Presiden Angola
| Presiden Republik Angola | |
|---|---|
| Portugis: Presidente da República de Angola | |
 Panji Presiden Angola | |
| Jenis | Ketua negara, pemegang kuasa eksekutif dan Pemerintah Tertinggi angkatan tentera |
| Bidang kuasa | Angola |
| Institusi | Kerajaan Angola |
| Tempoh jawatan | Lima tahun; maksimum dua penggal |
| Surat cara pembentukan | Perlembagaan Republik Angola |
| Penjawat sulung | Agostinho Neto |
| Dibentuk | 11 November 1975 |
| Timbalan/naib | Naib Presiden |
| Senarai | Senarai presiden |
| Tapak web | governo.gov.ao  |
sunting · sunting di Wikidata | |
Presiden Angola (secara rasmi Presiden Republik Angola; Portugis: Presidente da República de Angola) ialah ketua negara Angola, pemegang kuasa eksekutif dan Pemerintah Tertinggi Angkatan Tentera Angola. Menurut Perlembagaan Republik Angola, Presiden menjalankan kuasa eksekutif dengan bantuan Naib Presiden, menteri negara dan menteri, selain mewakili negara di dalam dan luar negeri serta mempunyai tanggungjawab dalam bidang pertahanan dan keselamatan negara.[1]
Jawatan ini diwujudkan ketika Angola mencapai kemerdekaan daripada Portugal pada 11 November 1975. Kedudukan Presiden berubah dengan ketara sepanjang perkembangan perlembagaan negara. Susunan asal Republik Rakyat Angola menghubungkan jawatan ketua negara dengan kepimpinan MPLA; pindaan perlembagaan pada awal 1990-an membawa kepada sistem berbilang parti dan pilihan raya presiden secara langsung; manakala Perlembagaan 2010 menghentikan pilihan raya presiden yang berasingan. Sejak itu, ketua senarai kebangsaan parti atau gabungan parti yang memperoleh undi terbanyak dalam pilihan raya umum menjadi Presiden.[2][3][4]
João Lourenço ialah penyandang Presiden sejak 26 September 2017, apabila beliau mengangkat sumpah selepas kemenangan MPLA dalam pilihan raya umum 2017.[5] Beliau memulakan penggal kedua pada 15 September 2022 selepas MPLA memperoleh 51.17% undi sah dalam pilihan raya umum 2022.[6][7] Tempoh jawatan Presiden ialah lima tahun dan setiap warganegara boleh memegang jawatan itu untuk maksimum dua penggal.[1]
Sejarah
[sunting | sunting sumber]Penubuhan jawatan
[sunting | sunting sumber]Pada 11 November 1975, berakhirnya pemerintahan kolonial Portugal disusuli pengisytiharan kemerdekaan Angola, dan Agostinho Neto menjadi Presiden pertama negara itu.[8] Undang-undang Perlembagaan 1975 menetapkan bahawa Presiden Republik Rakyat Angola ialah Presiden MPLA dan bahawa ketua negara mewakili negara pada peringkat dalam negeri dan antarabangsa. Perlembagaan itu turut memperuntukkan Majlis Revolusi sebagai badan kuasa negara utama serta sebuah kerajaan yang pada peringkat awal merangkumi jawatan Perdana Menteri.[2]
Neto meninggal dunia di Moscow pada 10 September 1979 ketika masih memegang jawatan.[8] Selepas kematiannya, tokoh kanan MPLA Lúcio Lara menjalankan fungsi ketua negara secara sementara sementara kepimpinan baharu ditentukan. Lara memanggil kongres luar biasa MPLA dan menyokong pemilihan José Eduardo dos Santos sebagai pengganti Neto.[9] Dos Santos mengambil alih jawatan Presiden pada 21 September 1979.[10]
Peralihan kepada sistem berbilang parti
