Gabenor Jeneral Kanada

Gabenor Jeneral Kanada
Governor General of Canada Gouverneur général du Canada
Lencana naib diraja
Bendera Gabenor Jeneral
Penyandang Louise Arbour sejak 8 Jun 2026
Pejabat Setiausaha kepada Gabenor Jeneral
Gelaran	Her Excellency Son Excellence The Right Honourable
Bidang kuasa	Kanada, Provinsi Kanada, Nova Scotia, New Brunswick, Pulau Prince Edward, The Canadas (en) , Province of Quebec (en) dan Perancis Baru
Institusi	St. John Ambulance Saint-Jean Canada (mul)
Kediaman	Rideau Hall, Ottawa Kediaman Gabenor Jeneral di Citadelle Quebec
Pusat	Ottawa, Ontario, Kanada
Penama	Perdana Menteri Kanada
Dilantik oleh	Raja Kanada atas nasihat perdana menteri
Tempoh jawatan	Atas perkenan Raja lazimnya sekitar lima tahun
Surat cara pembentukan	Akta Perlembagaan 1867 Surat Paten 1947
Pelopor	Gabenor Jeneral Wilayah Kanada
Dibentuk	1 Julai 1867
Pemegang pertama	Viscount Monck
Digantikan oleh	Perdana Menteri Kanada
Timbalan/naib	Pentadbir Kerajaan Kanada Timbalan Gabenor Jeneral
Senarai	List of governors general of Canada (en)
Tapak web	www.gg.ca
sunting · sunting di Wikidata Lihat pendokumenan templat ini

Gabenor Jeneral Kanada (Bahasa Inggeris: Governor General of Canada; Bahasa Perancis: gouverneur général du Canada) ialah wakil persekutuan Raja Kanada dan pemegang jawatan naib diraja tertinggi di Kanada. Kanada merupakan sebuah raja berperlembagaan dan demokrasi berparlimen; Charles III ialah Raja Kanada serta ketua negara, manakala gabenor jeneral menjalankan hampir semua fungsi perlembagaan dan istiadat Raja di peringkat persekutuan. Jawatan moden diwujudkan pada 1 Julai 1867 ketika Konfederasi Kanada, walaupun asal usul institusi itu dapat dijejaki kepada gabenor kolonial Perancis Baru dan Amerika Utara British.

Kuasa eksekutif Kanada secara perlembagaan terletak pada Raja. Akta Perlembagaan 1867 memperuntukkan bahawa rujukan kepada gabenor jeneral turut meliputi pegawai yang menjalankan kerajaan bagi pihak Raja, manakala Surat Paten tahun 1947 membenarkan gabenor jeneral menjalankan hampir semua kuasa dan prerogatif Raja berhubung dengan Kanada. Walau bagaimanapun, menurut prinsip kerajaan bertanggungjawab, gabenor jeneral lazimnya bertindak atas nasihat perdana menteri atau Majlis Privi, yang dalam amalan bermaksud Kabinet. Penyandang kekal tidak berpihak dan tidak menentukan dasar kerajaan.

Tugas perlembagaan gabenor jeneral termasuk melantik dan mengangkat sumpah perdana menteri serta menteri, memanggil, memprorog dan membubarkan Parlimen Kanada, menyampaikan Ucapan Takhta, memberikan Perkenan Diraja, melantik senator, leftenan gabenor dan hakim tertentu atas nasihat perdana menteri, serta menandatangani perintah dalam majlis dan dokumen negara. Gabenor jeneral juga berkhidmat sebagai Panglima Tertinggi Angkatan Tentera Kanada, mewakili Kanada dalam kegiatan diplomatik dan negara, mengetuai Pihak Berkuasa Heraldik Kanada serta menjadi canselor atau pegawai utama bagi beberapa darjah kebesaran negara.

Penyandang semasa ialah Louise Arbour, seorang bekas hakim Mahkamah Agung Kanada dan bekas Pesuruhjaya Tinggi Pertubuhan Bangsa-Bangsa Bersatu bagi Hak Asasi Manusia. Beliau mengangkat sumpah pada 8 Jun 2026 sebagai gabenor jeneral ke-31. Kediaman rasmi utama ialah Rideau Hall di Ottawa, sementara sebuah kediaman rasmi kedua terletak di dalam Citadelle Quebec.

Kedudukan perlembagaan

Raja dan gabenor jeneral

Kanada berkongsi orang yang sama sebagai raja dengan beberapa Alam Komanwel lain, tetapi institusi Raja Kanada berasingan dari segi undang-undang daripada monarki negara-negara tersebut. Gabenor jeneral mewakili Raja dalam kapasiti baginda sebagai Raja Kanada, bukannya sebagai Raja United Kingdom. Kerajaan British tidak memilih penyandang, memberikan arahan kepadanya atau mengambil bahagian dalam pelaksanaan tugas persekutuan Kanada.

Seksyen 9 Akta Perlembagaan 1867 meletakkan kerajaan dan kuasa eksekutif Kanada pada Raja. Seksyen 10 menyatakan bahawa peruntukan yang merujuk kepada gabenor jeneral terpakai kepada gabenor jeneral semasa atau mana-mana ketua pegawai eksekutif atau pentadbir yang menjalankan kerajaan bagi pihak Raja. Seksyen 11 pula menubuhkan Majlis Privi untuk membantu dan menasihati kerajaan Kanada.

