Pergi ke kandungan

Pan American World Airways

Daripada Wikipedia, ensiklopedia bebas.
Pan American World Airways
Pan Am Boeing 727-200
IATA ICAO Pengenal
PA PAA CLIPPER
Ditubuhkan14 Mac 1927 (sebagai Pan American Airways [PAA])
Bermula operasi19 Oktober 1927
Operasi ditamatkan4 Disember 1991
Hab
Bandar tumpuan
Program kesetiaanWorldPass
SubsidiariSahsa (40%) (1945-1970)
Pan Am Express (1987–1991)
Panagra (50%) (1928-1967)
Pesawat226
Destinasi86 negara di semua enam benua utama di puncak pada 1968
Syarikat indukPan Am Corporation
Ibu pejabatBandar raya New York
Miami, Florida
Orang pentingJuan T. Trippe
(CEO, 1927–1968)
Harold E. Gray
(CEO, 1968–1969)
Najeeb E. Halaby Jr
(CEO, 1969–1971)
William T. Seawell
(CEO, 1971–1981)
C. Edward Acker
(CEO, 1981–1988)
Thomas G. Plaskett
(CEO, 1988–1991)
Russell L. Ray, Jr.
(CEO, 1991)

Pan American World Airways, yang pada asalnya ditubuhkan sebagai Pan American Airways[1] dan dikenali sebagai Pan Am, ialah pengangkutan udara utama dan terbesar antarabangsa dan pengangkut bendera tidak rasmi Amerika Syarikat dari tahun 1927 sehingga kejatuhannya pada 4 Disember 1991. Ia ditubuhkan pada tahun 1927 sebagai mel udara dan perkhidmatan penumpang yang dijadualkan di antara Key West, Florida dan Havana, Cuba. Syarikat penerbangan itu dikreditkan untuk banyak inovasi yang membentuk industri penerbangan antarabangsa, termasuk penggunaan pesawat jet, jet jumbo, dan sistem tempahan berkomputer yang meluas.[2] Ia juga merupakan ahli pengasas Persatuan Pengangkutan Udara Antarabangsa (IATA), persatuan industri penerbangan global.[3]

Dikenali dengan logo glob biru ("The Blue Meatball"),[4] penggunaan perkataan "Clipper" dalam nama pesawat dan tanda-tanda panggilannya, dan kapten seragam putih juruterbangnya, syarikat penerbangan itu ialah ikon kebudayaan abad ke-20. Dalam era yang dikuasai oleh pembawa bendera yang keseluruhannya atau sebahagian besar milik kerajaan, ia juga merupakan pembawa bendera luar negeri yang tidak rasmi di Amerika Syarikat. Semasa sebahagian besar era jet, terminal utama Pan Am ialah Worldport yang terletak di Lapangan Terbang Antarabangsa John F. Kennedy di Bandar Raya New York.

Penggunaan semula nama

[sunting | sunting sumber]

Selain daripada akademi penerbangan yang dinyatakan sebelum ini, jenama Pan Am telah dihidupkan semula sebanyak empat kali sejak tahun 1991, namun penjelmaan semula tersebut hanya mempunyai kaitan dari segi nama sahaja dengan Pan Am yang asal.

Syarikat penerbangan

[sunting | sunting sumber]

Tanda dagangan dan beberapa aset Pan American World Airways telah dibeli oleh Eclipse Holdings, Inc., dalam satu lelongan oleh Mahkamah Kebankrapan AS pada 2–3 Disember 1993. Hak syarikat penerbangan berjadual telah dijual kepada Pan American Airways pada 20–29 Disember 1993 oleh Eclipse Holdings, yang mengekalkan hak sewa khas (charter) Pan Am dan beroperasi melalui anak syarikatnya, Pan Am Charters, Inc., yang kini dikenali sebagai Airways Corporation.[5]

Penjelmaan semula pertama Pan Am asal beroperasi dari tahun 1996 hingga 1998, dengan tumpuan kepada penerbangan jarak jauh kos rendah antara Amerika Syarikat dan Karibia menggunakan penanda syarikat penerbangan IATA PN.[5] Eclipse Holdings (Pan Am II) kemudiannya membatalkan Perjanjian Pembelian Aset atas sebab tertentu dan mengeluarkan notis henti dan cegah (cease and desist) pada Januari 1996, yang menjejaskan semua transaksi hiliran selepas itu (seperti yang dicatatkan dalam prosiding US DOT OST-99-5945, SEC 10-Q bertarikh 24 Ogos 1997, Pelan Pengstrukturan Semula (S.D. FL), dan lain-lain).[6]

