Pergi ke kandungan

Angola

Sunting pautan
Daripada Wikipedia, ensiklopedia bebas.
Republik Angola
República de Angola (Portugis)
Lambang Angola
Lambang
Lagu kebangsaan: "Angola Avante"
("Majulah Angola")
Lokasi Angola di Afrika
Lokasi Angola di Afrika
Ibu negara
dan bandar terbesar}
Luanda
8°50′S 13°20′T / 8.833°S 13.333°T / -8.833; 13.333
Bahasa rasmiBahasa Portugis
DemonimOrang Angola
PemerintahRepublik berpresiden kesatuan
• Presiden
João Lourenço
Esperança da Costa
Adão Francisco Correia de Almeida
Badan perundanganPerhimpunan Kebangsaan
Kemerdekaan 
daripada Portugal
• Diisytiharkan
11 November 1975
• Keanggotaan PBB
1 Disember 1976
• Perlembagaan semasa
21 Januari 2010
Keluasan
• Jumlah
1,246,700 km2 (481,400 bt2) (22)
Populasi
• Bancian penduduk tahun 2024
36604681[1]
• Kepadatan
29.4/km2 (76.1/sq mi)
KDNK (PPP)2026
• Jumlah
$423.95 bilion[2]
• Per kapita
$10,446[3]
KDNK (nominal)2026
• Jumlah
$152.35 bilion[4]
• Per kapita
$3,754[5]
Gini (2018)51.3[6]
tinggi
HDI (2023)▲ 0.616[7][8]
sederhana (148)
Mata wangkwanza (AOA)
Zon waktuUTC+1 (Waktu Afrika Barat)
Kod panggilan+244
Kod ISO 3166AO
DPT internet.ao

Angola (Jawi: اڠڬولا;[9] Portugis: Angola), secara rasminya Republik Angola (Portugis: República de Angola), ialah sebuah negara di pesisir barat daya Afrika. Negara ini bersempadan dengan Namibia di selatan, Zambia di timur, Republik Demokratik Congo di utara dan timur laut, serta Republik Congo di utara. Di sebelah baratnya terletak Lautan Atlantik. Cabinda, sebuah wilayah Angola yang terpisah daripada wilayah utamanya oleh jalur sempit Republik Demokratik Congo, terletak lebih jauh ke utara. Ibu negara dan bandar terbesarnya ialah Luanda, manakala bahasa Portugis ialah bahasa rasmi.[10][11]

Pemandangan Teluk Luanda dan bangunan pusat bandar
Pemandangan Luanda, ibu negara dan bandar terbesar Angola.

Wilayah Angola dihuni oleh masyarakat pemburu-pengumpul sebelum penghijrahan kelompok penutur bahasa Bantu, yang kemudian membentuk kerajaan seperti Kerajaan Kongo, Ndongo dan Matamba. Hubungan tetap dengan Portugal bermula pada penghujung abad ke-15. Luanda diasaskan sebagai pusat penjajahan pada abad ke-16, dan kawasan yang kini menjadi Angola berkembang menjadi salah satu pangkalan utama perdagangan hamba Atlantik. Penguasaan Portugal ke atas kawasan pedalaman hanya diperkukuh secara beransur-ansur pada abad ke-19 dan awal abad ke-20.[12]

Selepas Perang Kemerdekaan Angola yang bermula pada 1961, Angola mengisytiharkan kemerdekaan daripada Portugal pada 11 November 1975. Perebutan kuasa antara Gerakan Rakyat untuk Pembebasan Angola (MPLA), Kesatuan Kebangsaan untuk Kemerdekaan Menyeluruh Angola (UNITA) dan Barisan Pembebasan Kebangsaan Angola (FNLA) segera berkembang menjadi Perang Saudara Angola. Konflik itu dipengaruhi oleh Perang Dingin dan berakhir pada 2002 selepas hampir 27 tahun. Sejak itu, Angola mengalami pembinaan semula infrastruktur dan pertumbuhan bandar yang pesat, tetapi kesan perang, ketidaksamaan wilayah dan pergantungan pada petroleum terus mempengaruhi pembangunannya.[12][13]

Angola ialah sebuah republik berpresiden kesatuan berdasarkan Perlembagaan 2010, yang dipinda pada 2021. Presiden ialah ketua negara, ketua badan eksekutif dan panglima tertinggi angkatan tentera. Calon yang mengetuai senarai kebangsaan parti atau gabungan yang memperoleh undi terbanyak dalam pilihan raya umum menjadi presiden. MPLA memerintah sejak kemerdekaan; João Lourenço menjadi presiden pada 2017 dan memulakan penggal keduanya selepas kemenangan tipis MPLA dalam pilihan raya 2022.[10][14][15]