Parlimen Kanada terdiri daripada Raja, Senat dan Dewan Rakyat. Raja jarang melaksanakan fungsi Parlimen secara peribadi; gabenor jeneral atau timbalannya biasanya memanggil Parlimen, membacakan Ucapan Takhta dan memberikan Perkenan Diraja. Ketika Raja berada di Kanada, baginda masih boleh menjalankan fungsi tertentu, tetapi kehadiran Raja tidak dengan sendirinya menamatkan kuasa gabenor jeneral.

Surat Paten yang dikeluarkan oleh George VI dan berkuat kuasa pada 1 Oktober 1947 mengubah serta menyatukan aturan jawatan. Dokumen itu membenarkan gabenor jeneral, dengan nasihat Majlis Privi atau secara individu apabila undang-undang membenarkannya, menjalankan segala kuasa yang sah dimiliki Raja berhubung dengan Kanada. Surat Paten tersebut tidak memindahkan kedudukan Raja sebagai ketua negara, tetapi memperluas keupayaan wakil baginda untuk menjalankan tugas negara tanpa mendapatkan tandatangan atau arahan peribadi Raja bagi setiap tindakan.

Kerajaan bertanggungjawab

Sistem Kanada berasaskan gabungan undang-undang bertulis, keputusan mahkamah dan konvensyen perlembagaan. Dalam keadaan biasa, gabenor jeneral menerima nasihat perdana menteri dan menteri kerana mereka bertanggungjawab secara politik kepada Dewan Rakyat. Perdana menteri hendaklah dapat mengekalkan keyakinan majoriti ahli dewan; jika keyakinan itu hilang, kerajaan perlu meletakkan jawatan atau mendapatkan pembubaran Parlimen supaya pilihan raya dapat diadakan.

Gabenor jeneral memastikan bahawa Kanada sentiasa mempunyai seorang perdana menteri dan kerajaan yang mampu menjalankan urusan negara. Selepas pilihan raya umum yang menghasilkan majoriti jelas, ketua parti yang memenangi majoriti kerusi lazimnya terus atau mula menjadi perdana menteri. Dalam Parlimen tergantung, kerajaan penyandang berhak bertemu Dewan Rakyat dan menguji keyakinannya, sementara gabenor jeneral perlu menilai siapa yang dapat membentuk kerajaan jika perdana menteri meletakkan jawatan.

Hubungan antara perdana menteri dengan gabenor jeneral bersifat sulit. Penyandang mempunyai hak untuk menasihati, menggalakkan dan memberi amaran kepada ketua kerajaan, tetapi tidak mengarahkan dasar harian. Kerahsiaan pertemuan tersebut bertujuan membolehkan perbincangan bebas tanpa menjadikan gabenor jeneral peserta dalam persaingan politik.

Frasa “Gabenor Jeneral dalam Majlis” merujuk kepada gabenor jeneral yang bertindak dengan nasihat Majlis Privi. Dalam amalan, nasihat itu datang daripada Kabinet atau menteri yang diberi kuasa. Sebilangan besar pelantikan, peraturan, pengisytiharan dan keputusan eksekutif berkuat kuasa melalui perintah dalam majlis yang ditandatangani oleh gabenor jeneral atau timbalannya.

Kuasa simpanan

Gabenor jeneral mempunyai beberapa kuasa simpanan, iaitu kuasa yang dalam keadaan luar biasa boleh digunakan tanpa atau bertentangan dengan nasihat perdana menteri. Tiada senarai lengkap dalam satu undang-undang, dan batas penggunaannya dipengaruhi oleh konvensyen, duluan sejarah dan prinsip demokrasi berparlimen.

Kuasa yang lazim dikaitkan dengan budi bicara naib diraja termasuk:

• melantik perdana menteri apabila tidak jelas siapa mempunyai keyakinan Dewan Rakyat;
• menolak permintaan pembubaran Parlimen dalam keadaan tertentu;
• memberhentikan perdana menteri yang jelas kehilangan keyakinan dewan tetapi enggan meletakkan jawatan;
• memastikan bahawa sebuah kerajaan sementara mematuhi batas konvensyen sehingga kerajaan baharu dibentuk; dan
• dalam keadaan amat luar biasa, menolak nasihat yang menyalahi perlembagaan.

Kuasa ini dianggap sebagai perlindungan terakhir bagi kesinambungan kerajaan demokratik, bukannya kuasa untuk menggantikan pilihan politik pengundi atau Parlimen. Penggunaannya perlu berasaskan bukti tentang keyakinan Dewan Rakyat, kewujudan alternatif kerajaan dan keperluan menjaga sifat tidak berpihak jawatan.

Pindaan terhadap “jawatan Raja, gabenor jeneral dan leftenan gabenor sesebuah wilayah” memerlukan persetujuan sebulat suara Senat, Dewan Rakyat dan kesemua badan perundangan wilayah menurut Seksyen 41 Akta Perlembagaan 1982. Oleh itu, pemansuhan atau perubahan asas terhadap jawatan tidak boleh dilakukan melalui undang-undang persekutuan biasa sahaja.

Pelantikan dan tempoh jawatan

Proses pelantikan

Raja melantik gabenor jeneral atas nasihat perdana menteri Kanada. Perlembagaan tidak menghendaki undian Parlimen atau pilihan raya awam. Kerajaan boleh menubuhkan kumpulan penasihat untuk mengenal pasti dan menilai calon, tetapi perdana menteri tetap bertanggungjawab mengemukakan syor kepada Raja.

Calon yang telah diluluskan dikenali sebagai gabenor jeneral dilantik (governor general designate) sehingga upacara pemasangan. Dalam tempoh peralihan, calon menerima taklimat tentang Perlembagaan, keselamatan, diplomasi, protokol, Angkatan Tentera Kanada, sistem kehormatan dan pengurusan pejabat.