Pan Am Clipper Guilford (N342PA), Boeing 727-200

Penjelmaan kedua tidak mempunyai kaitan dengan yang pertama dan merupakan syarikat penerbangan serantau kecil yang berasaskan di Portsmouth, New Hampshire, yang beroperasi antara tahun 1998 hingga 2004. Ia menemui pasaran khususnya dengan beroperasi di lapangan terbang yang biasanya lebih kecil berdekatan lapangan terbang utama, seperti Pease International (Portsmouth) dan Lapangan Terbang Perbandaran Gary di Indiana. Ia menggunakan kod IATA PA dan kod ICAO PAA.[5]

Boston-Maine Airways, sebuah syarikat saudara kepada penjelmaan semula kedua, mengendalikan jenama "Pan Am Clipper Connection" dari tahun 2004 hingga Februari 2008. Sebuah syarikat penerbangan domestik di Republik Dominika, yang berasaskan daripada penjelmaan semula pertama syarikat itu, berdagang sehingga 23 Mac 2012 sebagai Pan Am Dominicana.[5]

Pada November 2010, Pan American Airways, Incorporated, telah dihidupkan semula buat kali kelima oleh World-Wide Consolidated Logistics, Inc. Pengendali yang dihidupkan semula ini berasaskan di Lapangan Terbang Antarabangsa Brownsville/South Padre Island di Brownsville, Texas. Penerbangan sulung syarikat penerbangan tersebut adalah ke Monterrey, Meksiko, pada 12 November 2010.[7] Syarikat penerbangan itu telah menyatakan bahawa ia hanya akan membawa kargo pada mulanya tetapi berhasrat untuk mengumumkan perkhidmatan penumpang menjelang tahun 2011.[8] Disebabkan pertuduhan undang-undang yang serius dikenakan terhadap CEO syarikat tersebut, Robert L. Hedrick pada tahun 2012, termasuk pertuduhan pornografi kanak-kanak yang mana beliau akhirnya disabitkan kesalahan, syarikat itu terlepas bidaannya dengan FAA untuk meneruskan sebarang jenis penerbangan penumpang atau kargo.[9]

Dengan bantuan muzium Pan Am, syarikat penerbangan itu kembali dengan perkhidmatan sewa khas singkat menggunakan Boeing 757 yang disewa daripada Icelandair dengan konfigurasi 50 tempat duduk kelas perniagaan

Pada tahun 2025, Pan Am kembali dengan perkhidmatan sewa khas singkat dengan bantuan muzium Pan Am. Laluan transatlantik ini bermula pada 27 Jun dan berakhir pada 8 Julai menggunakan sebuah Boeing 757-200 sewa khas dengan konfigurasi 50 tempat duduk kelas perniagaan.[10]

Kereta api

[sunting | sunting sumber]
Sebuah bekas gerabak kotak Maine Central yang dicat dengan corak warna Pan Am Railways baharu pada tahun 2005

Pada tahun 1998, Guilford Transportation Industries telah membeli Pan American World Airways serta semua hak penamaan dan harta intelek berkaitan.[5][11] Laluan kereta api itu kemudiannya dikendalikan sebagai Pan Am Railways.[5] Pada tahun 2022, syarikat tersebut telah diambil alih oleh CSX Corporation.

Pakaian

[sunting | sunting sumber]

Syarikat fesyen Korea, SJ Group, telah membuka kedai utama (flagship store) Pan Am di Seoul pada tahun 2022 selepas memperoleh lesen untuk menghasilkan pakaian dan aksesori berjenama Pan Am.[12]

Lain-lain

[sunting | sunting sumber]

Pada tahun 2020, Funko Games telah mengeluarkan permainan papan Pan Am, yang mana pemain bermain sebagai syarikat penerbangan yang bersaing dengan Pan Am.[13]

Pada tahun 2022, Timex telah mengeluarkan jam tangan eksklusif dengan jenama Pan Am.[14] Disebabkan popularitinya, ia telah dikeluarkan semula pada tahun 2023.[15]

Pada tahun 2026, Christopher Ward telah mengeluarkan jam tangan edisi terhad eksklusif dengan jenama Pan Am.[16]

Kemunculan semula

[sunting | sunting sumber]