Dengan keluasan 1,246,700 km2 (481,400 bt2), Angola ialah antara negara terbesar di Afrika. Banci 2024 merekodkan 36.6 juta penduduk, hampir dua pertiga daripadanya tinggal di kawasan bandar. Penduduknya muda dan terdiri daripada pelbagai masyarakat Bantu, dengan bahasa Portugis menjadi bahasa perhubungan utama bersama bahasa seperti Umbundu, Kimbundu, Chokwe dan Kikongo. Ekonominya didominasi oleh petroleum dan gas, yang menjana sebahagian besar hasil eksport dan kerajaan, di samping perlombongan intan. Kekayaan sumber ini belum menghasilkan kemakmuran yang seimbang; Angola masih menghadapi kemiskinan, ketidaksamaan pendapatan, pengangguran tidak formal dan jurang akses kepada pendidikan, kesihatan, air serta elektrik.[1][16][7]

Penamaan

[sunting | sunting sumber]

Nama Angola berasal daripada bentuk Portugis bagi gelaran ngola, yang digunakan oleh pemerintah Kerajaan Ndongo dalam kalangan masyarakat Ambundu. Portugis pada mulanya merujuk kawasan taklukan dan pengaruh mereka sebagai Reino de Angola atau Kerajaan Angola, sebelum nama itu diperluas kepada jajahan yang sempadannya dibentuk secara beransur-ansur.[12][17]

Sejarah

[sunting | sunting sumber]

Petempatan awal dan kerajaan prakolonial

[sunting | sunting sumber]

Bukti arkeologi menunjukkan bahawa kawasan Angola telah lama dihuni oleh masyarakat pemburu-pengumpul, termasuk kelompok yang berkaitan dengan masyarakat San. Penghijrahan penutur bahasa Bantu dari utara dan timur berlaku secara berperingkat sepanjang milenium pertama Masihi. Mereka memperkenalkan pertanian, kerja besi, penternakan dan bentuk organisasi politik yang baharu, sambil berinteraksi dan berasimilasi dengan penduduk terdahulu.[12]

Menjelang milenium kedua, beberapa kerajaan serantau berkembang. Kerajaan Kongo, yang berpusat di Mbanza Kongo, menguasai wilayah luas di kedua-dua sisi hilir Sungai Congo. Lebih jauh ke selatan, Ndongo dan Matamba berkembang di kawasan berbahasa Kimbundu, manakala rangkaian politik Lunda dan Chokwe berpengaruh di timur. Kerajaan-kerajaan ini terlibat dalam perdagangan jarak jauh, pengeluaran logam, pertanian dan pertukaran hasil hutan.[17][18]

Ukiran Mbanza Kongo yang menunjukkan penempatan dan kediaman diraja
Gambaran Mbanza Kongo dalam penerbitan tahun 1745.

Hubungan Portugis dan pemerintahan kolonial

[sunting | sunting sumber]

Penjelajah Portugis Diogo Cão sampai ke muara Sungai Congo pada 1480-an dan menjalin hubungan dengan Kerajaan Kongo. Hubungan awal merangkumi diplomasi, perdagangan dan penyebaran agama Kristian. Paulo Dias de Novais menubuhkan São Paulo da Assunção de Loanda, kini Luanda, pada 1576 sebagai pangkalan untuk pengembangan Portugis di selatan Kongo. Benguela pula berkembang sebagai pusat pantai kedua pada abad ke-17.[12][17]

Pemandangan pelabuhan dan bangunan Luanda pada abad ke-19
Luanda pada 1883, ketika bandar itu menjadi pusat pentadbiran dan perdagangan utama jajahan Portugis.