[sunting | sunting sumber]Perubahan politik dan perlembagaan pada awal 1990-an mengubah asas jawatan Presiden apabila Angola beralih daripada sistem satu parti kepada sistem berbilang parti. Undang-undang No. 23/92 pada 1992 memperuntukkan pemilihan Presiden melalui hak mengundi sejagat, langsung, sama rata, rahsia dan berkala. Untuk dipilih, seseorang calon perlu memperoleh majoriti mutlak undi sah; jika tiada calon mencapai ambang itu, pusingan kedua perlu diadakan antara dua calon yang memperoleh undi terbanyak. Kerangka tersebut turut memperuntukkan kerajaan yang diketuai seorang Perdana Menteri, yang dilantik oleh Presiden selepas mendengar pandangan parti politik yang diwakili dalam badan perundangan.[3]
Dalam pilihan raya 1992, dos Santos memperoleh 49.57% undi presiden, manakala pemimpin UNITA, Jonas Savimbi, memperoleh 40.07%. Oleh sebab tiada calon mencapai majoriti mutlak, pusingan kedua diperlukan tetapi tidak pernah diadakan ketika proses damai runtuh dan konflik bersenjata kembali berlaku.[11] UNITA mempertikaikan keputusan pilihan raya tersebut; menurut Pertubuhan Bangsa-Bangsa Bersatu, siasatan terhadap aduan berkenaan tidak menemukan bukti muktamad mengenai penipuan sistematik dan besar-besaran yang mencukupi untuk menjejaskan keseluruhan keputusan.[11] Dos Santos terus memegang jawatan sepanjang tempoh berikutnya dan kekal sebagai Presiden sehingga 2017.[5]
Perlembagaan 2010 dan sistem semasa
[sunting | sunting sumber]Perlembagaan baharu yang berkuat kuasa pada 5 Februari 2010 mengubah semula struktur jawatan Presiden. Ia menetapkan Presiden sebagai ketua negara dan pemegang kuasa eksekutif serta menggantikan pilihan raya presiden berasingan dengan sistem yang mengaitkan pemilihan Presiden secara langsung dengan keputusan pilihan raya umum. Ketua senarai kebangsaan parti atau gabungan parti yang memperoleh undi terbanyak menjadi Presiden, manakala calon kedua dalam senarai yang sama menjadi Naib Presiden.[4][1] Struktur eksekutif semasa tidak mempunyai jawatan Perdana Menteri; Presiden menjalankan kuasa eksekutif dengan bantuan Naib Presiden, menteri negara dan menteri.[1]
Pilihan raya umum 2012 merupakan pilihan raya pertama yang menentukan jawatan Presiden menurut kaedah baharu itu. MPLA memperoleh 71.85% undi dan 175 daripada 220 kerusi dalam Perhimpunan Kebangsaan, sekali gus memperbaharui mandat dos Santos sebagai Presiden untuk tempoh lima tahun.[12]
Dos Santos tidak menjadi ketua senarai MPLA dalam pilihan raya umum berikutnya pada 2017. MPLA meletakkan João Lourenço sebagai calon presidennya dan memenangi 61.07% undi serta 150 daripada 220 kerusi. Berdasarkan Perlembagaan 2010, kemenangan senarai itu menjadikan Lourenço Presiden; beliau mengangkat sumpah pada 26 September 2017 dan menggantikan dos Santos selepas kira-kira 38 tahun pemerintahan pendahulunya.[13][5]
Perlembagaan dipinda pada 2021, termasuk perubahan terhadap beberapa peruntukan mengenai penggantian Presiden dan Naib Presiden.[14] Dalam pilihan raya umum pada 24 Ogos 2022, MPLA memperoleh 3,209,429 undi sah, bersamaan 51.17%, dan 124 kerusi. Suruhanjaya Pilihan Raya Kebangsaan kemudian mengisytiharkan Lourenço sebagai Presiden kerana beliau mengetuai senarai parti yang memperoleh undi terbanyak.[6] Beliau mengangkat sumpah bagi penggal keduanya pada 15 September 2022.[7]
Pemilihan dan tempoh jawatan
[sunting | sunting sumber]Kaedah pemilihan dan pencalonan