Louise Arbour dilantik oleh Charles III atas nasihat Perdana Menteri Mark Carney dan dipasang dalam satu upacara di dewan Senat pada 8 Jun 2026.

Upacara pemasangan

Upacara pemasangan lazimnya diadakan di dewan Senat di Ottawa. Gabenor jeneral dilantik mengangkat Sumpah Kesetiaan, Sumpah Jawatan dan Sumpah sebagai Penjaga Mohor Besar Kanada. Penyandang juga dilantik sebagai ahli Majlis Privi dan menandatangani daftar sumpah.

Selepas sumpah, instrumen pelantikan dibacakan dan Mohor Besar diserahkan secara simbolik kepada penyandang. Gabenor jeneral kemudian menyampaikan ucapan pemasangan, menerima penghormatan tentera dan memulakan tugas rasmi. Ketua Hakim Negara Kanada biasanya mentadbir sumpah jawatan.

Gabenor jeneral baharu secara automatik menjadi Canselor dan Sahabat Utama Darjah Kanada, Canselor Darjah Merit Ketenteraan dan Canselor Darjah Merit Pasukan Polis. Penyandang turut menerima Darjah Angkatan Tentera Kanada dan menjadi kolonel rejimen bagi tiga unit Pengawal Gabenor Jeneral.

Penggal dan penamatan jawatan

Gabenor jeneral memegang jawatan atas perkenan Raja. Tiada penggal tetap dalam Perlembagaan atau Surat Paten, tetapi penggal moden lazimnya berlangsung sekitar lima tahun. Tempoh boleh dilanjutkan atas nasihat perdana menteri, seperti yang berlaku kepada beberapa penyandang ketika kesinambungan dianggap wajar.

Pelantikan tamat melalui persaraan, peletakan jawatan, kematian atau pembatalan oleh Raja atas nasihat perdana menteri. Tidak terdapat proses pemecatan Parlimen yang berasingan. Julie Payette meletakkan jawatan pada 22 Januari 2021 sebelum tamat tempoh lazimnya, lalu Ketua Hakim Negara Richard Wagner menjalankan fungsi sebagai pentadbir sehingga Mary Simon dipasang pada 26 Julai 2021.

Semasa memegang jawatan, penyandang dan pasangannya menggunakan gaya His Excellency atau Her Excellency. Penyandang menerima gelaran The Right Honourable untuk seumur hidup.

Pentadbir dan timbalan

Jika gabenor jeneral meninggal dunia, meletakkan jawatan, disingkirkan, berada di luar Kanada untuk tempoh yang ditetapkan atau tidak mampu menjalankan tugas, Ketua Hakim Negara Kanada menjadi Pentadbir Kerajaan Kanada menurut Surat Paten 1947. Jika Ketua Hakim Negara juga tidak dapat bertindak, hakim kanan Mahkamah Agung yang tersedia menjalankan fungsi tersebut.

Pentadbir mempunyai kuasa dan tanggungjawab gabenor jeneral sepanjang tempoh berkenaan, tetapi tidak menjadi gabenor jeneral bernombor. Keadaan ini berlaku pada tahun 1940 selepas kematian Lord Tweedsmuir, pada tahun 1967 selepas kematian Georges Vanier dan pada tahun 2021 selepas peletakan jawatan Julie Payette.

Seksyen 14 Akta Perlembagaan 1867 dan Surat Paten membenarkan pelantikan timbalan gabenor jeneral. Hakim Mahkamah Agung serta pegawai tertentu lazimnya diberi kuasa untuk menjalankan fungsi terbatas seperti memberikan Perkenan Diraja atau menandatangani dokumen. Pelantikan timbalan tidak menghalang gabenor jeneral daripada menjalankan kuasa yang sama secara peribadi.

Kuasa dan tanggungjawab

Parlimen dan perundangan

Takhta di dewan Senat digunakan ketika pembukaan Parlimen dan upacara tertentu.

Sebagai wakil Raja, gabenor jeneral mengambil bahagian dalam proses Parlimen tanpa menjadi ahli Senat atau Dewan Rakyat. Antara tugasnya ialah:

• memanggil Parlimen selepas pilihan raya;
• membuka sesi baharu dan menyampaikan Ucapan Takhta;
• memprorog sesuatu sesi;
• membubarkan Parlimen dan mengeluarkan writ pilihan raya;
• melantik senator atas nasihat perdana menteri;
• memberikan Perkenan Diraja kepada rang undang-undang; dan
• memberikan syor diraja bagi rang undang-undang yang melibatkan perbelanjaan wang awam.

Ucapan Takhta disediakan oleh kerajaan dan membentangkan keutamaan perundangan serta dasar bagi sesi baharu. Gabenor jeneral membacakannya di dewan Senat kepada ahli kedua-dua dewan. Pembacaan itu tidak bermaksud penyandang menyokong program kerajaan secara peribadi.

Rang undang-undang yang diluluskan oleh kedua-dua dewan memerlukan Perkenan Diraja sebelum menjadi undang-undang. Gabenor jeneral boleh memberikan perkenan secara bertulis atau dalam satu upacara. Timbalan gabenor jeneral juga sering memberikan perkenan bagi pihak penyandang. Walaupun Seksyen 55 Akta Perlembagaan 1867 menyebut pilihan memberikan, menahan atau menyimpan rang undang-undang untuk pertimbangan Raja, perkenan dalam amalan moden diberikan menurut nasihat kerajaan dan konvensyen demokrasi.