Pada Jun 2025, Pan Am Global Holdings, entiti yang menguruskan jenama Pan Am, mengumumkan bahawa ia sedang meneroka kebolehlaksanaan memperkenalkan semula Pan Am sebagai syarikat penerbangan komersial berjadual.[17] Syarikat itu bekerjasama dengan firma perunding penerbangan AVi8 Air Capital untuk menilai dinamik pasaran, strategi armada dan infrastruktur operasi bagi potensi pelancaran semula tersebut.[17] Craig Carter, CEO Pan Am Global Holdings, menyatakan bahawa inisiatif ini bertujuan untuk menghormati warisan Pan Am di samping mengguna pakai pendekatan yang mampan dan berfikiran ke hadapan terhadap perjalanan udara moden.[17]

Destinasi

[sunting | sunting sumber]

Senarai destinasi yang dilayani oleh Pan Am sebelum penutupan

[sunting | sunting sumber]

Sumber:[18]

Eropah

[sunting | sunting sumber]

Amerika Utara

[sunting | sunting sumber]

Amerika Selatan

[sunting | sunting sumber]

Senarai destinasi yang dilayani oleh Pan Am pada kemuncaknya

[sunting | sunting sumber]

Afrika

[sunting | sunting sumber]

Asia

[sunting | sunting sumber]

Eropah

[sunting | sunting sumber]

Amerika Utara

[sunting | sunting sumber]

Oceania

[sunting | sunting sumber]

Amerika Selatan

[sunting | sunting sumber]

Penerbangan pencetus rekod

[sunting | sunting sumber]

Apabila tercetusnya perang di Pasifik pada Disember 1941, Pacific Clipper sedang dalam perjalanan ke New Zealand dari San Francisco. Daripada mengambil risiko terbang kembali ke Honolulu dan ditembak jatuh oleh pesawat pejuang Jepun, ia telah diarah untuk terbang ke barat menuju ke New York. Bermula pada 8 Disember 1941 di Auckland, New Zealand, Pacific Clipper telah merentasi jarak melebihi 31,500 batu (50,694 km), dengan persinggahan di Surabaya, Karachi, Bahrain, Khartoum dan Leopoldville. Pacific Clipper mendarat di pangkalan pesawat air Pan American di LaGuardia Field pada jam 7:12 pagi 6 Januari 1942, sekali gus melengkapkan penerbangan pesawat komersial pertama yang mengelilingi dunia.[19]

Pada pertengahan dekad 1970-an, Pan Am mencatatkan dua rekod keliling dunia. Liberty Bell Express, sebuah Boeing 747SP-21 yang dinamakan Clipper Liberty Bell, memecahkan rekod komersial keliling dunia yang dipegang oleh Boeing 707 milik Flying Tiger Line dengan rekod baharu 46 jam, 50 saat. Penerbangan itu berlepas dari New York-JFK pada 1 Mei 1976 dan kembali pada 3 Mei. Penerbangan tersebut hanya singgah di New Delhi dan Tokyo, di mana mogok pekerja lapangan terbang melambatka penerbangan selama dua jam. Penerbangan itu menewaskan rekod Flying Tiger Line dengan kelebihan 16 jam 24 minit.[20]

Pada tahun 1977, sempena memperingati ulang tahunnya yang ke-50, Pan Am menganjurkan Penerbangan 50, iaitu penerbangan keliling dunia dari San Francisco ke San Francisco, kali ini merentasi Kutub Utara dan Kutub Selatan dengan persinggahan di London Heathrow, Cape Town dan Auckland. 747SP-21 Clipper New Horizons merupakan bekas pesawat Liberty Bell, menjadikannya satu-satunya pesawat yang pernah mengelilingi bumi menerusi Khatulistiwa dan kedua-dua kutub. Penerbangan itu berjaya dicapai dalam masa 54 jam, 7 minit, dan 12 saat, sekali gus mencipta tujuh rekod dunia baharu yang disahkan oleh FAI. Kapten Walter H. Mullikin, yang mengemudi penerbangan ini, turut mengemudi penerbangan Liberty Bell Express.[21]

Hal ehwal korporat

[sunting | sunting sumber]

Sebahagian besar daripada sejarahnya, ibu pejabat korporat berada di Bangunan Pan Am di Midtown Manhattan, Bandar Raya New York.