Angola menjadi salah satu kawasan asal terpenting bagi mangsa perdagangan hamba Atlantik. Pedagang Portugis, Brazil dan Afrika menghantar orang yang diperhambakan terutama ke Brazil, sementara peperangan dan serbuan untuk memperoleh tawanan mengubah masyarakat pedalaman. Belanda menduduki Luanda dari 1641 hingga 1648 sebelum kota itu ditawan semula oleh armada Portugis-Brazil di bawah Salvador Correia de Sá. Walaupun Portugal mendakwa wilayah yang luas, kawalannya di luar pusat pantai kekal terhad selama berabad-abad.[17][12]

Perdagangan hamba diharamkan secara rasmi pada abad ke-19, tetapi buruh paksa dan bentuk paksaan lain berterusan di bawah pemerintahan kolonial. Selepas Persidangan Berlin 1884–1885, Portugal meningkatkan kempen ketenteraan dan pentadbiran untuk menguasai kawasan pedalaman. Sempadan moden dibentuk melalui perjanjian dengan kuasa penjajah jiran dan penaklukan terhadap kerajaan serta masyarakat tempatan, suatu proses yang hanya hampir selesai pada awal abad ke-20. Ekonomi kolonial kemudian bergantung pada kopi, kapas, sisal, perlombongan dan tenaga buruh Afrika, sementara peneroka Portugis semakin ramai selepas Perang Dunia Kedua.[12][13]

Perjuangan kemerdekaan

[sunting | sunting sumber]

Diskriminasi undang-undang, rampasan tanah, kerja paksa dan sekatan politik mendorong kemunculan nasionalisme Angola. Pada 1961, pemberontakan di Baixa de Cassanje, serangan terhadap penjara di Luanda dan kebangkitan di utara menandai permulaan perang bersenjata menentang Portugal. Tiga gerakan utama muncul: MPLA, FNLA dan UNITA. Ketiga-tiganya berbeza dari segi kepimpinan, kawasan sokongan, ideologi dan penaja luar, dan persaingan antara mereka akhirnya menjadi sama pentingnya dengan perjuangan menentang penjajahan.[19][12]

Revolusi Anyelir di Portugal pada 25 April 1974 menamatkan pemerintahan autoritarian Portugis dan membuka jalan kepada penyahjajahan. Perjanjian Alvor pada Januari 1975 membayangkan kerajaan peralihan bersama, tetapi kerjasama antara MPLA, FNLA dan UNITA segera runtuh. MPLA menguasai Luanda dan mengisytiharkan Republik Rakyat Angola pada 11 November 1975, hari Portugal secara rasmi melepaskan kedaulatannya.[12][13]

Kemerdekaan dan perang saudara

[sunting | sunting sumber]
Perarakan tentera Portugis di Luanda
Tentera Portugis berarak di Luanda semasa Perang Kolonial Portugis.

Perang saudara bermula sebelum kemerdekaan dan menjadi konflik wakil Perang Dingin. MPLA menerima bantuan utama daripada Kesatuan Soviet dan tentera Cuba, manakala UNITA yang dipimpin Jonas Savimbi disokong pada waktu berbeza oleh Afrika Selatan dan Amerika Syarikat. FNLA memperoleh sokongan daripada Zaire, tetapi pengaruh ketenteraannya merosot selepas kekalahan pada 1975–1976. Kerajaan MPLA menubuhkan negara satu parti berhaluan Marxis-Leninis dan dipimpin oleh Agostinho Neto sehingga kematiannya pada 1979, diikuti José Eduardo dos Santos.[12]

Perjanjian New York 1988 menghubungkan pengunduran tentera Cuba dari Angola dengan kemerdekaan Namibia. Perjanjian Bicesse 1991 memperkenalkan sistem berbilang parti dan membawa kepada pilihan raya 1992, tetapi UNITA menolak keputusan pusingan pertama pilihan raya presiden dan pertempuran berskala besar kembali meletus. Protokol Lusaka 1994 menghasilkan satu lagi gencatan senjata yang rapuh. Perang berakhir selepas Savimbi terbunuh pada Februari 2002; memorandum damai yang ditandatangani di Luena pada 4 April 2002 membubarkan sayap bersenjata UNITA dan menamatkan konflik utama.[12][20]

Zaman pascaperang

[sunting | sunting sumber]

Keamanan membolehkan kerajaan memulihkan jalan raya, landasan kereta api, pelabuhan dan bandar yang rosak, didorong oleh hasil petroleum yang tinggi pada dekad 2000-an. Pertumbuhan tersebut tertumpu pada pembinaan dan sektor minyak, sementara perpindahan penduduk ke Luanda serta bandar wilayah berlangsung dengan cepat. Pada masa yang sama, periuk api, kehilangan tempat tinggal, ketidaksamaan sosial dan kelemahan perkhidmatan awam kekal sebagai warisan perang.[16][12]

