preventive Services Task Force recommendation statement". Annals of Internal Medicine. 156 (12): 880–91. doi:10.7326/0003-4819-156-12-201206190-00424. PMID 22711081. S2CID 36965456.
  98. ^ Saslow D (2012). "American Cancer Society, American Society for Colposcopy and Cervical Pathology, and American Society for Clinical Pathology Screening Guidelines for the Prevention and Early Detection of Cervical Cancer". Journal of Lower Genital Tract Disease. 16 (3): 175–204. doi:10.1097/LGT.0b013e31824ca9d5. PMC 3915715. PMID 22418039.
  99. ^ "Can Cervical Cancer Be Prevented?". American Cancer Society. November 1, 2017. Diarkibkan daripada yang asal pada December 10, 2016. Dicapai pada January 7, 2018.
  100. ^ Qaseem A, Humphrey LL, Harris R, Starkey M, Denberg TD (July 1, 2014). "Screening pelvic examination in adult women: a clinical practice guideline from the American College of Physicians". Annals of Internal Medicine. 161 (1): 67–72. CiteSeerX 10.1.1.691.4471. doi:10.7326/M14-0701. PMID 24979451. S2CID 12370761.[Free text]
  101. ^ "Pelvic exam - About - Mayo Clinic". www.mayoclinic.org (dalam bahasa Inggeris). Diarkibkan daripada yang asal pada January 5, 2018. Dicapai pada January 4, 2018.
  102. ^ Hinrichsen C, Lisowski P (2007). Anatomy Workbook. World Scientific Publishing Company. m/s. 101. ISBN 978-981-256-906-6. Diarkibkan daripada yang asal pada March 10, 2021. Dicapai pada October 19, 2020.
  103. ^ Stering R (2004). Police Officer's Handbook: An Introductory Guide. Jones & Bartlett Learning. m/s. 80. ISBN 978-0-7637-4789-3. Diarkibkan daripada yang asal pada April 3, 2017. Dicapai pada April 2, 2017.
  104. ^ a b Hoffman B, Schorge J, Schaffer J, Halvorson L, Bradshaw K, Cunningham F (2012). Williams gynecology (ed. 2nd). New York: McGraw-Hill Medical. m/s. 371. ISBN 978-0-07-171672-7. OCLC 779244257.
  105. ^ "Prenatal care and tests | womenshealth.gov". womenshealth.gov (dalam bahasa Inggeris). December 13, 2016. Diarkibkan daripada yang asal pada April 18, 2019. Dicapai pada January 5, 2018. Rencana ini mengandungi teks dari sumber yang berada dalam domain awam.
  106. ^ Ranade VV, Cannon JB (2011). Drug Delivery Systems (ed. 3rd). CRC Press. m/s. 337. ISBN 978-1-4398-0618-0. Diarkibkan daripada yang asal pada May 6, 2016. Dicapai pada October 27, 2015.
  107. ^ Lehne RA, Rosenthal L (2014). Pharmacology for Nursing Care. Elsevier Health Sciences. m/s. 1146. ISBN 978-0-323-29354-9. Diarkibkan daripada yang asal pada May 6, 2016. Dicapai pada October 27, 2015.
  108. ^ Srikrishna S, Cardozo L (April 2013). "The vagina as a route for drug delivery: a review". International Urogynecology Journal (dalam bahasa Inggeris). 24 (4): 537–543. doi:10.1007/s00192-012-2009-3. ISSN 0937-3462. PMID 23229421. S2CID 25185650.
  109. ^ "The Benefits of Vaginal Drug Administration—Communicating Effectively With Patients: The Vagina: New Options for the Administration of Medications". www.medscape.org. Medscape. January 8, 2018. Diarkibkan daripada yang asal pada October 18, 2015. Dicapai pada January 8, 2018.
  110. ^ Maclean A, Reid W (2011). "40". Dalam Shaw R (penyunting). Gynaecology. Edinburgh New York: Churchill Livingstone/Elsevier. m/s. 599–612. ISBN 978-0-7020-3120-5.
  111. ^ Nardis C, Mosca L, Mastromarino P (September 2013). "Vaginal microbiota and viral sexually transmitted diseases". Annali di Igiene: Medicina Preventiva e di Comunità (dalam bahasa Inggeris). 25 (5): 443–456. doi:10.7416/ai.2013.1946. ISSN 1120-9135. PMID 24048183.
  112. ^ Baldewijns, Silke; Sillen, Mart; Palmans, Ilse; Vandecruys, Paul; Van Dijck, Patrick; Demuyser, Liesbeth (2021-07-02). "The Role of Fatty Acid Metabolites in Vaginal Health and Disease: Application to Candidiasis". Frontiers in Microbiology. 12. doi:10.3389/fmicb.2021.705779. ISSN 1664-302X. PMC 8282898. PMID 34276639. Unknown parameter |article-number= ignored (bantuan)
  113. ^ Jewanraj, Janine; Ngcapu, Sinaye; Liebenberg, Lenine J. P. (Nov 2021). "Semen: A modulator of female genital tract inflammation and a vector for HIV-1 transmission". American Journal of Reproductive Immunology (dalam bahasa Inggeris). 86 (5). doi:10.1111/aji.13478. ISSN 1046-7408. PMC 9286343 Check |pmc= value (bantuan). PMID 34077596. Unknown parameter |article-number= ignored (bantuan)
  114. ^ a b Leifer G (2014). Introduction to Maternity and Pediatric Nursing - E-Book. Elsevier Health Sciences. m/s. 276. ISBN 978-0-323-29358-7. Diarkibkan daripada yang asal pada July 3, 2019. Dicapai pada December 20, 2017.
  115. ^ AAOS (2011). AEMT: Advanced Emergency Care and Transportation of the Sick and Injured. Jones & Bartlett Publishers. m/s. 766. ISBN 978-1-4496-8428-0. Diarkibkan daripada yang asal pada July 3, 2019. Dicapai pada December 20, 2017.