[sunting | sunting sumber]Menurut Perkara 109 Perlembagaan, ketua senarai bagi kawasan pilihan raya kebangsaan daripada parti politik atau gabungan parti politik yang memperoleh undi terbanyak dalam pilihan raya umum dipilih sebagai Presiden Republik dan ketua eksekutif. Nama ketua senarai itu dikenal pasti kepada pengundi pada kertas undi.[1] Oleh itu, sejak 2010 pengundi tidak membuang undi dalam pilihan raya presiden yang berasingan; undi bagi senarai kebangsaan yang bertanding dalam pilihan raya umum turut menentukan siapa yang menjadi Presiden.[1][12]
Calon Presiden mesti dicadangkan oleh parti politik atau gabungan parti politik. Walau bagaimanapun, orang yang tidak menjadi ahli parti berkenaan boleh dimasukkan sebagai calon dalam senarai yang dikemukakan. Perlembagaan tidak menyediakan pencalonan presiden secara perseorangan yang terpisah daripada senarai parti atau gabungan.[1] Calon nombor dua dalam senarai kebangsaan parti atau gabungan yang memperoleh undi terbanyak dipilih sebagai Naib Presiden.[1]
Pilihan raya umum hendaklah dipanggil selewat-lewatnya 90 hari sebelum tamatnya mandat Presiden dan ahli Perhimpunan Kebangsaan yang sedang berkhidmat. Dalam keadaan biasa, Perlembagaan menetapkan pilihan raya sebaik-baiknya diadakan pada separuh kedua bulan Ogos dalam tahun apabila mandat berakhir, dengan tarikh pilihan raya ditetapkan oleh Presiden menurut Perlembagaan dan undang-undang.[1]
Kelayakan, penggal dan pengangkatan sumpah
[sunting | sunting sumber]Calon Presiden mestilah warganegara Angola asal, berumur sekurang-kurangnya 35 tahun, telah menetap secara lazim di Angola sekurang-kurangnya 10 tahun serta menikmati sepenuhnya hak sivil dan politik dan mempunyai keupayaan fizikal dan mental. Perlembagaan turut menetapkan beberapa keadaan ketidaklayakan dan halangan terhadap pencalonan, termasuk bagi individu tertentu yang sedang berkhidmat sebagai hakim, pendakwa raya, anggota badan pentadbiran pilihan raya, anggota tentera atau anggota pasukan ketenteraan lain.[1]
Satu penggal Presiden berlangsung selama lima tahun. Penggal bermula apabila Presiden mengangkat sumpah dan berakhir apabila Presiden baharu mengangkat sumpah, manakala seseorang warganegara boleh memegang jawatan Presiden untuk maksimum dua penggal.[1] Presiden terpilih dilantik secara rasmi oleh Presiden Mahkamah Perlembagaan Angola dan upacara pengangkatan sumpah mesti diadakan dalam tempoh 15 hari selepas keputusan pilihan raya muktamad diterbitkan secara rasmi.[1]
Kuasa dan fungsi
[sunting | sunting sumber]Kuasa eksekutif dan pelantikan
[sunting | sunting sumber]Perlembagaan meletakkan kuasa eksekutif pada Presiden. Dalam kedudukan tersebut, Presiden menetapkan hala tuju politik negara dan dasar umum pemerintahan serta pentadbiran awam, mengarahkan pentadbiran langsung negara, menentukan struktur dan komposisi cabang eksekutif, dan mengemukakan cadangan Belanjawan Umum Negara kepada Perhimpunan Kebangsaan. Presiden turut memanggil dan mempengerusikan mesyuarat Majlis Menteri serta mengarahkan tindakan Naib Presiden, menteri dan gabenor wilayah.[1]
Sebagai ketua negara, Presiden mempunyai kuasa untuk melantik dan memecat menteri negara, menteri, setiausaha negara dan naib menteri serta gabenor dan naib gabenor wilayah. Perlembagaan juga memberikan Presiden peranan dalam pelantikan kepimpinan bank pusat, pihak pendakwaan dan badan kehakiman tertinggi, tertakluk pada prosedur dan pencalonan yang ditetapkan bagi setiap jawatan.[1]