Pembubaran Parlimen biasanya dilakukan atas nasihat perdana menteri. Permintaan itu mungkin memerlukan pertimbangan lebih teliti jika kerajaan baru sahaja dipilih, telah kehilangan keyakinan tidak lama selepas pilihan raya atau terdapat gabungan alternatif yang jelas mampu memerintah tanpa pilihan raya baharu.

Kerajaan eksekutif

Gabenor jeneral melantik perdana menteri dan, atas nasihatnya, menteri Kabinet. Penyandang mengangkat sumpah menteri, menerima peletakan jawatan mereka serta menandatangani instrumen yang menetapkan tanggungjawab kementerian. Gabenor jeneral turut melantik Ketua Hakim Negara Kanada, hakim mahkamah atasan tertentu, leftenan gabenor wilayah, senator, ahli Majlis Privi dan pelbagai pemegang jawatan awam atas nasihat perdana menteri atau menteri yang berkenaan.

Majlis Privi secara undang-undang menasihati Raja dan gabenor jeneral. Keputusan operasi dibuat oleh Kabinet, iaitu jawatankuasa aktif Majlis Privi yang terdiri daripada menteri semasa. Perintah dalam majlis diluluskan dalam mesyuarat yang dihadiri gabenor jeneral atau timbalannya dan menteri-menteri yang memenuhi kuorum.

Gabenor jeneral menandatangani pengisytiharan, komisen, waran dan instrumen pelantikan, serta menjadi Penjaga Mohor Besar Kanada. Mohor itu digunakan untuk mengesahkan dokumen penting negara, termasuk komisen gabenor jeneral, pelantikan menteri dan hakim serta beberapa pengisytiharan.

Gabenor jeneral mengadakan pertemuan tetap dan sulit dengan perdana menteri. Di samping menerima nasihat rasmi, penyandang boleh meminta penjelasan, mengemukakan persoalan dan berkongsi pandangan berdasarkan pengalaman serta maklumat yang diterimanya. Tanggungjawab politik terhadap keputusan kekal pada perdana menteri dan Kabinet.

Panglima Tertinggi

Walaupun Seksyen 15 Akta Perlembagaan 1867 meletakkan pemerintahan angkatan tentera pada Raja, Surat Paten 1947 menamakan gabenor jeneral sebagai Panglima Tertinggi di dalam dan ke atas Kanada. Fungsi ini bersifat perlembagaan dan istiadat; kerajaan terpilih menentukan dasar pertahanan dan penggunaan tentera.

Gabenor jeneral melantik Ketua Turus Pertahanan atas syor perdana menteri, melantik kolonel diraja atas syor Menteri Pertahanan Negara, meluluskan lencana dan insignia ketenteraan baharu, menandatangani tauliah pegawai, mempersembahkan panji kepada unit serta menyampaikan darjah, pingat dan anugerah keberanian ketenteraan.

Penyandang melawat pangkalan dan anggota tentera di Kanada serta di luar negara, menghadiri upacara Hari Peringatan, memberikan sokongan kepada anggota dan keluarga mereka serta mengekalkan hubungan dengan tiga rejimen rumah tangga: Governor General's Foot Guards, Governor General's Horse Guards dan Canadian Grenadier Guards.

Perwakilan diplomatik dan negara

Gabenor jeneral mewakili Kanada dalam upacara serta lawatan negara di dalam dan luar negara. Penyandang menerima watikah duta serta pesuruhjaya tinggi dari negara yang rajanya bukan Raja Kanada, menjadi tuan rumah ketua negara dan anggota keluarga diraja, serta menandatangani surat diplomatik bagi wakil Kanada yang dihantar ke luar negara.

Lawatan negara oleh gabenor jeneral dilaksanakan atas nasihat kerajaan dan bertujuan mengukuhkan hubungan diplomatik, perdagangan, kebudayaan dan hubungan sesama rakyat. Penyandang lazimnya disertai delegasi yang terdiri daripada pegawai, ahli perniagaan, ahli akademik, seniman atau wakil masyarakat.

Di Kanada, majlis watikah diadakan di Rideau Hall atau kediaman di Citadelle. Pesuruhjaya tinggi daripada negara Alam Komanwel yang turut mengiktiraf Raja Kanada mempunyai aturan pengenalan yang berbeza kerana mereka tidak bertukar duta antara ketua negara yang berlainan.

Kehormatan dan heraldik

Gabenor jeneral mengiktiraf pencapaian serta perkhidmatan melalui sistem kehormatan Kanada. Penyandang ialah Canselor dan Sahabat Utama Darjah Kanada, Canselor Darjah Merit Ketenteraan, Canselor Darjah Merit Pasukan Polis serta pegawai utama beberapa anugerah lain. Anugerah disampaikan dalam upacara pelantikan di Rideau Hall, Citadelle atau lokasi lain.

Pejabat melalui Canseleri Kehormatan mentadbir darjah, pingat keberanian, hiasan perkhidmatan berjasa, Pingat Kutub, Pingat Raja bagi Juara dan Pingat Raja untuk Sukarelawan. Pencalonan bagi banyak anugerah datang daripada orang ramai dan dinilai oleh jawatankuasa bebas sebelum dikemukakan kepada gabenor jeneral.

Sejak Surat Paten 1988, gabenor jeneral menjalankan prerogatif Raja untuk mengurniakan jata, bendera dan lencana di Kanada. Penyandang menjadi ketua Pihak Berkuasa Heraldik Kanada, sementara Setiausaha kepada Gabenor Jeneral berkhidmat sebagai Canselor Heraldik.