  116. ^ Alldredge BK, Corelli RL, Ernst ME (2012). Koda-Kimble and Young's Applied Therapeutics: The Clinical Use of Drugs. Lippincott Williams & Wilkins. m/s. 1636–1641. ISBN 978-1-60913-713-7. Diarkibkan daripada yang asal pada April 24, 2016. Dicapai pada October 27, 2015.
  117. ^ Lamont RF, Sobel JD, Akins RA, Hassan SS, Chaiworapongsa T, Kusanovic JP, Romero R (April 2011). "The vaginal microbiome: new information about genital tract flora using molecular based techniques". BJOG: An International Journal of Obstetrics & Gynaecology (dalam bahasa Inggeris). 118 (5): 533–549. doi:10.1111/j.1471-0528.2010.02840.x. ISSN 1471-0528. PMC 3055920. PMID 21251190.
  118. ^ "NCI Dictionary of Cancer Terms". National Cancer Institute. February 2, 2011. Diarkibkan daripada yang asal pada September 14, 2018. Dicapai pada January 4, 2018. Rencana ini mengandungi teks dari sumber yang berada dalam domain awam.
  119. ^ a b c Grimes JA, Smith LA, Fagerberg K (2013). Sexually Transmitted Disease: An Encyclopedia of Diseases, Prevention, Treatment, and Issues: An Encyclopedia of Diseases, Prevention, Treatment, and Issues. ABC-CLIO. m/s. 144, 590–592. ISBN 978-1-4408-0135-8. Diarkibkan daripada yang asal pada July 4, 2019. Dicapai pada December 11, 2017.
  120. ^ Martino JL, Vermund SH (2002). "Vaginal douching: evidence for risks or benefits to women's health". Epidemiologic Reviews. 24 (2): 109–24. doi:10.1093/epirev/mxf004. PMC 2567125. PMID 12762087.
  121. ^ a b McGrath J, Foley A (2016). Emergency Nursing Certification (CEN): Self-Assessment and Exam Review. McGraw Hill Professional. m/s. 138. ISBN 978-1-259-58715-3.
  122. ^ a b Wright, WF (2013). Essentials of Clinical Infectious Diseases. Demos Medical Publishing. m/s. 269. ISBN 978-1-61705-153-1. Diarkibkan daripada yang asal pada July 3, 2019. Dicapai pada January 3, 2018.
  123. ^ a b Ferri FF (2012). Ferri's Clinical Advisor 2013. Elsevier Health Sciences. m/s. 1134–1140. ISBN 978-0-323-08373-7. Diarkibkan daripada yang asal pada March 26, 2015. Dicapai pada October 27, 2015.
  124. ^ Sommers MS, Fannin E (2014). Diseases and Disorders: A Nursing Therapeutics Manual. F.A. Davis. m/s. 115. ISBN 978-0-8036-4487-8. Diarkibkan daripada yang asal pada July 4, 2019. Dicapai pada March 10, 2018.
  125. ^ Hales D (2008). An Invitation to Health Brief 2010-2011. Cengage Learning. m/s. 269–271. ISBN 978-0-495-39192-0. Diarkibkan daripada yang asal pada December 31, 2013. Dicapai pada October 27, 2015.
  126. ^ Alexander W, Bader H, LaRosa JH (2011). New Dimensions in Women's Health. Jones & Bartlett Publishers. m/s. 211. ISBN 978-1-4496-8375-7. Diarkibkan daripada yang asal pada July 15, 2014. Dicapai pada October 27, 2015.
  127. ^ Knox D, Schacht C (2007). Choices in Relationships: Introduction to Marriage and the Family. Cengage Learning. m/s. 296–297. ISBN 978-0-495-09185-1. Diarkibkan daripada yang asal pada July 3, 2019. Dicapai pada January 16, 2017.
  128. ^ a b Kumar B, Gupta S (2014). Sexually Transmitted Infections. Elsevier Health Sciences. m/s. 126–127. ISBN 978-81-312-2978-1. Diarkibkan daripada yang asal pada July 3, 2019. Dicapai pada January 16, 2017.
  129. ^ Hornstein T, Schwerin JL (2012). Biology of Women. Cengage Learning. m/s. 126–127. ISBN 978-1-4354-0033-7. Diarkibkan daripada yang asal pada July 3, 2019. Dicapai pada January 16, 2017.
  130. ^ "Stage I Vaginal Cancer". National Cancer Institute. National Institutes of Health. February 9, 2017. Diarkibkan daripada yang asal pada April 9, 2019. Dicapai pada December 14, 2017. Rencana ini mengandungi teks dari sumber yang berada dalam domain awam.
  131. ^ a b Salhan S (2011). Textbook of Gynecology. JP Medical Ltd. m/s. 270. ISBN 978-93-5025-369-4. Diarkibkan daripada yang asal pada May 6, 2016. Dicapai pada October 27, 2015.
  132. ^ Paludi MA (2014). The Praeger Handbook on Women's Cancers: Personal and Psychosocial Insights. ABC-CLIO. m/s. 111. ISBN 978-1-4408-2814-0. Diarkibkan daripada yang asal pada May 6, 2016. Dicapai pada October 27, 2015.
  133. ^ a b c "What Are the Risk Factors for Vaginal Cancer?". American Cancer Society. October 19, 2017. Diarkibkan daripada yang asal pada January 6, 2018. Dicapai pada January 5, 2018.
  134. ^ Chi D, Berchuck A, Dizon DS, Yashar CM (2017). Principles and Practice of Gynecologic Oncology. Lippincott Williams & Wilkins. m/s. 87. ISBN 978-1-4963-5510-2. Diarkibkan daripada yang asal pada July 3, 2019. Dicapai pada December 14, 2017.
  135. ^ Berek JS, Hacker NF (2010). Berek and Hacker's Gynecologic Oncology. Lippincott Williams & Wilkins. m/s. 225. ISBN 978-0-7817-9512-8.