Majlis Menteri berfungsi sebagai badan pembantu Presiden dalam perumusan dan pelaksanaan dasar umum negara dan pentadbiran awam. Selain itu, Presiden mempengerusikan Majlis Republik, sebuah badan perundingan ketua negara yang anggotanya termasuk Naib Presiden, Presiden Perhimpunan Kebangsaan, pendakwa raya, bekas Presiden tertentu, pemimpin parti yang diwakili dalam Perhimpunan Kebangsaan dan anggota yang dilantik oleh Presiden.[1]
Perundangan dan hubungan dengan Perhimpunan Kebangsaan
[sunting | sunting sumber]Presiden mempunyai hak untuk mengemukakan cadangan undang-undang kepada Perhimpunan Kebangsaan dan boleh meminta kuasa perundangan daripada badan itu bagi perkara yang dibenarkan Perlembagaan. Presiden juga bertanggungjawab mengisytiharkan undang-undang yang diluluskan Perhimpunan Kebangsaan.[1]
Selepas menerima sesuatu undang-undang daripada Perhimpunan Kebangsaan, Presiden mempunyai masa 30 hari untuk mengisytiharkannya. Dalam tempoh itu, Presiden boleh meminta Perhimpunan Kebangsaan mempertimbangkan semula keseluruhan undang-undang atau peruntukan tertentu. Sekiranya dua pertiga ahli Perhimpunan Kebangsaan mengesahkan semula kelulusan tersebut, Presiden hendaklah mengisytiharkannya dalam tempoh 15 hari. Presiden juga boleh meminta Mahkamah Perlembagaan menjalankan semakan awal terhadap keperlembagaan undang-undang berkenaan.[1]
Dalam keadaan mendesak dan penting bagi kepentingan awam, Presiden boleh mengeluarkan dekri perundangan presiden sementara yang mempunyai kuasa undang-undang. Dekri sedemikian mesti segera dikemukakan kepada Perhimpunan Kebangsaan untuk diterima, dipinda atau ditolak. Kuasa itu tidak boleh digunakan bagi perkara yang dikhaskan secara mutlak kepada kuasa perundangan Perhimpunan Kebangsaan atau bagi Belanjawan Umum Negara. Pada asasnya, dekri sementara tersebut luput selepas 60 hari jika tidak ditukar menjadi undang-undang, dengan kemungkinan satu lanjutan bagi tempoh yang sama apabila penelitian oleh Perhimpunan Kebangsaan belum selesai.[1]
Hubungan luar, pertahanan dan keselamatan
[sunting | sunting sumber]Dalam hubungan antarabangsa, Presiden menetapkan serta mengarahkan pelaksanaan dasar luar, mewakili negara, menandatangani dan meratifikasi perjanjian atau persetujuan antarabangsa mengikut prosedur yang berkenaan, melantik duta Angola dan menerima tauliah wakil diplomatik asing.[1]
Sebagai Pemerintah Tertinggi Angkatan Tentera Angola, Presiden mengetuai angkatan tentera pada peringkat tertinggi dan mengambil alih pengarahan tertingginya ketika perang. Presiden melantik kepimpinan kanan angkatan tentera, polis dan badan perisikan mengikut prosedur perlembagaan serta selepas mendengar Majlis Keselamatan Negara apabila diwajibkan.[1] Presiden juga menetapkan dasar keselamatan negara dan mempengerusikan Majlis Keselamatan Negara.[1]
Presiden mempunyai kuasa untuk mengisytiharkan keadaan perang dan membuat perdamaian selepas mendengar Perhimpunan Kebangsaan. Keadaan darurat atau keadaan pengepungan juga boleh diisytiharkan oleh Presiden selepas mendengar badan perundangan tersebut.[1]
Kekosongan, penggantian dan penamatan jawatan
[sunting | sunting sumber]Presiden boleh meletakkan jawatan melalui mesej kepada Perhimpunan Kebangsaan dengan memaklumkan Mahkamah Perlembagaan. Jawatan Presiden dianggap kosong kerana peletakan jawatan, kematian, pelucutan jawatan, ketidakupayaan fizikal atau mental yang kekal, atau pengabaian tugas. Kekosongan itu mesti disahkan dan diisytiharkan oleh Mahkamah Perlembagaan.[1]