Dos Santos berundur pada 2017 selepas 38 tahun sebagai presiden. Penggantinya, João Lourenço, memulakan kempen antirasuah dan penyusunan semula syarikat negara, termasuk tindakan terhadap tokoh yang berkait dengan pentadbiran terdahulu. Langkah itu menghasilkan beberapa perubahan institusi, tetapi pemerhati bebas masih menekankan penumpuan kuasa eksekutif, dominasi MPLA, sekatan terhadap media dan perhimpunan, serta kelemahan badan semak dan imbang.[21]

Geografi

[sunting | sunting sumber]

Angola meliputi 1,246,700 km2 (481,400 bt2) di pesisir Atlantik Afrika. Wilayah utamanya berbentuk hampir segi empat, manakala Cabinda terpisah di utara. Dataran pantai yang sempit meningkat secara mendadak melalui tebing curam ke dataran tinggi pedalaman. Titik tertinggi negara ialah Morro do Moco, setinggi 2,620 m (8,600 ka), di Wilayah Huambo.[11][22]

Peta topografi Angola yang menunjukkan dataran pantai dan tanah tinggi pedalaman
Peta topografi Angola.

Bentuk muka bumi dan saliran

[sunting | sunting sumber]

Dataran tinggi tengah menjadi kawasan tadahan bagi beberapa sistem sungai utama Afrika. Sungai Kwanza mengalir ke Atlantik di selatan Luanda dan penting untuk hidroelektrik serta bekalan air. Sungai Cunene mengalir ke selatan menuju sempadan Namibia, sementara Sungai Cubango menjadi hulu sistem Delta Okavango di Botswana. Sungai Cuando pula mengalir ke lembangan Zambezi. Pembahagian saliran ini menjadikan tanah tinggi Angola penting kepada sumber air serantau.[23][24]

Air terjun yang luas dikelilingi tumbuh-tumbuhan hijau
Air Terjun Kalandula di Sungai Lucala, Wilayah Malanje.

Iklim

[sunting | sunting sumber]

Angola terletak di kawasan tropika, tetapi ketinggian, latitud dan arus laut menghasilkan perbezaan iklim yang besar. Sebahagian besar negara mengalami musim hujan dari Oktober hingga April dan musim kering dari Mei hingga September. Pesisir utara lebih panas dan lembap, dataran tinggi tengah lebih sederhana, manakala kawasan barat daya berhampiran Gurun Namib sangat kering. Hujan tidak menentu dan kemarau berulang, khususnya di Cunene, Namibe dan Huíla, menjejaskan pertanian, ternakan dan keselamatan makanan.[25][26]

Jurang curam dan dataran tinggi berbatu di Angola
Jurang Tundavala di tanah tinggi Wilayah Huíla.

Biodiversiti dan alam sekitar

[sunting | sunting sumber]

Peralihan daripada hutan lembap di utara kepada savana, hutan miombo, padang rumput tanah tinggi dan gurun menghasilkan kepelbagaian biologi yang tinggi. Tebing Angola merupakan kawasan endemisme penting, manakala pesisirnya menjadi sebahagian ekosistem marin Atlantik tenggara. Mamalia besar termasuk gajah, singa, cheetah, antelop dan antelop sable gergasi, yang menjadi lambang pemuliharaan negara.[27]

Spesimen antelop sable gergasi dengan tanduk panjang melengkung
Spesimen antelop sable gergasi, subspesies endemik Angola.

Perang, pemburuan haram, penebangan hutan, kebakaran, pengembangan pertanian dan pembangunan perlombongan menyebabkan kehilangan habitat. Cabaran lain termasuk kemerosotan tanah, kekurangan air, pencemaran bandar dan risiko perubahan iklim. Kawasan perlindungan seperti Taman Negara Kissama, Taman Negara Iona dan Taman Negara Cangandala menjadi teras usaha pemuliharaan, walaupun penguatkuasaan serta sumber pengurusan tidak seragam.[27]

Politik dan pemerintahan

[sunting | sunting sumber]

Perlembagaan dan institusi

[sunting | sunting sumber]

Perlembagaan 2010 mentakrifkan Angola sebagai negara berdaulat, demokratik dan berasaskan kedaulatan undang-undang. Negara ini mempunyai tiga badan berdaulat: Presiden Republik, Perhimpunan Kebangsaan dan mahkamah. Presiden menggabungkan jawatan ketua negara dan ketua badan eksekutif, melantik naib presiden, menteri, gabenor wilayah dan pegawai kanan lain, serta menjadi panglima tertinggi Angkatan Bersenjata Angola.[10]