  136. ^ Bibbo M, Wilbur D (2014). Comprehensive Cytopathology E-Book. Elsevier Health Sciences. m/s. 49. ISBN 978-0-323-26576-8. Diarkibkan daripada yang asal pada July 3, 2019. Dicapai pada December 14, 2017.
  137. ^ a b Daniels R, Nicoll LH (2011). Contemporary Medical-Surgical Nursing. Cengage Learning. m/s. 1776. ISBN 978-1-133-41875-7. Diarkibkan daripada yang asal pada July 3, 2019. Dicapai pada December 14, 2017.
  138. ^ Washington CM, Leaver DT (2015). Principles and Practice of Radiation Therapy. Elsevier Health Sciences. m/s. 749. ISBN 978-0-323-28781-4. Diarkibkan daripada yang asal pada July 4, 2019. Dicapai pada December 14, 2017.
  139. ^ a b c "Cervical, Endometrial, Vaginal and Vulvar Cancers - Gynecologic Brachytherapy". radonc.ucla.edu. Diarkibkan daripada yang asal pada December 14, 2017. Dicapai pada December 13, 2017.
  140. ^ Sabater S, Andres I, Lopez-Honrubia V, Berenguer R, Sevillano M, Jimenez-Jimenez E, Rovirosa A, Arenas M (August 9, 2017). "Vaginal cuff brachytherapy in endometrial cancer – a technically easy treatment?". Cancer Management and Research. 9: 351–362. doi:10.2147/CMAR.S119125. ISSN 1179-1322. PMC 5557121. PMID 28848362.
  141. ^ Harkenrider MM, Block AM, Alektiar KM, Gaffney DK, Jones E, Klopp A, Viswanathan AN, Small W (January–February 2017). "American Brachytherapy Task Group Report: Adjuvant vaginal brachytherapy for early-stage endometrial cancer: A comprehensive review". Brachytherapy (dalam bahasa Inggeris). 16 (1): 95–108. doi:10.1016/j.brachy.2016.04.005. PMC 5612425. PMID 27260082.
  142. ^ a b Wilson M (2005). Microbial Inhabitants of Humans: Their Ecology and Role in Health and Disease. Cambridge University Press. m/s. 214. ISBN 978-0-521-84158-0. Diarkibkan daripada yang asal pada July 3, 2019. Dicapai pada January 14, 2018.
  143. ^ a b Long SS, Prober CG, Fischer M (2017). Principles and Practice of Pediatric Infectious Diseases E-Book. Elsevier Health Sciences. m/s. 362. ISBN 978-0-323-46132-0. Diarkibkan daripada yang asal pada July 3, 2019. Dicapai pada January 9, 2018.
  144. ^ a b c d Mack A, Olsen L, Choffnes ER (2014). Microbial Ecology in States of Health and Disease: Workshop Summary. National Academies Press. m/s. 252. ISBN 978-0-309-29065-4. Diarkibkan daripada yang asal pada July 3, 2019. Dicapai pada January 9, 2018.
  145. ^ Wilson CB, Nizet V, Maldonado Y, Remington JS, Klein JO (2014). Remington and Klein's Infectious Diseases of the Fetus and Newborn E-Book. Elsevier Health Sciences. m/s. 1053. ISBN 978-0-323-34096-0. Diarkibkan daripada yang asal pada July 4, 2019. Dicapai pada January 14, 2018.
  146. ^ a b Schafermeyer RW, Tenenbein M, Macias CG, Sharieff G, Yamamoto L (2014). Strange and Schafermeyer's Pediatric Emergency Medicine, Fourth Edition. McGraw Hill Professional. m/s. 567. ISBN 978-0-07-182924-3.
  147. ^ Di Saia PH (2012). Clinical Gynecologic Oncology. Elsevier Health Sciences. m/s. 140. ISBN 978-0-323-07419-3. Diarkibkan daripada yang asal pada May 6, 2016. Dicapai pada October 27, 2015.
  148. ^ a b c d e Ward S, Hisley S (2015). Maternal-Child Nursing Care Optimizing Outcomes for Mothers, Children, & Families. F. A. Davis Company. m/s. 147–150. ISBN 978-0-8036-4490-8. Diarkibkan daripada yang asal pada July 4, 2019. Dicapai pada August 13, 2017.
  149. ^ a b Schuiling, Likis FE (2013). Women's Gynecologic Health. Jones & Bartlett Publishers. m/s. 305. ISBN 978-0-7637-5637-6. Diarkibkan daripada yang asal pada July 3, 2019. Dicapai pada January 9, 2018.
  150. ^ a b c Jones RE, Davis KH (2013). Human Reproductive Biology. Academic Press. m/s. 127. ISBN 978-0-12-382185-0. Diarkibkan daripada yang asal pada July 3, 2019. Dicapai pada August 13, 2017.
  151. ^ Mulhall JP, Incrocci L, Goldstein I (2011). Cancer and sexual health. New York: Humana Press. m/s. 19. ISBN 978-1-60761-915-4. OCLC 728100149.
  152. ^ Walters MD, Karram MM (2015). Urogynecology and reconstructive pelvic surgery (ed. 4th). Philadelphia: Elsevier Saunders. m/s. 60–82. ISBN 978-0-323-11377-9. OCLC 894111717.
  153. ^ a b Smith BT (2014). Pharmacology for Nurses. Jones & Bartlett Publishers. m/s. 80. ISBN 978-1-4496-8940-7. Diarkibkan daripada yang asal pada July 4, 2019. Dicapai pada January 11, 2018.
  154. ^ Greenstein B, Greenstein A (2007). Concise Clinical Pharmacology. Pharmaceutical Press. m/s. 186. ISBN 978-0-85369-576-9. Diarkibkan daripada yang asal pada July 3, 2019. Dicapai pada August 13, 2017.