Apabila jawatan Presiden terpilih menjadi kosong, Naib Presiden mengambil alih jawatan Presiden dengan kuasa penuh sehingga tamat penggal yang sedang berjalan. Tempoh penggantian tersebut tidak dikira sebagai satu penggal presiden bagi tujuan had penggal. Jika Presiden dan Naib Presiden kedua-duanya mengalami halangan kekal pada masa yang sama, Presiden Perhimpunan Kebangsaan mengambil alih fungsi Presiden sementara sehingga pilihan raya umum baharu, yang mesti diadakan dalam tempoh 120 hari.[1]
Pindaan perlembagaan 2021 turut memperincikan penggantian Naib Presiden. Jika jawatan Naib Presiden menjadi kosong, parti atau gabungan yang memenangi pilihan raya memilih pengganti daripada kalangan ahli yang dipilih melalui senarai kebangsaan yang sama, selepas mendengar Presiden yang sedang berkhidmat; Mahkamah Perlembagaan mengesahkan kekosongan dan kelayakan pengganti tersebut.[14][1]
Presiden boleh dilucutkan jawatan kerana beberapa kesalahan atau keadaan yang ditetapkan Perlembagaan, antaranya pengkhianatan atau pengintipan, rasuah dan pecah amanah, ketidakupayaan fizikal atau mental yang kekal, serta pelanggaran Perlembagaan yang menjejaskan dengan serius negara demokratik berasaskan undang-undang, keselamatan negara atau fungsi tetap institusi. Prosiding dimulakan di Perhimpunan Kebangsaan: cadangan mesti dikemukakan oleh sekurang-kurangnya satu pertiga ahli dan diluluskan oleh majoriti dua pertiga sebelum kes dihantar kepada Mahkamah Agung Angola atau Mahkamah Perlembagaan, bergantung pada jenis kes.[1]
Perlembagaan turut mengandungi mekanisme khas yang dikenali sebagai peletakan jawatan politik (Portugis: autodemissão política). Jika berlaku gangguan serius atau krisis institusi yang tidak dapat diselesaikan dalam hubungan dengan Perhimpunan Kebangsaan, Presiden boleh mengisytiharkan peletakan jawatan politik melalui mesej kepada badan itu. Tindakan tersebut membubarkan Perhimpunan Kebangsaan dan menyebabkan pilihan raya umum awal mesti diadakan dalam tempoh 90 hari. Presiden kekal menjalankan urusan pentadbiran biasa sehingga penggantinya mengangkat sumpah.[1]
Senarai presiden
[sunting | sunting sumber]| Bil. | Presiden | Potret | Mula menjawat | Tamat menjawat | Parti | Asas peralihan atau pemilihan |
|---|---|---|---|---|---|---|
| 1 | Agostinho Neto | _(cropped).jpg) |
11 November 1975 | 10 September 1979 | MPLA | Presiden pertama selepas kemerdekaan; meninggal dunia ketika memegang jawatan.[2][8] |
| Pemangku | Lúcio Lara |  |
September 1979 | September 1979 | MPLA | Menjalankan fungsi ketua negara secara sementara selepas kematian Neto dan sebelum dos Santos mengambil alih.[9] |
| 2 | José Eduardo dos Santos | |
21 September 1979 | 26 September 2017 | MPLA | Mengambil alih pada 1979 dan kekal sebagai Presiden melalui perubahan perlembagaan berikutnya sehingga digantikan oleh Lourenço pada 2017.[10][5] |
| 3 | João Lourenço |  |
26 September 2017 | Penyandang | MPLA | Menjadi Presiden selepas kemenangan MPLA dalam pilihan raya umum 2017 dan memulakan penggal kedua pada 15 September 2022.[5][7] |
Pilihan raya yang menentukan jawatan presiden
[sunting | sunting sumber]Sistem yang digunakan pada 1992 berbeza daripada sistem sejak 2010. Bagi 1992, peratus dalam jadual merujuk kepada undi yang diberikan secara langsung kepada calon Presiden. Mulai pilihan raya 2012, peratus itu merujuk kepada undi bagi senarai parti atau gabungan dalam pilihan raya umum, kerana ketua senarai kebangsaan yang memperoleh undi terbanyak secara perlembagaan menjadi Presiden.[3][1][12]