Presiden tidak dipilih melalui undi berasingan. Sebaliknya, ketua senarai kebangsaan parti atau gabungan yang menerima undi terbanyak dalam pilihan raya umum menjadi presiden, manakala calon kedua menjadi naib presiden. Tempoh jawatan ialah lima tahun dan dihadkan kepada dua penggal. Perhimpunan Kebangsaan ialah badan perundangan satu dewan dengan 220 kerusi, yang dipilih melalui gabungan perwakilan berkadar kebangsaan dan kawasan wilayah.[10]

João Lourenço ialah presiden, Esperança da Costa ialah naib presiden, dan Adão Francisco Correia de Almeida menjadi Presiden Perhimpunan Kebangsaan pada November 2025.[28][29]

Bangunan Perhimpunan Kebangsaan Angola dengan kubah besar
Bangunan Perhimpunan Kebangsaan di Luanda.

Pilihan raya dan parti politik

[sunting | sunting sumber]

MPLA telah menjadi parti pemerintah sejak 1975. UNITA ialah parti pembangkang utama, di samping FNLA, Parti Pembaharuan Sosial (PRS) dan Parti Kemanusiaan Angola (PHA). Sistem pilihan raya menghubungkan komposisi Perhimpunan Kebangsaan dengan pemilihan presiden, menjadikan undi parti penentu kepada kedua-dua cabang eksekutif dan perundangan.[10]

Dalam pilihan raya umum 24 Ogos 2022, MPLA memperoleh 51.17% undi dan 124 kerusi, manakala UNITA memperoleh 43.95% undi dan 90 kerusi. Perbezaan itu ialah yang paling kecil sejak pilihan raya berbilang parti diperkenalkan. Kadar keluar mengundi ialah 44.82%.[15]

Parti yang memperoleh kerusi dalam pilihan raya umum Angola 2022
Parti Undi Peratus Kerusi
Gerakan Rakyat untuk Pembebasan Angola (MPLA) 3,209,429 51.17% 124
Kesatuan Kebangsaan untuk Kemerdekaan Menyeluruh Angola (UNITA) 2,756,786 43.95% 90
Parti Pembaharuan Sosial (PRS) 71,351 1.14% 2
Barisan Pembebasan Kebangsaan Angola (FNLA) 66,337 1.06% 2
Parti Kemanusiaan Angola (PHA) 63,749 1.02% 2

Undang-undang dan hak asasi manusia

[sunting | sunting sumber]

Perlembagaan menjamin kebebasan bersuara, persatuan, berhimpun dan beragama, serta melarang diskriminasi. Mahkamah tertinggi dalam bidang perlembagaan ialah Mahkamah Perlembagaan Angola, manakala Mahkamah Agung Angola mengetuai bidang kuasa kehakiman biasa. Walau bagaimanapun, organisasi hak asasi manusia melaporkan masalah seperti penggunaan kekerasan terhadap tunjuk perasaan, penahanan sewenang-wenangnya, tekanan terhadap wartawan dan aktivis, serta kebebasan kehakiman yang terhad dalam kes sensitif politik.[10][21][30]

Kerajaan Lourenço menjadikan antirasuah dan pemulihan aset sebagai dasar utama. Pendakwaan terhadap beberapa tokoh berprofil tinggi dan pembaharuan dalam syarikat milik negara menunjukkan perubahan daripada amalan terdahulu, tetapi pengkritik mempersoalkan pemilihan kes, ketelusan proses dan kekuatan institusi pengawasan. Oleh itu, penilaian terhadap kempen tersebut berbeza antara pengiktirafan terhadap pembaharuan dan kebimbangan mengenai penggunaannya dalam persaingan politik.[21][31]

Hubungan luar dan pertahanan

[sunting | sunting sumber]

Angola menjadi anggota PBB pada 1 Disember 1976 dan turut menganggotai Kesatuan Afrika, Komuniti Pembangunan Afrika Selatan (SADC) dan Komuniti Negara-negara Berbahasa Portugis (CPLP). Dasar luarnya menekankan hubungan dengan negara jiran, Portugal, Brazil, China, Amerika Syarikat dan rakan pengeluar tenaga. Angola juga berperanan sebagai pengantara dalam beberapa pertikaian di rantau Tasik-Tasik Besar.[32]

Angkatan Bersenjata Angola terdiri daripada tentera darat, tentera udara dan tentera laut. Institusi ini berkembang daripada angkatan MPLA semasa perang kemerdekaan dan menjadi antara angkatan tentera terbesar di rantau tersebut semasa perang saudara. Selepas 2002, tugasnya beralih kepada pertahanan wilayah, keselamatan sempadan, kerjasama serantau dan bantuan ketika bencana.[10]