  155. ^ Moscou K, Snipe K (2014). Pharmacology for Pharmacy Technicians - E-Book. Elsevier Health Sciences. m/s. 573. ISBN 978-0-323-29265-8. Diarkibkan daripada yang asal pada July 4, 2019. Dicapai pada January 11, 2018.
  156. ^ Gladson B (2010). Pharmacology for Rehabilitation Professionals - E-Book. Elsevier Health Sciences. m/s. 212. ISBN 978-1-4377-0756-4. Diarkibkan daripada yang asal pada July 3, 2019. Dicapai pada January 11, 2018.
  157. ^ a b Lowdermilk DL, Perry SE, Cashion MC, Alden KR (2014). Maternity and Women's Health Care - E-Book. Elsevier Health Sciences. m/s. 133. ISBN 978-0-323-39019-4. Diarkibkan daripada yang asal pada July 4, 2019. Dicapai pada January 13, 2018.
  158. ^ a b c d e f Siemionow MZ, Eisenmann-Klein M (2010). Plastic and Reconstructive Surgery. Springer Science & Business Media. m/s. 688–690. ISBN 978-1-84882-513-0. Diarkibkan daripada yang asal pada July 3, 2019. Dicapai pada August 13, 2017.
  159. ^ Gulanick M, Myers JL (2016). Nursing Care Plans - E-Book: Nursing Diagnosis and Intervention. Elsevier Health Sciences. m/s. 111. ISBN 978-0-323-42810-1. Diarkibkan daripada yang asal pada July 4, 2019. Dicapai pada January 13, 2018.
  160. ^ a b Ramaseshan AS, Felton J, Roque D, Rao G, Shipper AG, Sanses T (September 19, 2017). "Pelvic floor disorders in women with gynecologic malignancies: a systematic review". International Urogynecology Journal (dalam bahasa Inggeris). 29 (4): 459–476. doi:10.1007/s00192-017-3467-4. ISSN 0937-3462. PMC 7329191. PMID 28929201.
  161. ^ a b "Cystocele (Prolapsed Bladder) | NIDDK". National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases (dalam bahasa Inggeris). Diarkibkan daripada yang asal pada June 17, 2018. Dicapai pada January 15, 2018.
  162. ^ "Kegel Exercises | NIDDK". National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases (dalam bahasa Inggeris). Diarkibkan daripada yang asal pada April 22, 2018. Dicapai pada January 15, 2018.
  163. ^ Hagen S, Stark D (2011). "Conservative prevention and management of pelvic organ prolapse in women". Cochrane Database Syst Rev. 2011 (12). doi:10.1002/14651858.CD003882.pub4. PMC 12621084 Check |pmc= value (bantuan). PMID 22161382. S2CID 205171605. Unknown parameter |article-number= ignored (bantuan)
  164. ^ Herbison GP, Dean N (July 8, 2013). "Weighted vaginal cones for urinary incontinence". The Cochrane Database of Systematic Reviews. 2013 (7). doi:10.1002/14651858.CD002114.pub2. PMC 7086390. PMID 23836411. Unknown parameter |article-number= ignored (bantuan)
  165. ^ a b c Durham R, Chapman L (2014). Maternal-newborn Nursing: The Critical Components of Nursing Care (ed. 2nd). Philadelphia: F.A. Davis. m/s. 212–213. ISBN 978-0-8036-3704-7. OCLC 829937238.
  166. ^ Kettle C (August 2010). "Absorbable suture materials for primary repair of episiotomy and second degree tears" (PDF). Journal of Evidence-Based Medicine (dalam bahasa Inggeris). 3 (3): 185. doi:10.1111/j.1756-5391.2010.01093.x. ISSN 1756-5391. PMC 7263442. PMID 20556745. Diarkibkan (PDF) daripada yang asal pada August 18, 2019. Dicapai pada December 3, 2019.
  167. ^ a b c Kettle C, Dowswell T, Ismail KM (2017). "Comparative analysis of continuous and interrupted suturing techniques for repair of episiotomy or second degree perineal tear". Cochrane Database of Systematic Reviews (dalam bahasa Inggeris). 2012 (11). doi:10.1002/14651858.cd000947.pub3. PMC 7045987. PMID 23152204. Unknown parameter |article-number= ignored (bantuan)
  168. ^ a b Fernando R (January 2011). "Episiotomy or perineal tears: compared with catgut, synthetic sutures reduce risk of short-term pain and need for resuturing; rapidly absorbing sutures comparable to synthetic but reduce the need for suture removal". Evidence-Based Nursing (dalam bahasa Inggeris). 14 (1): 17–18. doi:10.1136/ebn1110. ISSN 1367-6539. PMID 21163794. S2CID 219223164.
  169. ^ a b Venes D (2009). Taber's Cyclopedic Medical Dictionary. F.A. Davis. m/s. 2433. ISBN 978-0-8036-2977-6.
  170. ^ American College of Obstetricians Gynecologists' Committee on Practice Bulletins—Obstetrics (July 2016). "Practice Bulletin No. 165: Prevention and Management of Obstetric Lacerations at Vaginal Delivery". Obstetrics and Gynecology. 128 (1): e1–e15. doi:10.1097/AOG.0000000000001523. PMID 27333357. S2CID 20952144.
  171. ^ "Episiotomy: MedlinePlus Medical Encyclopedia". Medlineplus.gov (dalam bahasa Inggeris). Diarkibkan daripada yang asal pada December 14, 2017. Dicapai pada December 13, 2017.
  172. ^ Ellis H, Mahadevan V (2013). Clinical anatomy: applied anatomy for students and junior doctors (ed. 13th). Chichester, West Sussex, UK: Wiley-Blackwell. m/s. 148. ISBN 978-1-118-37377-4. OCLC 856017698.
  173. ^ Verghese TS, Champaneria R, Kapoor DS, Latthe PM (October 2016). "Obstetric anal sphincter injuries after episiotomy: systematic review and meta-analysis". International Urogynecology Journal (dalam bahasa Inggeris). 27 (10): 1459–1467. doi:10.1007/s00192-016-2956-1. ISSN 0937-3462. PMC 5035659. PMID 26894605.