Peranan kemasyarakatan

Selain kewajipan perlembagaan, gabenor jeneral menghubungkan dan mengiktiraf masyarakat Kanada melalui lawatan wilayah, pertemuan dengan komuniti, penaungan pertubuhan dan penyertaan dalam acara kebangsaan. Penyandang menonjolkan isu yang dipilih bagi tempoh khidmatnya, tetapi tidak sepatutnya menyokong parti atau kempen dasar kepartian.

Gabenor jeneral menyampaikan Anugerah Seni Persembahan Gabenor Jeneral, Anugerah Sastera Gabenor Jeneral, Pingat Akademik dan pelbagai anugerah lain yang berkembang daripada tradisi naib diraja. Sebahagian program ditadbir oleh organisasi luar, manakala pejabat menyediakan naungan atau mengambil bahagian dalam upacara.

Pejabat turut mengeluarkan ucapan sempena ulang tahun perkahwinan dan hari lahir tertentu, menerima orang ramai di kediaman rasmi serta menganjurkan upacara kewarganegaraan, perbincangan dan kegiatan pendidikan.

Peristiwa perlembagaan penting

Peristiwa King–Byng

Lord Byng, yang menolak permintaan pembubaran Parlimen oleh William Lyon Mackenzie King pada tahun 1926.

Pada tahun 1926, Perdana Menteri William Lyon Mackenzie King mengetuai kerajaan minoriti yang berdepan kemungkinan kalah dalam undian keyakinan. King meminta Gabenor Jeneral Lord Byng membubarkan Parlimen dan mengadakan pilihan raya, walaupun pilihan raya sebelumnya baru berlangsung pada tahun 1925. Byng menolak permintaan itu kerana beliau percaya ketua pembangkang Arthur Meighen patut diberi peluang membentuk kerajaan.

King meletakkan jawatan dan Byng melantik Meighen sebagai perdana menteri. Kerajaan Meighen kemudian kalah dalam Dewan Rakyat, lalu Byng meluluskan pembubaran. King memenangi pilihan raya yang berikutnya dan menjadikan campur tangan naib diraja sebagai isu kedaulatan Kanada.

Peristiwa tersebut tidak memansuhkan kuasa gabenor jeneral untuk menolak pembubaran, tetapi mempengaruhi cara kuasa simpanan difahami. Ia juga berlaku dalam tempoh yang membawa kepada Deklarasi Balfour 1926, yang mengiktiraf dominion dan United Kingdom sebagai komuniti autonomi yang setara serta mengubah gabenor jeneral daripada wakil kerajaan British kepada wakil Raja sahaja.

Prorogasi tahun 2008

Selepas pilihan raya 2008, kerajaan minoriti Konservatif pimpinan Stephen Harper menghadapi cadangan undi tidak percaya dan perjanjian antara parti pembangkang untuk menyokong sebuah kerajaan alternatif. Harper meminta Gabenor Jeneral Michaëlle Jean memprorog Parlimen sebelum undian dijalankan.

Jean meluluskan permintaan itu pada 4 Disember 2008 selepas pertemuan panjang dengan perdana menteri. Keputusan tersebut menamatkan sesi sehingga Januari 2009 dan memberi kerajaan masa untuk membentangkan belanjawan baharu. Syarat atau pertimbangan sulit yang mendasari keputusan itu tidak diumumkan.

Peristiwa tersebut menghidupkan semula perbahasan tentang batas nasihat perdana menteri, kuasa prorogasi dan peranan gabenor jeneral ketika keyakinan kerajaan dipertikaikan. Ia tidak menghasilkan keputusan mahkamah yang menetapkan kaedah tetap, dan perbincangan ahli perlembagaan masih berbeza tentang pilihan yang tersedia pada waktu itu.

Kekosongan tahun 2021

Julie Payette meletakkan jawatan pada 22 Januari 2021 selepas penerbitan laporan bebas mengenai tempat kerja Pejabat Setiausaha kepada Gabenor Jeneral. Ketua Hakim Negara Richard Wagner mengangkat sumpah sebagai Pentadbir Kerajaan Kanada pada hari berikutnya dan menjalankan tugas sehingga Mary Simon dipasang.

Peralihan itu menunjukkan operasi mekanisme Surat Paten 1947 ketika jawatan kosong. Pentadbir dapat memberikan Perkenan Diraja, menandatangani perintah dalam majlis dan menjalankan fungsi lain tanpa memerlukan pelantikan sementara oleh Raja bagi setiap tindakan. Richard Wagner tidak dikira sebagai gabenor jeneral dan terus memegang jawatan Ketua Hakim Negara sepanjang tempoh pentadbiran.

Sejarah

Asal usul kolonial

Pejabat gabenor jeneral dianggap salah satu jawatan awam tertua di Kanada. Pada tahun 1608, Samuel de Champlain menjalankan banyak fungsi yang kemudian dikaitkan dengan gabenor Perancis Baru, walaupun gelaran dan struktur pentadbiran berubah sepanjang pemerintahan Perancis.

Selepas penaklukan British dan Perjanjian Paris 1763, gabenor yang dilantik Raja Britain mentadbir jajahan di wilayah Kanada moden. Gabungan Kanada Hulu dan Kanada Hilir melalui Akta Kesatuan 1840 menghasilkan Wilayah Kanada, yang mempunyai seorang gabenor jeneral. Gabenor pada zaman ini menjadi wakil Raja dan kerajaan imperial, tetapi perkembangan kerajaan bertanggungjawab pada pertengahan abad ke-19 secara beransur-ansur memindahkan kuasa politik harian kepada menteri tempatan yang memperoleh keyakinan badan perundangan.