Apabila Juan Trippe memindahkan pejabat syarikat ke Bandar Raya New York, beliau menyewa ruang di sebuah bangunan di Jalan ke-42. Kemudahan ini terletak berhadapan dengan Terminal Grand Central. Dari tempoh dalam dekad 1930-an sehingga tahun 1963, ibu pejabat syarikat penerbangan ini terletak di Bangunan Chrysler[22] di 135 East 42nd Street, juga di Midtown Manhattan.[23]

Pada September 1960, Trippe dan pemaju Erwin Wolfson menandatangani perjanjian pajakan bernilai $115.5 million (equivalent to $911.7 million in 2023)[24] bagi syarikat penerbangan tersebut untuk menduduki ruang seluas 613,000-kaki-persegi (56,900 m2) bagi ibu pejabatnya, yang merangkumi kira-kira 15 tingkat, serta sebuah pejabat tiket utama baharu di persimpangan Jalan ke-45 dan Vanderbilt Avenue. Pada masa itu, pajakan 30 tahun di Bangunan Chrysler semakin menghampiri penghujung tempohnya. Pajakan baharu tersebut dijadualkan untuk tempoh 25 tahun.[22]

Pengambilalihan dan pelupusan

[sunting | sunting sumber]

Kemalangan dan insiden

[sunting | sunting sumber]

Pan Am mengalami sebanyak 95 insiden secara keseluruhan. Kemalangan pertama berlaku pada tahun 1928 apabila sebuah Fokker C-2 terhempas, mengorbankan 1 orang. Dua buah Boeing 747 milik Pan Am terlibat dalam kemalangan paling signifikan bagi syarikat penerbangan tersebut: salah sebuah dengannya terlibat dalam bencana lapangan terbang Tenerife pada tahun 1977. Penerbangan KLM 4805, sebuah 747 yang sedang memulakan larian berlepasnya, telah bertembung dengan Penerbangan Pan Am 1736, yang juga sebuah 747, semasa ia masih berada di atas landasan dalam keadaan kabus tebal. Ia merupakan kemalangan paling maut dalam sejarah penerbangan, dengan jumlah 583 kematian pada kedua-dua pesawat. Pada tahun 1988, Penerbangan Pan Am 103 telah dibom di ruang udara Lockerbie, Scotland. Apabila mengambil kira 11 kematian di darat, ia mengakibatkan 270 kematian dan menjadi serangan pengganas terburuk dalam sejarah United Kingdom. Kesan daripada Penerbangan 103 tersebut akhirnya membawa kepada kebankrapan Pan Am pada tahun 1991.[34]

Armada

[sunting | sunting sumber]

Armada pada tahun 1990

[sunting | sunting sumber]

Berikut ialah pesawat yang dikendalikan oleh Pan Am dan Pan Am Express pada Mac 1990, setahun setengah sebelum kejatuhan syarikat penerbangan tersebut:

Armada Pan Am[35]
Pesawat Bilangan Pesanan Penumpang Nota
F C Y Jumlah
Airbus A300B4 13 — — 24 230 254
Airbus A310-200 7 — 12 30 154 196[36]
Airbus A310-300 14
Boeing 727-200 91 9 — 14 131 145 Pesanan untuk pesawat terpakai
Boeing 737-200 5 — — 21 95 116
Boeing 747-100 18 — 21 44 347 412 Pelanggan Pelancaran 747
Konfigurasi tempat duduk 1987
Boeing 747-200B 7 — 39 52 286 377 Konfigurasi tempat duduk 1989 (untuk penerbangan Amerika Selatan)
Jumlah 155 9
Armada Pan Am Express[35]
ATR 42-300 8 3 — — 46 46
de Havilland Canada Dash 7 10 — — — 50 50
BAe Jetstream 31 10 — — — 19 19 Satu rangka udara G-BSMY dikendalikan oleh BAe dalam warna Pan Am Express pada tahun 1990
BAe 146-100 9 [perlu rujukan] — — — Tidak diketahui Tidak diketahui
Jumlah 18 3

Sejarah armada

[sunting | sunting sumber]

Semua pesawat yang pernah dikendalikan oleh Pan Am:

Armada Pan Am[37][38][39][40]
Pesawat Jumlah Diperkenalkan Bersara Nota
Bot Terbang
Boeing 314 7 1939 1946 Membawa Mel Udara Transatlantik pertama
Consolidated Commodore 14 1930 1943
Douglas Dolphin 2 1934 Tidak diketahui Diarahkan kepada China National Aviation Corporation
Martin M-130 3 1935 1945 Membawa Mel Udara Transpasifik pertama
Sikorsky S-36 5 1927 1928
Sikorsky S-38 24 1928 1943
Sikorsky S-40 3 1931 1944 Pesawat pertama yang menggunakan nama Clipper
Sikorsky S-42 10 1934 1946
Sikorsky S-43 Baby Clipper 10 1936 1945
Pesawat Jet
Airbus A300B4 13 1984 1991 2 lagi dipesan; 4 dilupuskan kepada Sempati Air[41]
Airbus A310-200 7 1985 1991 Dilupuskan kepada Delta Air Lines sebagai sebahagian daripada penjualan Bahagian Atlantik.
Airbus A310-300 14 1987 1991
Boeing 707-120 8 1958 1974 Pelanggan pelancaran di seluruh dunia untuk siri 707
Boeing 707-320B 85 1959 1981
Boeing 707-320C 34 1963 1979
Boeing 720B 9 1963 1974
Boeing 727-100 27 1965 1991
19 Diperoleh daripada penggabungan National Airlines
Boeing 727-200 81 1980 1991
24 Diperoleh daripada penggabungan National Airlines
Boeing 737-200 16 1982 1991
Boeing 747-100 33 1970 1991 Pelanggan Pelancaran Boeing 747.
4 1984 Diperoleh daripada American Airlines
1 1978 Sebelum ini dimiliki oleh Delta Air Lines dan China Airlines
1 1984
5 1986 Diperoleh daripada United Airlines
Boeing 747-200B 7 1983 1991 Sebelum ini dimiliki oleh Singapore Airlines.
Boeing 747-200C 1 1974 1983 Diperoleh daripada World Airways.
Dikendalikan oleh Pan Am Cargo
Boeing 747-200F 2 1979 1983 Dikendalikan oleh Pan Am Cargo
Boeing 747SP 10 1976 1986 Pelanggan Pelancaran Boeing 747SP
Dilupuskan kepada United Airlines sebagai sebahagian daripada penjualan Bahagian Pasifik.
1 1983 Diperoleh daripada Braniff Airways
Douglas DC-8-32 19 1960 1970
Douglas DC-8-33
Douglas DC-8-62 1 1970 1971
Lockheed L-1011-500 TriStar 3 1980 1985 Dilupuskan kepada Tentera Udara Diraja sebagai pesawat tangki/pengangkut.
3 Dilupuskan kepada Delta Air Lines
6 1986 Dilupuskan kepada United Airlines sebagai sebahagian daripada penjualan Bahagian Pasifik.
McDonnell Douglas DC-10-10 11 1980 1984 Diperoleh daripada National Airlines.
Dilupuskan kepada American Airlines.
McDonnell Douglas DC-10-30 4
1 1985 Dipesan oleh National Airlines sebelum penggabungan mereka dengan Pan Am.
Dilupuskan kepada United Airlines sebagai sebahagian daripada penjualan Bahagian Pasifik.
Pesawat Bekerpaling
Boeing 307 Stratoliner 3 1940 1948
Boeing 377 Stratocruiser 28 1949 1961
8 Diperoleh daripada American Overseas Airlines
Convair CV-240 20 1948 1957
Convair CV-340 6 1953 1955
Curtiss-Wright C-46 Commando 12 1948 1956
Douglas DC-2 9 1934 1941
Douglas DC-3 90 1937 1966
Douglas DC-4 22 1947 1961
Douglas DC-6 49 1953 1968
Douglas DC-7 37 1955 1966
Fairchild FC-2 5 1928 1933 Pesawat pertama anak syarikat Pan Am Panagra
Fairchild 71 3 1930 1940
Fairchild 91 2 1936 1937 4 lagi telah dipesan, tetapi semuanya dibatalkan
Fokker F-10A 12 1929 1935
Fokker F.VIIa/3m 3 1927 1930 Pesawat pertama milik Pan Am yang membawa mel udara
Ford Trimotor 11 1929 1940
Lockheed Model 9 Orion 2 1935 1936
Lockheed Model 10 Electra 4 1934 1938
Lockheed L-049 Constellation 29 1946 1957
Lockheed L-749 Constellation 4 1947 1950
Lockheed L-1049 Super Constellation 1 1955 Tidak diketahui
Pesawat Turboprop
ATR 42 12 1987 1991 Dikendalikan oleh Pan Am Express
BAe Jetstream 31 10 1987 1991 Dikendalikan oleh Pan Am Express
de Havilland Canada Dash 7 8 Tidak diketahui 1991 Dikendalikan oleh Pan Am Express