  174. ^ a b Holland JC, Breitbart WD, Jacobsen PB (2015). Psycho-oncology. Oxford University Press. m/s. 220. ISBN 978-0-19-936331-5. Diarkibkan daripada yang asal pada July 3, 2019. Dicapai pada December 12, 2017.
  175. ^ a b Goodman, MP (2016). Female Genital Plastic and Cosmetic Surgery. John Wiley & Sons. m/s. 287. ISBN 978-1-118-84848-7. Diarkibkan daripada yang asal pada July 4, 2019. Dicapai pada January 4, 2018.
  176. ^ a b c d e f Cardozo L, Staskin D (2017). Textbook of Female Urology and Urogynecology, Fourth Edition - Two-Volume Set. CRC Press. m/s. 2962–2976. ISBN 978-1-4987-9661-3. Diarkibkan daripada yang asal pada July 4, 2019. Dicapai pada January 4, 2018.
  177. ^ Lloyd J, Crouch NS, Minto CL, Liao LM, Creighton SM (May 2005). "Female genital appearance: 'normality' unfolds". British Journal of Obstetrics and Gynaecology. 112 (5): 643–646. doi:10.1111/j.1471-0528.2004.00517.x. PMID 15842291.
  178. ^ "Gender Confirmation Surgeries". American Society of Plastic Surgeons (dalam bahasa Inggeris). Diarkibkan daripada yang asal pada June 12, 2020. Dicapai pada January 4, 2018.
  179. ^ Lawrence S Amesse (April 13, 2016). "Mullerian Duct Anomalies: Overview, Incidence and Prevalence, Embryology". Diarkibkan daripada yang asal pada 2018-01-20. Dicapai pada January 31, 2018.
  180. ^ "Vaginal Anomalies-Pediatrics-Merck Manuals Professional Edition". Diarkibkan daripada yang asal pada January 29, 2019. Dicapai pada January 6, 2018.
  181. ^ a b Pfeifer SM (2016). Congenital Müllerian Anomalies: Diagnosis and Management. Springer. m/s. 43–45. ISBN 978-3-319-27231-3. Diarkibkan daripada yang asal pada July 3, 2019. Dicapai pada January 31, 2018.
  182. ^ Zhu L, Wong F, Lang J (2015). Atlas of Surgical Correction of Female Genital Malformation. Springer. m/s. 18. ISBN 978-94-017-7246-4. Diarkibkan daripada yang asal pada July 3, 2019. Dicapai pada April 2, 2018.
  183. ^ Coran AG, Caldamone A, Adzick NS, Krummel TM, Laberge JM, Shamberger R (2012). Pediatric Surgery. Elsevier Health Sciences. m/s. 1599. ISBN 978-0-323-09161-9. Diarkibkan daripada yang asal pada May 15, 2015. Dicapai pada March 4, 2015.
  184. ^ Nucci MR, Oliva E (2015). Gynecologic Pathology E-Book: A Volume in the Series: Foundations in Diagnostic Pathology. Elsevier Health Sciences. m/s. 77. ISBN 978-94-017-7246-4. Diarkibkan daripada yang asal pada July 3, 2019. Dicapai pada April 2, 2018.
  185. ^ a b c Bodner-Adler B, Hanzal E, Pablik E, Koelbl H, Bodner K (February 22, 2017). "Management of vesicovaginal fistulas (VVFs) in women following benign gynaecologic surgery: A systematic review and meta-analysis". PLOS ONE. 12 (2). Bibcode:2017PLoSO..1271554B. doi:10.1371/journal.pone.0171554. PMC 5321457. PMID 28225769. Unknown parameter |article-number= ignored (bantuan)
  186. ^ Köckerling F, Alam NN, Narang SK, Daniels IR, Smart NJ (2015). "Treatment of Fistula-In-Ano with Fistula Plug - a Review Under Special Consideration of the Technique". Frontiers in Surgery. 2: 55. doi:10.3389/fsurg.2015.00055. PMC 4607815. PMID 26528482.
  187. ^ Priyadarshi V, Singh JP, Bera MK, Kundu AK, Pal DK (June 2016). "Genitourinary Fistula: An Indian Perspective". Journal of Obstetrics and Gynaecology of India. 66 (3): 180–4. doi:10.1007/s13224-015-0672-2. PMC 4870662. PMID 27298528.
  188. ^ Raassen TJ, Ngongo CJ, Mahendeka MM (December 2014). "Iatrogenic genitourinary fistula: an 18-year retrospective review of 805 injuries". International Urogynecology Journal (dalam bahasa Inggeris). 25 (12): 1699–706. doi:10.1007/s00192-014-2445-3. PMC 4234894. PMID 25062654.
  189. ^ Maslekar S, Sagar PM, Harji D, Bruce C, Griffiths B (December 2012). "The challenge of pouch-vaginal fistulas: a systematic review". Techniques in Coloproctology. 16 (6): 405–14. doi:10.1007/s10151-012-0885-7. PMID 22956207. S2CID 22813363.
  190. ^ Fernández Fernández JÁ, Parodi Hueck L (September 2015). "Congenital recto-vaginal fistula associated with a normal anus (type H fistula) and rectal atresia in a patient. Report of a case and a brief review of the literature". Investigacion Clinica. 56 (3): 301–7. PMID 26710545.
  191. ^ Tenggardjaja CF, Goldman HB (June 2013). "Advances in minimally invasive repair of vesicovaginal fistulas". Current Urology Reports (dalam bahasa Inggeris). 14 (3): 253–61. doi:10.1007/s11934-013-0316-y. PMID 23475747. S2CID 27012043.