Lord Monck menjadi gabenor jeneral Wilayah Kanada pada tahun 1861 dan menyelia peralihan kepada Konfederasi. Pada 1 Julai 1867, beliau menjadi gabenor jeneral pertama Dominion Kanada yang baharu.

Konfederasi dan zaman imperial

Pada dekad awal selepas 1867, gabenor jeneral mewakili Raja dan juga berfungsi sebagai saluran rasmi antara kerajaan Kanada dengan kerajaan British. Penyandang lazimnya bangsawan, pegawai tentera, diplomat atau ahli politik Britain yang dipilih melalui proses imperial.

Mereka memainkan peranan dalam pembukaan Parlimen, hubungan dengan wilayah, pertahanan dan hubungan luar. Pada masa yang sama, perkembangan parti politik serta kerajaan bertanggungjawab mengurangkan ruang untuk campur tangan peribadi dalam dasar. Pertikaian sesekali mengenai nasihat menteri membantu membentuk konvensyen bahawa gabenor jeneral perlu mengikuti kerajaan yang menikmati keyakinan Dewan Rakyat.

Institusi itu turut memberikan sumbangan budaya. Lord Dufferin menyokong pemeliharaan kubu Quebec, Lord Stanley menyumbangkan piala yang berkembang menjadi Piala Stanley, sementara Earl Grey menubuhkan Piala Grey bagi bola sepak Kanada.

Autonomi dan pengkanadaan jawatan

Peranan antarabangsa Kanada berubah selepas Perang Dunia Pertama. Deklarasi Balfour 1926 mengiktiraf bahawa United Kingdom dan dominion merupakan komuniti autonomi serta setara dalam status. Gabenor jeneral selepas itu tidak lagi mewakili kerajaan British atau bertindak sebagai saluran diplomatiknya.

Statut Westminster 1931 mengukuhkan autonomi perundangan Kanada. Mulai tahun yang sama, kerajaan Kanada membuat syor sendiri kepada Raja bagi pelantikan gabenor jeneral. Namun begitu, beberapa bangsawan dan pegawai Britain terus dipilih sehingga selepas Perang Dunia Kedua.

Vincent Massey, warga Kanada pertama yang dilantik sebagai gabenor jeneral.

Surat Paten 1947 membenarkan gabenor jeneral menjalankan hampir semua kuasa Raja bagi Kanada dan mengurangkan keperluan dokumen dihantar kepada Raja di luar negara. Vincent Massey dilantik pada tahun 1952 sebagai warga Kanada pertama yang memegang jawatan; sejak itu semua penyandang merupakan warga Kanada.

Massey menekankan kebudayaan, identiti kebangsaan dan penggunaan kedua-dua bahasa rasmi. Penggantinya, Georges Vanier, memperkukuh tradisi menggilirkan penyandang yang berlatar belakang bahasa Inggeris dan Perancis, walaupun penggiliran itu tidak merupakan peraturan undang-undang.

Kepelbagaian dan perkembangan moden

Jeanne Sauvé menjadi wanita pertama yang memegang jawatan pada tahun 1984. Michaëlle Jean, yang dilahirkan di Haiti, menjadi gabenor jeneral berkulit Hitam pertama pada tahun 2005.

Mary Simon, gabenor jeneral Orang Asli pertama.

Mary Simon, seorang pemimpin dan diplomat Inuit, mengangkat sumpah pada tahun 2021 sebagai gabenor jeneral Orang Asli pertama. Tempoh beliau memberi tumpuan kepada pendamaian dengan Orang Asli, kesihatan mental dan hubungan dengan komuniti di seluruh negara. Beliau menamatkan perkhidmatan pada 8 Jun 2026 dan digantikan oleh Louise Arbour.

Latar belakang penyandang moden merangkumi diplomasi, politik, kewartawanan, kehakiman, akademik, angkasawan dan kepimpinan Orang Asli. Kepelbagaian ini mencerminkan usaha menjadikan jawatan lebih dekat dengan masyarakat Kanada, tetapi penyandang masih tertakluk pada kewajipan tidak berpihak serta batas perlembagaan yang sama.

Pejabat dan kediaman rasmi

Pejabat Setiausaha kepada Gabenor Jeneral

Pejabat Setiausaha kepada Gabenor Jeneral menyokong penyandang dalam tugas perlembagaan, negara, istiadat, diplomatik, ketenteraan dan kemasyarakatan. Pejabat merancang lawatan serta majlis, menguruskan komunikasi, keselamatan dan kediaman rasmi, dan memberikan nasihat kepada gabenor jeneral.

Setiausaha kepada Gabenor Jeneral mengetuai pejabat, menjadi penasihat kanan penyandang dan turut berkhidmat sebagai Canselor Heraldik Pihak Berkuasa Heraldik Kanada. Canseleri Kehormatan, yang merupakan sebahagian daripada pejabat, mentadbir sistem kehormatan persekutuan dan urusan heraldik.

Pejabat menerima peruntukan yang diluluskan oleh Parlimen dan melaporkan perbelanjaannya melalui akaun awam serta laporan tahunan. Jabatan dan agensi persekutuan lain turut menyokong kegiatan gabenor jeneral, termasuk Suruhanjaya Ibu Negara Kanada, Hal Ehwal Global Kanada, Polis Berkuda Diraja Kanada dan Angkatan Tentera Kanada.