Rujukan

[sunting | sunting sumber]
  1. ↑ britannica.com Pan American World Airways, Inc.: American Airline Company
  2. ↑ Guy Norris; Mark Wagner (September 1, 1997). "Birth of a Giant". Boeing 747: Design and Development Since 1969. Zenith Imprint. m/s. 12–13. ISBN 0-7603-0280-4. Unknown parameter |last-author-amp= ignored (bantuan)
  3. ↑ Airliner World (IATA: A new mandate in a changed world), p. 32, Key Publishing, Stamford, November 2011
  4. ↑ Green, Richard P.; Carroll, James J. (2000). Investigating Entrepreneurial Opportunities. SAGE Publications. m/s. 108. ISBN 9780803959422.
  5. 1 2 3 4 5 6 Aviation News (Pan American Airways: Part 2 – Down ... but not quite out), ms. 53, Key Publishing, Stamford, November 2011
  6. ↑ "Order 99-8-15" (PDF). United States Department of Transportation. August 19, 1999. Diarkibkan daripada yang asal (PDF) pada December 10, 2015. Dicapai pada July 27, 2015.
  7. ↑ Chappell, Bill (October 29, 2010). "Pan-Am Airline Set To Return To The Air Next Month". NPR. Diarkibkan daripada yang asal pada December 26, 2014. Dicapai pada April 3, 2018.
  8. ↑ "Pan American Airways". Diarkibkan daripada yang asal pada February 4, 2016. Dicapai pada December 5, 2018.
  9. ↑ "Ex-airline exec found guilty in child-porn trial". The Monitor. May 21, 2012. Dicapai pada September 8, 2012.[pautan mati kekal]
  10. ↑ "Pan Am to Recreate Historic Routes Through Private Air Journey". Luxury Travel Advisor. July 8, 2024.
  11. ↑ "Railroad to Acquire Assets of Pan Am". The New York Times. June 30, 1998. Dicapai pada May 31, 2009.
  12. ↑ "Seoul: Pan Am flagship store opening – superfuture®" (dalam bahasa Inggeris). Dicapai pada 2023-01-10.
  13. ↑ Ralat petik: Tag <ref> tidak sah; tiada teks disediakan bagi rujukan yang bernama "debbikickham"
  14. ↑ Wussow, Josh (2022-10-03). "Timex Pan-Am Chronograph Review: The Best Timex Money Can Buy". GearJunkie (dalam bahasa Inggeris). Dicapai pada 2024-01-16.
  15. ↑ Directo-Meston, Danielle (2023-08-19). "Timex's Sold-Out Pan Am Waterbury Watch Is Back In Stock". The Hollywood Reporter (dalam bahasa Inggeris). Dicapai pada 2024-01-16.
  16. ↑ Hall, Chris (2026-01-31). "Christopher Ward's new Pan-Am pilot's watch wants to party like it's 1959". British GQ (dalam bahasa Inggeris). Dicapai pada 2026-06-02.
  17. 1 2 3 Vasile, Zach (June 5, 2025). "Pan Am Considering Comeback". AirlineGeeks. Dicapai pada June 6, 2025.
  18. ↑ "Pan Am schedules, effective October 27, 1991". Dicapai pada 2025-10-22.
  19. ↑ Bull, John (August 2014). "The Long Way Round: The Plane that Accidentally Circumnavigated the World". Lapsed Historian. Medium.com. Dicapai pada April 22, 2018.
  20. ↑ Baum 1997, m/s. 43.
  21. ↑ Baum 1997, m/s. 43–45.
  22. 1 2 Clausen, ms. 137 Diarkibkan 22 Oktober 2022 di Wayback Machine.
  23. ↑ National Research Council (US). Committee on Latin American Anthropology, Alexander Lesser. Survey of Research on Latin America by United States Scientists and Institutions. National Academies, 1946. ms. 70 Diarkibkan 22 Oktober 2022 di Wayback Machine. "Pan American World Airways System, 135 East 42nd Street, New York 17, N.Y."
  24. ↑ Thomas, Ryland; Williamson, Samuel H. (2020). "What Was the U.S. GDP Then?". MeasuringWorth. Dicapai pada September 22, 2020. United States Gross Domestic Product deflator figures follow the Measuring Worth series.