  192. ^ Cronin B, Sung V, Matteson K (April 2012). "Vaginal cuff dehiscence: Risk factors and management". American Journal of Obstetrics and Gynecology. 206 (4): 284–288. doi:10.1016/j.ajog.2011.08.026. ISSN 0002-9378. PMC 3319233. PMID 21974989.
  193. ^ a b c d Lallar M, Nandal R, Sharma D, Shastri S (January 20, 2015). "Large posterior vaginal cyst in pregnancy". BMJ Case Reports. 2015: bcr2014208874. doi:10.1136/bcr-2014-208874. ISSN 1757-790X. PMC 4307045. PMID 25604504.
  194. ^ "Vaginal cysts: MedlinePlus Medical Encyclopedia". medlineplus.gov (dalam bahasa Inggeris). Diarkibkan daripada yang asal pada November 2, 2020. Dicapai pada February 17, 2018.
  195. ^ Elsayes KM, Narra VR, Dillman JR, Velcheti V, Hameed O, Tongdee R, Menias CO (October 2007). "Vaginal masses: magnetic resonance imaging features with pathologic correlation". Acta Radiologica. 48 (8): 921–933. doi:10.1080/02841850701552926. ISSN 1600-0455. PMID 17924224. S2CID 31444644.
  196. ^ Ostrzenski A (2002). Gynecology: Integrating Conventional, Complementary, and Natural Alternative Therapy (dalam bahasa Inggeris). Lippincott Williams & Wilkins. ISBN 978-0-7817-2761-7. Diarkibkan daripada yang asal pada March 10, 2021. Dicapai pada October 19, 2020.
  197. ^ Hoogendam JP, Smink M (April 6, 2017). "Gartner's Duct Cyst". New England Journal of Medicine. 376 (14): e27. doi:10.1056/NEJMicm1609983. PMID 28379795.
  198. ^ Nucci MR, Oliva E (January 1, 2009). Gynecologic Pathology (dalam bahasa Inggeris). Elsevier Health Sciences. m/s. 96. ISBN 978-0-443-06920-8. Diarkibkan daripada yang asal pada March 10, 2021. Dicapai pada October 19, 2020.
  199. ^ Robboy SJ (2009). Robboy's Pathology of the Female Reproductive Tract. Elsevier Health Sciences. m/s. 117. ISBN 978-0-443-07477-6. Diarkibkan daripada yang asal pada July 3, 2019. Dicapai pada March 8, 2018.
  200. ^ Marx J, Walls R, Hockberger R (2013). Rosen's Emergency Medicine - Concepts and Clinical Practice. Elsevier Health Sciences. m/s. 1314. ISBN 978-1-4557-4987-4. Diarkibkan daripada yang asal pada May 15, 2015. Dicapai pada February 24, 2015.
  201. ^ a b c Cash JC, Glass CA (2017). Sternberg's Diagnostic Surgical Pathology, Volume 1. Springer Publishing Company. m/s. 425. ISBN 978-0-8261-5351-7. Diarkibkan daripada yang asal pada July 3, 2019. Dicapai pada February 15, 2018.
  202. ^ Sternberg SS, Mills SE, Carter D (2004). Sternberg's Diagnostic Surgical Pathology, Volume 1. Lippincott Williams & Wilkins. m/s. 2335. ISBN 978-0-7817-4051-7. Diarkibkan daripada yang asal pada July 4, 2019. Dicapai pada February 15, 2018.
  203. ^ Stone L (2002). New Directions in Anthropological Kinship. Rowman & Littlefield. m/s. 164. ISBN 978-0-585-38424-5. Diarkibkan daripada yang asal pada April 26, 2016. Dicapai pada October 27, 2015.
  204. ^ a b Hutcherson H (2003). What Your Mother Never Told You about Sex. Penguin. m/s. 8. ISBN 978-0-399-52853-8. Diarkibkan daripada yang asal pada May 6, 2016. Dicapai pada October 27, 2015.
  205. ^ LaFont S (2003). Constructing Sexualities: Readings in Sexuality, Gender, and Culture. Prentice Hall. m/s. 145. ISBN 978-0-13-009661-6. Diarkibkan daripada yang asal pada March 10, 2021. Dicapai pada August 20, 2020.
  206. ^ Buss DM, Meston CM (2009). Why Women Have Sex: Understanding Sexual Motivations from Adventure to Revenge (and Everything in Between). Macmillan. m/s. 33. ISBN 978-1-4299-5522-5. Diarkibkan daripada yang asal pada April 26, 2016. Dicapai pada October 27, 2015.
  207. ^ a b Blackledge C (2003). The Story of V: A Natural History of Female Sexuality. Rutgers University Press. m/s. 4–5. ISBN 978-0-8135-3455-8.
  208. ^ Rosenthal MS (2003). Gynecological Health: a Comprehensive Sourcebook for Canadian Women. Viking Canada. m/s. 10. ISBN 978-0-670-04358-3. The urine flows from the bladder through the urethra to the outside. Little girls often make the common mistake of thinking that they're urinating out of their vaginas. A woman's urethra is two inches long, while a man's is ten inches long.
  209. ^ a b Hickling M (2005). The New Speaking of Sex: What Your Children Need to Know and When They Need to Know It. Wood Lake Publishing. m/s. 149. ISBN 978-1-896836-70-6. Diarkibkan daripada yang asal pada April 29, 2016. Dicapai pada October 27, 2015.
  210. ^ Rankin L (2011). Sex, Orgasm, and Coochies: A Gynecologist Answers Your Most Embarrassing Questions. Macmillan. m/s. 22. ISBN 978-1-4299-5522-5. Diarkibkan daripada yang asal pada May 6, 2016. Dicapai pada October 27, 2015.
  211. ^ Linn D (2009). Secret Language of Signs. Random House Publishing Group. m/s. 276. ISBN 978-0-307-55955-5. Diarkibkan daripada yang asal pada May 6, 2016. Dicapai pada October 27, 2015.