Rideau Hall

Rideau Hall di Ottawa, kediaman rasmi utama gabenor jeneral.

Rideau Hall ialah kediaman rasmi setiap gabenor jeneral sejak Konfederasi dan tempat kerja utamanya sejak tahun 1940. Rumah asal dibina pada tahun 1838 oleh Thomas MacKay, seorang tukang batu dan kontraktor yang terlibat dalam pembinaan Terusan Rideau. Kerajaan menyewanya untuk Lord Monck sebelum membelinya pada tahun 1868.

Kompleks itu telah diperluas dengan bilik negara, dewan tari-menari, ruang pejabat dan kediaman persendirian. Upacara pelantikan menteri, penyampaian kehormatan, majlis watikah diplomatik, jamuan negara dan pertemuan rasmi diadakan di situ.

Kawasan Rideau Hall ialah tapak bersejarah negara dan dibuka kepada orang ramai. Tamannya mengandungi pokok-pokok yang ditanam oleh anggota keluarga diraja, ketua negara dan tokoh lain, selain gelanggang luncur yang beroperasi sejak abad ke-19.

Citadelle Quebec

Kediaman gabenor jeneral di dalam Citadelle Quebec.

Kediaman di Citadelle Quebec menjadi kediaman rasmi dan tempat kerja kedua gabenor jeneral sejak tahun 1872, apabila Lord Dufferin memulihkan tradisi kediaman naib diraja di Bandar Quebec. Bangunan neoklasik asal dibina pada tahun 1831 dan terletak dalam pangkalan tentera yang masih aktif.

Kediaman digunakan bagi upacara kehormatan, pertemuan dengan masyarakat Quebec, penerimaan diplomatik dan kegiatan negara. Kebakaran pada tahun 1976 memusnahkan beberapa tambahan bangunan; bilik negara yang baharu dibuka pada tahun 1984 dengan reka bentuk yang menggabungkan seni bina ketenteraan dan bahan Kanada.

Kedua-dua kediaman berfungsi sebagai ruang negara dan tempat awam, bukan sekadar rumah persendirian penyandang. Lawatan berpandu dan program pendidikan menerangkan sejarah bangunan serta sistem pemerintahan Kanada.

Lambang dan protokol

Bendera dan lencana

Bendera gabenor jeneral berwarna biru dan memaparkan jambul Jata Kanada di tengahnya, iaitu seekor singa emas yang memakai Mahkota Diraja dan memegang sehelai daun mapel merah pada kaki kanannya. Singa tersebut berdiri di atas lingkaran yang menggunakan warna rasmi Kanada. Lambang itu melambangkan kewibawaan Mahkota Kanada yang dijalankan oleh gabenor jeneral sebagai wakil Raja.

Reka bentuk semasa diluluskan oleh Elizabeth II pada 23 Februari 1981 dan mengikuti corak umum bendera gabenor jeneral yang digunakan sejak tahun 1931. Bendera itu dikibarkan di kediaman rasmi apabila gabenor jeneral berada di situ dan boleh digunakan untuk menandakan kehadiran penyandang dalam kapasiti rasmi. Dalam aturan keutamaan bendera Kanada, bendera gabenor jeneral mengatasi semua bendera lain kecuali bendera peribadi Raja Kanada.

Lambang yang sama digunakan sebagai lencana institusi gabenor jeneral pada papan tanda, dokumen, kelengkapan istiadat dan insignia tertentu Angkatan Tentera Kanada. Lencana jawatan ini berbeza daripada jata peribadi seseorang penyandang dan daripada Jata Kanada, yang mewakili Raja dan negara dalam ruang lingkup yang lebih luas.

Gaya, gelaran dan sapaan

Semasa memegang jawatan, gabenor jeneral menggunakan gaya His Excellency atau Her Excellency, diikuti gelaran The Right Honourable dan nama penuh penyandang. Bentuk rasminya dalam bahasa Perancis ialah Son Excellence le très honorable bagi lelaki atau Son Excellence la très honorable bagi wanita.

Gabenor jeneral mengekalkan gelaran The Right Honourable seumur hidup, tetapi gaya kehormat His Excellency atau Her Excellency hanya digunakan sepanjang tempoh jawatan. Pasangan gabenor jeneral turut menggunakan gaya His Excellency atau Her Excellency ketika penyandang masih berkhidmat, tetapi tidak secara automatik menerima gelaran The Right Honourable.

Dalam sapaan langsung berbahasa Inggeris, gabenor jeneral pada mulanya disapa sebagai Your Excellency atau Excellency, kemudian sebagai Sir, Madam atau gelaran sapaan lain yang sesuai. Dalam bahasa Perancis, bentuk Excellence digunakan.

Tabik hormat naib diraja dan penghormatan ketenteraan

Tabik hormat naib diraja (Viceregal Salute), yang turut dikenali sebagai “Tabik kepada Gabenor Jeneral”, ialah tabik muzik rasmi yang dimainkan di Kanada apabila gabenor jeneral hadir dalam kapasiti rasmi. Ia menggabungkan enam bar pertama lagu diraja Kanada, God Save the King, dengan versi ringkas lagu kebangsaan Kanada, O Canada, yang terdiri daripada empat bar pertama dan empat bar terakhirnya.

Tabik tersebut diluluskan oleh Elizabeth II pada tahun 1968. Susunan muzik yang sama digunakan bagi leftenan gabenor ketika mereka berada dalam wilayah masing-masing. Apabila gabenor jeneral melakukan lawatan rasmi ke luar negara, O Canada dimainkan sebagai tabik muzik, bukannya tabik hormat naib diraja.