  25. ↑ Gray, Christopher (7 Oktober 2001). "Streetscapes/The MetLife Building, Originally the Pan Am Building; Critics Once Called It Ugly; Now They're Not Sure Diarkibkan 8 Mac 2021 di Wayback Machine". New York Times. nytimes.com. Dicapai pada 27 Januari 2018.
  26. ↑ "Pan Am Unit Sale". New York Times. nytimes.com. 11 September 1981. Dicapai pada 27 Januari 2018.
  27. ↑ Salpukas, Agis (April 23, 1985). "Pan Am Plans Of Pacific Routes To United Airlines". The New York Times (dalam bahasa Inggeris) (April 23, 1985). Dicapai pada March 12, 2018.
  28. ↑ Siler, Julia Flynn (January 5, 1989). "Braniff in Move to Buy 100 Planes". The New York Times. Dicapai pada October 17, 2020.
  29. ↑ "COMPANY NEWS; Pan Am Unit To Be Bought". The New York Times (dalam bahasa Inggeris). 1989-05-02. ISSN 0362-4331. Dicapai pada 2019-01-18.
  30. ↑ Dallos, Robert E. (October 24, 1990). "United to Buy Pan Am's London Routes : Airlines: The deal is worth $400 million. The carrier will gain gateways from five US cities, including Los Angeles". Los Angeles Times. Dicapai pada March 12, 2018.
  31. ↑ Dallos, Robert E. (March 1, 1990). "Pan Am May Sell Its West Berlin Routes : Airlines: The money-losing carrier has been selling assets. It operates a shuttle-type service on about 75 daily Berlin flights". Los Angeles Times. Dicapai pada March 12, 2018.
  32. ↑ Salpukas, Agis (July 12, 1991). "Pan Am is selling overseas routes and its Shuttle". The New York Times (July 12, 1991). Dicapai pada March 12, 2018.
  33. ↑ "UNITED THE BIG WINNER OF PAN AM'S REMAINS". The Washington Post. December 10, 1991.
  34. ↑ Majalah Airliner World, Disember 2025, Key Publishing Ltd., Stamford (Lincolnshire), U.K.
  35. 1 2 "World Airline Directory". Flight International. March 1990. Dicapai pada November 5, 2011.
  36. ↑ "PA3100889". departedflights. August 1989. Dicapai pada February 13, 2024.
  37. ↑ "Pan Am's Aircraft". PanAmAir.org. 2005. Diarkibkan daripada yang asal pada May 12, 2008. Dicapai pada April 7, 2008.
  38. ↑ "Concorde History Airline orders and options". Alexandre Avrane. 2000–2001. Dicapai pada October 5, 2008.
  39. ↑ "Pan Am's Clipper Fleet". hacoma.de. 2006–2008. Diarkibkan daripada yang asal pada October 26, 2007. Dicapai pada October 5, 2008.
  40. ↑ Davies, R.E.G. (1987). Pan Am: An Airline and Its Aircraft (ed. 1). New York: Orion Books. ISBN 0-517-56639-7. OCLC 15282912.
  41. ↑ Latif, Syahid (2013-10-02). "Sempati Air, Matinya Maskapai Kontroversial dengan Segunung Utang" [Sempati Air, Kematian Syarikat Penerbangan Kontroversial dengan Gunung Hutang]. Liputan6 (dalam bahasa Indonesia). Jakarta, Indonesia. Dicapai pada 2022-08-14.

Bacaan lanjut

[sunting | sunting sumber]
  • "Aviation News (Pan American World Airways: Part 1)". 73, 10. Stamford, UK: Key Publishing. October 2011: 78–82. ISSN 1477-6855. Cite journal requires |journal= (bantuan) (Aviation News online)
  • "Jets Monthly (Airline History – Pan Am: Come fly with me!)". Cudham, UK: Kelsey Publishing Group. February 2012: 48–53. Cite journal requires |journal= (bantuan) (Kelsey Publishing Group online)

Pautan luar

[sunting | sunting sumber]
  1. ↑ Mancuso, Christina (2016-02-09). "Timothy Mellon Releases Autobiography". BroadwayWorld.com (dalam bahasa Inggeris). Dicapai pada 2024-08-23.
Diambil daripada "https://ms.wikipedia.org/w/index.php?title=Pan_American_World_Airways&oldid=6932458"