  212. ^ Laqueur TW (1992). Making Sex: Body and Gender from the Greeks to Freud. Harvard University Press. m/s. 236. ISBN 978-0-674-54355-3. Diarkibkan daripada yang asal pada May 7, 2016. Dicapai pada October 27, 2015.
  213. ^ Zastrow C (2007). Introduction to Social Work and Social Welfare: Empowering People. Cengage Learning. m/s. 228. ISBN 978-0-495-09510-1. Diarkibkan daripada yang asal pada October 23, 2020. Dicapai pada October 27, 2015.
  214. ^ Irvine JM (2005). Disorders of Desire: Sexuality and Gender in Modern American Sexology. Temple University Press. m/s. 37–38. ISBN 978-1-59213-151-8. Diarkibkan daripada yang asal pada April 29, 2016. Dicapai pada August 20, 2020.
  215. ^ Gould SJ (2002). The Structure of Evolutionary Theory. Harvard University Press. m/s. 1262–1263. ISBN 978-0-674-00613-3. Diarkibkan daripada yang asal pada May 27, 2016. Dicapai pada August 20, 2020.
  216. ^ Wignaraja P, Hussain A (1989). The Challenge in South Asia: Development, Democracy and Regional Cooperation. United Nations University Press. m/s. 309. ISBN 978-0-8039-9603-8. Diarkibkan daripada yang asal pada May 7, 2016. Dicapai pada October 27, 2015.
  217. ^ Lochtefeld, James G. (2001). The Illustrated Encyclopedia of Hinduism, Volume 2. The Rosen Publishing Group. m/s. 784. ISBN 978-0-8239-3180-4. Diarkibkan daripada yang asal pada June 2, 2019. Dicapai pada September 13, 2021.
  218. ^ Angier N (1999). Woman: An Intimate Geography. Houghton Mifflin Harcourt. m/s. 92. ISBN 978-0-395-69130-4.
  219. ^ a b Maines RP (1998). The Technology of Orgasm: "Hysteria", the Vibrator, and Women's Sexual Satisfaction. Baltimore: The Johns Hopkins University Press. m/s. 1–188. ISBN 978-0-8018-6646-3. Diarkibkan daripada yang asal pada July 3, 2019. Dicapai pada December 12, 2017.
  220. ^ a b Hughes G (2015). An Encyclopedia of Swearing: The Social History of Oaths, Profanity, Foul Language, and Ethnic Slurs in the English-speaking World. Routledge. m/s. 112. ISBN 978-1-317-47678-8. Diarkibkan daripada yang asal pada July 3, 2019. Dicapai pada December 12, 2017.
  221. ^ "cunt". Compact Oxford English Dictionary of Current English (ed. 3rd (revised)). Oxford: Oxford University Press. 2008.
  222. ^ "Definition of CUNT". Dictionary – Merriam-Webster online. Merriam-Webster. Diarkibkan daripada yang asal pada October 22, 2012. Dicapai pada June 9, 2014.
  223. ^ "cunt". Merriam-Webster's Learner's Dictionary. Merriam-Webster. Diarkibkan daripada yang asal pada March 23, 2013. Dicapai pada September 13, 2013.
  224. ^ Johnston H, Klandermans B (1995). Social Movements and Culture. Routledge. m/s. 174. ISBN 978-1-85728-500-0.
  225. ^ "Twat". Dictionary.com. 2015. Diarkibkan daripada yang asal pada January 23, 2017. Dicapai pada June 16, 2015. This source aggregates material from paper dictionaries, including Random House Dictionary, Collins English Dictionary, and Harper's Online Etymology Dictionary.
  226. ^ "Definition of twat in English". Oxford Dictionaries. Oxford University Press. British and World English lexicon. Diarkibkan daripada yang asal pada June 4, 2015. Dicapai pada June 16, 2015.
  227. ^ "pussy, n. and adj.2". Oxford English Dictionary (ed. 3rd). Oxford: Oxford University Press. 2007.
  228. ^ James D (Winter 1998). "Gender-linked derogatory terms and their use by women and men". American Speech. 73 (4): 399–420. doi:10.2307/455584. JSTOR 455584.
  229. ^ a b Randolph V, Legman G (1992). Unprintable Ozark Folksongs and Folklore: Blow the candle out. University of Arkansas Press. m/s. 819–820. ISBN 978-1-55728-237-8. Diarkibkan daripada yang asal pada March 10, 2021. Dicapai pada August 20, 2020.
  230. ^ Zizek S (2004). Organs without bodies: Deleuze and consequences. Routledge. m/s. 173. ISBN 978-0-415-96921-5. Diarkibkan daripada yang asal pada March 10, 2021. Dicapai pada August 20, 2020.
  231. ^ Rankin L (2010). What's Up Down There?: Questions You'd Only Ask Your Gynecologist If She Was Your Best Friend. St. Martin's Press. m/s. 59. ISBN 978-0-312-64436-9. Diarkibkan daripada yang asal pada March 10, 2021. Dicapai pada August 20, 2020.
  232. ^ "Life & Work". nikidesaintphalle.org. 2017. Diarkibkan daripada yang asal pada November 4, 2016. Dicapai pada November 8, 2014.
  233. ^ Ensler E (2001). The Vagina Monologues: The V-Day Edition. Random House LLC. ISBN 978-0-375-50658-1. Diarkibkan daripada yang asal pada March 10, 2021. Dicapai pada August 20, 2020.
  234. ^ Coleman C (2006). Coming to Read "The Vagina Monologues": A Biomythographical Unravelling of the Narrative. University of New Brunswick. ISBN 978-0-494-46655-1.
  235. ^ Knox D, Schacht C (2007). Choices in Relationships: Introduction to Marriage and the Family. Cengage Learning. m/s. 60–61. ISBN 978-0-495-09185-1. Diarkibkan daripada yang asal pada July 3, 2019. Dicapai pada January 4, 2018.
  236. ^ a b c Banyard K (2010). The Equality Illusion: The Truth about Women and Men Today. Faber & Faber. m/s. 41. ISBN 978-0-571-25866-6.