Tabik hormat naib diraja tidak sama dengan lagu diraja penuh. God Save the King dimainkan sepenuhnya sebagai penghormatan kepada Raja dalam keadaan yang ditetapkan oleh protokol, sedangkan tabik hormat naib diraja merupakan gubahan ringkas yang khusus bagi wakil naib diraja.

Penghormatan ketenteraan Kanada terdiri daripada tiga unsur utama, iaitu kawalan kehormatan, tabik muzik dan tembakan penghormatan. Dalam upacara yang memperuntukkan penghormatan penuh kepada gabenor jeneral, sebuah kawalan kehormatan yang terdiri daripada 100 anggota dibentuk, tabik hormat naib diraja dimainkan sebagai tabik pembukaan dan penutup, dan tembakan penghormatan sebanyak 21 das dilepaskan.

Penghormatan penuh tersebut diberikan pada acara tertentu seperti upacara pemasangan gabenor jeneral, ketibaan atau keberangkatan rasmi dan istiadat ketenteraan utama. Ketika upacara pemasangan, gabenor jeneral menerima tembakan penghormatan 21 das, memeriksa kawalan kehormatan dan disambut dengan tabik hormat naib diraja sebagai Panglima Tertinggi Angkatan Tentera Kanada.

Senarai gabenor jeneral

Seramai 31 orang telah memegang jawatan gabenor jeneral Kanada sejak Konfederasi pada tahun 1867. Senarai ini tidak merangkumi gabenor Perancis Baru, gabenor jajahan British, gabenor jeneral Wilayah Kanada sebelum Konfederasi atau pentadbir kerajaan yang bertindak sementara.

Bil.	Potret	Gabenor jeneral	Mula menjawat	Tamat menjawat
1		Viscount Monck	1 Julai 1867	14 November 1868
2		Baron Lisgar	2 Februari 1869	25 Jun 1872
3		Earl Dufferin	25 Jun 1872	25 November 1878
4		Marquess Lorne	25 November 1878	23 Oktober 1883
5		Marquess Lansdowne	23 Oktober 1883	11 Jun 1888
6		Baron Stanley	11 Jun 1888	18 September 1893
7		Earl Aberdeen	18 September 1893	12 November 1898
8		Earl Minto	12 November 1898	10 Disember 1904
9		Earl Grey	10 Disember 1904	13 Oktober 1911
10		Putera Arthur, Duke Connaught dan Strathearn	13 Oktober 1911	11 November 1916
11		Duke Devonshire	11 November 1916	2 Ogos 1921
12		Lord Byng	2 Ogos 1921	5 Ogos 1926
13		Viscount Willingdon	5 Ogos 1926	4 April 1931
14		Earl Bessborough	4 April 1931	2 November 1935
15		Lord Tweedsmuir	2 November 1935	11 Februari 1940
16		Earl Athlone	21 Jun 1940	12 April 1946
17		Viscount Alexander	12 April 1946	28 Januari 1952
18		Vincent Massey	28 Februari 1952	15 September 1959
19		Georges Vanier	15 September 1959	5 Mac 1967
20		Roland Michener	17 April 1967	14 Januari 1974
21	—	Jules Léger	14 Januari 1974	22 Januari 1979
22		Edward Schreyer	22 Januari 1979	14 Mei 1984
23		Jeanne Sauvé	14 Mei 1984	28 Januari 1990
24		Ray Hnatyshyn	29 Januari 1990	8 Februari 1995
25		Roméo LeBlanc	8 Februari 1995	7 Oktober 1999
26		Adrienne Clarkson	7 Oktober 1999	27 September 2005
27		Michaëlle Jean	27 September 2005	30 September 2010
28		David Johnston	1 Oktober 2010	2 Oktober 2017
29		Julie Payette	2 Oktober 2017	22 Januari 2021
30		Mary Simon	26 Julai 2021	8 Jun 2026
31		Louise Arbour	8 Jun 2026	Penyandang

Kekosongan antara beberapa penggal diisi oleh Pentadbir Kerajaan Kanada. Pentadbir tersebut tidak dianggap sebagai gabenor jeneral tambahan dan tidak diberikan nombor dalam senarai rasmi.

Lihat juga

• Raja Kanada
• Monarki Kanada
• Perdana Menteri Kanada
• Parlimen Kanada
• Majlis Privi Raja untuk Kanada
• Leftenan gabenor Kanada
• Senarai ketua negara Kanada
• Politik Kanada

Bacaan lanjut

• McCreery, Christopher (2015). The Canadian Honours System (dalam bahasa Inggeris) (ed. 2). Toronto: Dundurn Press. ISBN 978-1-4597-2415-0.
• Smith, David E. (1995). The Invisible Crown: The First Principle of Canadian Government (dalam bahasa Inggeris). Toronto: University of Toronto Press. ISBN 978-0-8020-7490-4.
• Lagassé, Philippe (2015). "The Crown and Government Formation". Dalam Macfarlane, Emmett (penyunting). Constitutional Pariah: Reference re Senate Reform and the Future of Parliament (dalam bahasa Inggeris). Vancouver: UBC Press.

Pautan luar

• Laman rasmi Gabenor Jeneral Kanada
• Peranan dan tanggungjawab gabenor jeneral
• Penerangan kerajaan Kanada tentang jawatan
• Akta Perlembagaan 1867 hingga 1982
• Senarai rasmi bekas gabenor jeneral