Pembahagian pentadbiran

[sunting | sunting sumber]

Angola ialah negara kesatuan yang dibahagikan kepada wilayah, perbandaran dan komun. Undang-undang No. 14/24 bertarikh 5 September 2024 menetapkan 21 wilayah, 326 perbandaran dan 378 komun. Susunan baharu itu dilaksanakan pada 1 Januari 2025 dan menggantikan pembahagian 18 wilayah. Perubahan utama termasuk pembentukan Cuando, Cubango, Moxico Leste dan Icolo e Bengo, serta penyusunan semula sempadan Luanda dan Moxico.[33]

Peta Angola yang menunjukkan 21 wilayah
Peta 21 wilayah Angola sejak pelaksanaan pembahagian pentadbiran baharu pada 2025.

Jadual berikut menggunakan pusat pentadbiran dan bilangan perbandaran yang disenaraikan oleh Kerajaan Angola, serta penduduk dan kepadatan penduduk daripada Banci 2024.[34][1]

Wilayah Angola mengikut pembahagian pentadbiran dan Banci 2024
Wilayah Pusat pentadbiran Perbandaran Penduduk (2024) Kepadatan penduduk
(orang/km²)
Bengo Dande (Caxito) 12 716,335 35.1
Benguela Benguela 23 2,597,638 66.3
Bié Kuito 19 2,264,874 32.1
Cabinda Cabinda 10 903,370 124.7
Cuando Mavinga 9 138,770 1.3
Cuanza Norte Cazengo (N'dalatando) 17 659,097 32.2
Cuanza Sul Sumbe 24 2,327,981 41.9
Cubango Menongue 11 570,447 6.3
Cunene Cuanhama (Ondjiva) 14 1,806,417 23.5
Huambo Huambo 17 2,691,902 80.9
Huíla Lubango 23 3,302,866 41.7
Icolo e Bengo Catete 7 1,372,670 80.1
Luanda Ingombota 16 8,816,297 5,349.3
Lunda Norte Dundo 19 1,742,217 17.6
Lunda Sul Saurimo 14 893,936 10.9
Malanje Malanje 27 1,298,250 15.0
Moxico Luena 12 574,253 4.6
Moxico Leste Cazombo 9 411,074 5.5
Namibe Moçâmedes 9 815,708 14.3
Uíge Uíge 23 2,017,921 34.4
Zaire Mbanza Kongo 11 682,658 18.3
Jumlah Angola Luanda 326 36,604,681 29.4

Ekonomi

[sunting | sunting sumber]

Angola mempunyai ekonomi berpendapatan sederhana rendah yang sangat bergantung pada eksport bahan mentah. Petroleum luar pesisir ialah sumber utama pertukaran asing, hasil kerajaan dan aktiviti ekonomi formal. Menurut Bank Dunia, sektor minyak menyumbang kira-kira 30% keluaran dalam negara kasar, sekitar 65% hasil kerajaan dan lebih 95% eksport barangan dalam tempoh yang dinilai. Pergantungan ini menyebabkan pertumbuhan, kadar pertukaran dan kewangan awam mudah terjejas oleh harga minyak dunia serta kemerosotan pengeluaran telaga matang.[16]

Petroleum, perlombongan dan kewangan awam

[sunting | sunting sumber]

Pengeluaran minyak tertumpu di luar pesisir Cabinda dan lembangan Kwanza serta Congo. Syarikat minyak negara Sonangol mempunyai peranan besar dalam konsesi, pengeluaran dan pengedaran, bersama syarikat antarabangsa. Gas asli semakin dibangunkan melalui kemudahan gas asli cecair di Soyo. Angola juga merupakan pengeluar intan utama, terutama di Lunda Norte dan Lunda Sul, sementara simpanan bijih besi, emas, tembaga, fosfat dan mineral lain masih dibangunkan pada skala berbeza.[35]

Bangunan ibu pejabat Sonangol di Luanda
Ibu pejabat Sonangol di Luanda.