  237. ^ a b c Crooks R, Baur K (2010). Our Sexuality. Cengage Learning. m/s. 55–56. ISBN 978-0-495-81294-4. Diarkibkan daripada yang asal pada May 6, 2016. Dicapai pada October 27, 2015.
  238. ^ a b c d e f g h "Female genital mutilation". Media centre. World Health Organization. Diarkibkan daripada yang asal pada July 2, 2011. Dicapai pada August 22, 2012.
  239. ^ a b c d e Momoh C (2005). "Female Genital Mutation". Dalam Momoh C (penyunting). Female Genital Mutilation. Radcliffe Publishing. m/s. 5–12. ISBN 978-1-85775-693-7. Diarkibkan daripada yang asal pada June 13, 2013. Dicapai pada October 27, 2015.
  240. ^ Linzey, Donald W. (2020). Vertebrate Biology: Systematics, Taxonomy, Natural History, and Conservation. Johns Hopkins University Press. m/s. 306. ISBN 978-1-42143-733-0. Diarkibkan daripada yang asal pada 22 January 2024. Dicapai pada 3 December 2024.
  241. ^ Tyndale-Biscoe, C. Hugh (2005). Life of Marsupials (dalam bahasa Inggeris). Csiro Publishing. ISBN 978-0-643-06257-3.
  242. ^ Hugh Tyndale-Biscoe; Marilyn Renfree (January 30, 1987). Reproductive Physiology of Marsupials. Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-33792-2. Diarkibkan daripada yang asal pada February 15, 2017. Dicapai pada August 18, 2018.
  243. ^ Szykman M, Van Horn RC, Engh AL, Boydston EE, Holekamp KE (2007). "Courtship and mating in free-living spotted hyenas" (PDF). Behaviour. 144 (7): 815–846. Bibcode:2007Behav.144..815S. CiteSeerX 10.1.1.630.5755. doi:10.1163/156853907781476418. Diarkibkan daripada yang asal (PDF) pada November 30, 2012. Dicapai pada April 24, 2014.
  244. ^ Bekoff M, Diamond J (May 1976). "Precopulatory and Copulatory Behavior in Coyotes". Journal of Mammalogy. 57 (2): 372–375. doi:10.2307/1379696. JSTOR 1379696.
  245. ^ Perrin, William F.; Würsig, Bernd; Thewissen, J. G. M. (2009-02-26). Encyclopedia of Marine Mammals (dalam bahasa Inggeris). Academic Press. ISBN 978-0-08-091993-5.
  246. ^ Würsig, Bernd; Orbach, Dara N. (2023-09-25). Sex in Cetaceans: Morphology, Behavior, and the Evolution of Sexual Strategies (dalam bahasa Inggeris). Springer Nature. ISBN 978-3-031-35651-3.
  247. ^ Iannaccone P (1997). Biological Aspects of Disease. CRC Press. m/s. 315–316. ISBN 978-3-7186-0613-9. Diarkibkan daripada yang asal pada May 6, 2016. Dicapai pada October 27, 2015.
  248. ^ a b Fishbeck DW, Sebastiani A (2012). Comparative Anatomy: Manual of Vertebrate Dissection. Morton Publishing Company. m/s. 66–68. ISBN 978-1-61731-004-1. Diarkibkan daripada yang asal pada April 24, 2016. Dicapai pada October 27, 2015.
  249. ^ Chapman RF, Simpson SJ, Douglas AE (2013). The Insects: Structure and Function. Cambridge University Press. m/s. 314–316. ISBN 978-0-521-11389-2. Diarkibkan daripada yang asal pada May 6, 2016. Dicapai pada October 27, 2015.
  250. ^ "What Is a Bird's Cloaca?". The Spruce. Diarkibkan daripada yang asal pada January 13, 2018. Dicapai pada January 13, 2018.
  251. ^ Brennan, P. L. R., Clark, C. J. & Prum, R. O. Explosive eversion and functional morphology of the duck penis supports sexual conflict in waterfowl genitalia. Proceedings: Biological Sciences 277, 1309–14 (2010).
  252. ^ a b c Yong E (May 6, 2014). "Where's All The Animal Vagina Research?". National Geographic Society. Diarkibkan daripada yang asal pada July 7, 2018. Dicapai pada June 6, 2018.
  253. ^ Cooper D (May 7, 2014). "Female genitalia shunned by researchers". ABC Online. Diarkibkan daripada yang asal pada January 11, 2019. Dicapai pada June 6, 2018.
  254. ^ a b c d Sarmento B (2015). Vitro Culture Models. Woodhead Publishing. m/s. 296. ISBN 978-0-08-100114-1. Diarkibkan daripada yang asal pada July 3, 2019. Dicapai pada January 14, 2018.
  255. ^ Burton FD (1995). The Multimedia Guide to the Non-human Primates: Print Version. Prentice Hall Canada. m/s. 290. ISBN 978-0-13-209727-7. Diarkibkan daripada yang asal pada March 10, 2021. Dicapai pada June 5, 2018.
  256. ^ Martin R (2013). How We Do It: The Evolution and Future of Human Reproduction. Basic Books. m/s. 27. ISBN 978-0-465-03015-6. Diarkibkan daripada yang asal pada July 3, 2019. Dicapai pada June 5, 2018.
  257. ^ Kumar B, Gupta S (2014). Sexually Transmitted Infections - E-book. Elsevier Health Sciences. m/s. 1286. ISBN 978-81-312-2978-1. Diarkibkan daripada yang asal pada July 4, 2019. Dicapai pada January 14, 2018.

Pautan luar

[sunting | sunting sumber]
  • Vagina, Anatomical Atlases, an Anatomical Digital Library (2018)
  • Kategori berkaitan Vaginas di Wikimedia Commons
Diambil daripada "https://ms.wikipedia.org/w/index.php?title=Faraj&oldid=6829227"