| Tahun | Kaedah | Calon atau ketua senarai | Parti | Bahagian undi | Kesan terhadap jawatan Presiden |
|---|---|---|---|---|---|
| 1992 | Pilihan raya presiden secara langsung | José Eduardo dos Santos | MPLA | 49.57% | Tiada calon memperoleh majoriti mutlak. Dos Santos mendahului Jonas Savimbi yang memperoleh 40.07%, tetapi pusingan kedua yang diwajibkan tidak diadakan.[11] |
| 2012 | Ketua senarai kebangsaan yang memperoleh undi terbanyak | José Eduardo dos Santos | MPLA | 71.85% | Kemenangan MPLA memperbaharui mandat dos Santos sebagai Presiden untuk tempoh lima tahun.[12] |
| 2017 | Ketua senarai kebangsaan yang memperoleh undi terbanyak | João Lourenço | MPLA | 61.07% | Lourenço menjadi Presiden dan mengangkat sumpah pada 26 September 2017.[13][5] |
| 2022 | Ketua senarai kebangsaan yang memperoleh undi terbanyak | João Lourenço | MPLA | 51.17% | Lourenço dipilih semula dan memulakan penggal kedua pada 15 September 2022.[6][7] |
Lihat juga
[sunting | sunting sumber]Rujukan
[sunting | sunting sumber]- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 "Artigos da Constituição". Tribunal Constitucional de Angola (dalam bahasa Portugis). Dicapai pada 29 Ogos 2026.
- 1 2 3 "Lei Constitucional de 1975" (PDF) (dalam bahasa Portugis). Tribunal Constitucional de Angola. 11 November 1975. Dicapai pada 29 Ogos 2026.
- 1 2 3 "Lei n.º 23/92 de 16 de Setembro: Lei de Revisão Constitucional" (PDF) (dalam bahasa Portugis). Tribunal Constitucional de Angola. 16 September 1992. Dicapai pada 29 Ogos 2026.
- 1 2 "Constituição da República de Angola" (PDF) (dalam bahasa Portugis). Tribunal Constitucional de Angola. 5 Februari 2010. Dicapai pada 29 Ogos 2026.
- 1 2 3 4 5 6 "Angola National Assembly August 2017 Election". IPU Parline (dalam bahasa Inggeris). Inter-Parliamentary Union. Dicapai pada 29 Ogos 2026.
- 1 2 3 "Acta de Apuramento Nacional: Eleições Gerais 2022" (PDF) (dalam bahasa Portugis). Comissão Nacional Eleitoral. 29 Ogos 2022. Dicapai pada 29 Ogos 2026.
- 1 2 3 4 "Íntegra do discurso da Cerimónia de Investidura do Presidente da República reeleito, João Lourenço, e da Vice-Presidente da República, Esperança Costa". Portal Oficial do Governo de Angola (dalam bahasa Portugis). 15 September 2022. Dicapai pada 29 Ogos 2026.
- 1 2 3 "10 de Setembro". Portal da Vice-Presidente da República de Angola (dalam bahasa Portugis). Dicapai pada 29 Ogos 2026. Text "Presidente Neto morreu há 46 anos" ignored (bantuan)
- 1 2 "Lopo do Nascimento defende contagem da verdade histórica de Angola". OPaís (dalam bahasa Portugis). Dicapai pada 29 Ogos 2026.
- 1 2 "José Eduardo dos Santos: A Ascensão à Presidência de Angola em 1979". MPLA (dalam bahasa Portugis). 22 September 2024. Dicapai pada 29 Ogos 2026.
- 1 2 3 "UNAVEM II". United Nations Peacekeeping (dalam bahasa Inggeris). United Nations. Dicapai pada 29 Ogos 2026.
- 1 2 3 4 "ANGOLA: Elections in 2012". IPU Parline (dalam bahasa Inggeris). Inter-Parliamentary Union. Dicapai pada 29 Ogos 2026.
- 1 2 "CNE declares MPLA winning general elections". Embassy of the Republic of Angola in Japan (dalam bahasa Inggeris). 7 September 2017. Dicapai pada 29 Ogos 2026.
- 1 2 "Lei n.º 18/21 de 16 de Agosto: Lei de Revisão Constitucional" (PDF) (dalam bahasa Portugis). Tribunal Constitucional de Angola. 16 Ogos 2021. Dicapai pada 29 Ogos 2026.