Kemerosotan harga minyak selepas 2014 menamatkan tempoh pertumbuhan pesat dan mendorong pembaharuan fiskal, penswastaan terpilih serta usaha mempelbagaikan ekonomi. Tabung Kewangan Antarabangsa menganggarkan pertumbuhan sebenar 3.1% pada 2025 dan mengunjurkan 2.3% pada 2026; sektor bukan minyak berkembang lebih pantas daripada sektor minyak, tetapi inflasi dan beban khidmat hutang terus menekan isi rumah serta perbelanjaan awam.[31]

Ketidaksamaan pendapatan kekal tinggi. Nilai Gini terkini yang diterbitkan Bank Dunia ialah 51.3 bagi 2018. Indeks Pembangunan Manusia Angola ialah 0.616 bagi 2023, meletakkannya pada kedudukan ke-148 dan dalam kategori pembangunan manusia sederhana. Nilai tersebut meningkat sedikit daripada 0.615 pada 2022.[6][7][8]

Pertanian, perindustrian dan perdagangan

[sunting | sunting sumber]

Pertanian menyara sebahagian besar penduduk luar bandar, tetapi produktiviti dibatasi oleh kekurangan pengairan, jalan ladang, pembiayaan, input dan jaringan pasaran. Tanaman utama termasuk ubi kayu, jagung, kacang, pisang, kopi dan tebu, sementara ternakan penting di selatan. Sebelum kemerdekaan, Angola ialah pengeksport kopi utama, tetapi perang memusnahkan banyak ladang dan infrastruktur; pemulihannya berlangsung secara perlahan.[16]

Perindustrian tertumpu pada pemprosesan makanan, minuman, simen, bahan binaan, tekstil, penapisan minyak dan pemasangan ringan. Kerajaan menggalakkan penggantian import dan koridor pembangunan di sekitar Luanda, Lobito, Benguela dan Soyo. China menjadi rakan pembiayaan infrastruktur dan perdagangan penting sejak 2000-an, sementara Portugal, Kesatuan Eropah, Amerika Syarikat, India, Brazil dan negara jiran turut mempunyai hubungan ekonomi yang besar.[16]

Infrastruktur dan pengangkutan

[sunting | sunting sumber]

Perang saudara merosakkan sebahagian besar rangkaian jalan dan kereta api. Selepas 2002, kerajaan membina semula tiga sistem kereta api yang tidak bersambung: Kereta Api Luanda ke Malanje, Kereta Api Benguela dari Lobito ke Luau di sempadan Republik Demokratik Congo, dan Kereta Api Moçâmedes ke Menongue. Kereta Api Benguela sepanjang kira-kira 1,344 km menjadi tulang belakang Koridor Lobito, yang bertujuan menghubungkan pelabuhan Lobito dengan kawasan perlombongan di Republik Demokratik Congo dan Zambia.[36]

Lokomotif di stesen kereta api Benguela
Lokomotif di stesen Kereta Api Benguela di Benguela.

Pelabuhan utama ialah Luanda, Lobito, Moçâmedes dan Cabinda. Jalan raya ialah bentuk pengangkutan darat utama, tetapi keadaan laluan berbeza dengan ketara antara bandar pesisir dan kawasan pedalaman. Penerbangan domestik menghubungkan Luanda dengan pusat wilayah yang jauh. Lapangan Terbang Antarabangsa Dr. António Agostinho Neto, di timur Luanda, mula mengambil alih penerbangan komersial secara berperingkat daripada Lapangan Terbang Quatro de Fevereiro.[36][37]

Demografi

[sunting | sunting sumber]

Penduduk dan pembandaran

[sunting | sunting sumber]

Banci pada 19 September 2024 merekodkan 36,604,681 penduduk, berbanding 25,789,024 pada 2014, bersamaan pertumbuhan tahunan purata 3.5%. Penduduk perempuan berjumlah 18.67 juta dan lelaki 17.93 juta. Kira-kira 23.99 juta orang, atau 65.5%, tinggal di kawasan bandar. Luanda sahaja menempatkan 8.82 juta penduduk dan jauh lebih padat daripada wilayah lain.[1]

Struktur umur Angola sangat muda: 40.4% penduduk berumur di bawah 15 tahun dan 62.0% di bawah 25 tahun, manakala hanya 4.0% berumur 65 tahun ke atas. Pertumbuhan cepat ini meningkatkan permintaan terhadap sekolah, pekerjaan, perumahan, pengangkutan, air bersih dan penjagaan kesihatan. Penghijrahan dalaman semasa dan selepas perang turut mempercepat pengembangan Luanda serta bandar wilayah.[1]

Kumpulan etnik dan bahasa

[sunting | sunting sumber]

Banci 2024 mengelaskan Ovimbundu sebagai kumpulan terbesar, sebanyak 29.1% penduduk, diikuti Ambundu 27.0%, Bakongo 14.4%, Lunda-Chokwe 8.9% dan Nyaneka-Humbe 5.8%. Kategori lain merangkumi masyarakat Kwanyama, Herero, Ganguela, Mbunda dan kelompok yang lebih kecil. Pengelasan etnik di Angola berkait dengan bahasa, sejarah wilayah dan identiti setempat, tetapi penghijrahan serta perkahwinan campur menjadikan sempadannya tidak mutlak.[1]

Bahasa Portugis ialah satu-satunya bahasa rasmi dan digunakan dalam pentadbiran, pendidikan, media dan hubungan antara wilayah. Dalam Banci 2024, 45.5% penduduk menyatakan bahasa Portugis sebagai bahasa ibunda, diikuti Umbundu 17.1%, Kimbundu 10.8%, Chokwe 6.9% dan Kikongo 6.8%. Bahasa Nyaneka, Kwanyama, Ganguela, Fiote dan Luvale juga digunakan. Perlembagaan mewajibkan negara menghargai serta menggalakkan pembelajaran dan penggunaan bahasa Angola yang lain.[1][10]

Agama

[sunting | sunting sumber]

Angola ialah negara sekular dan Perlembagaan menjamin kebebasan beragama. Agama Kristian mendominasi hasil pengaruh misi Katolik dan Protestan sejak zaman Kerajaan Kongo serta penjajahan Portugis. Banci 2014 merekodkan kira-kira 41% penduduk sebagai Katolik dan 38% sebagai Protestan; kumpulan lain termasuk gereja bebas Afrika, penganut kepercayaan tradisional, Muslim dan mereka yang tidak beragama. Angka ini perlu dibaca mengikut tahun banci kerana amalan keagamaan dan keanggotaan gereja terus berubah.[38]

Bangunan katedral dengan dua menara di Luanda
Katedral Keuskupan Agung Luanda.

Pendidikan dan kesihatan

[sunting | sunting sumber]

Pendidikan rendah secara rasmi diwajibkan, dan sistem awam berkembang pesat selepas perang. Walau bagaimanapun, kekurangan bilik darjah, guru, bahan dan kemudahan sanitasi masih ketara, terutama di kawasan luar bandar. Kadar celik huruf penduduk berumur 15 tahun ke atas ialah 72.6% pada 2024, tetapi jurangnya besar: 86.1% di bandar berbanding 43.5% di luar bandar. Institusi pendidikan tinggi utama termasuk Universiti Agostinho Neto, yang berasal daripada pengajian tinggi kolonial dan dinamakan semula pada 1985.[1][37]

Sekumpulan wanita mengikuti kelas celik huruf di Luanda
Peserta program celik huruf dewasa di Luanda.

Sistem kesihatan terdiri daripada kemudahan awam, swasta dan berasaskan agama, dengan perkhidmatan pakar tertumpu di Luanda serta bandar utama. Pertubuhan Kesihatan Sedunia melaporkan jangka hayat 60.0 tahun bagi lelaki dan 64.3 tahun bagi perempuan pada 2021, manakala kadar kematian kanak-kanak bawah lima tahun ialah 72.4 bagi setiap 1,000 kelahiran hidup pada 2023. Malaria, penyakit pernafasan, penyakit cirit-birit, kekurangan zat makanan dan kematian ibu masih menjadi cabaran, di samping peningkatan penyakit tidak berjangkit.[39]

Kebudayaan

[sunting | sunting sumber]

Kebudayaan Angola terbentuk melalui tradisi masyarakat Bantu, pengalaman kerajaan prakolonial, penjajahan Portugis, hubungan Atlantik dan perubahan sosial selepas kemerdekaan. Bahasa Portugis menjadi wahana utama kesusasteraan kebangsaan, tetapi tradisi lisan, muzik, tarian, ukiran, tenunan dan penceritaan dalam bahasa tempatan kekal penting. Identiti budaya berbeza mengikut wilayah dan masyarakat, sambil berkongsi pengalaman sejarah negara yang sama.

Warisan, sastera dan seni

[sunting | sunting sumber]

Mbanza Kongo, bekas ibu kota Kerajaan Kongo, dimasukkan ke dalam Tapak Warisan Dunia UNESCO pada 2017. Tapak ini merangkumi tinggalan kota diraja prakolonial dan bangunan yang mencerminkan pertemuan awal antara tradisi Kongo dengan agama Kristian serta Portugis.[18]

Tradisi sona, iaitu lukisan dan rajah geometri pada pasir dalam kalangan masyarakat Lunda-Chokwe dan jiran mereka di timur Angola, dimasukkan ke dalam Senarai Perwakilan Warisan Budaya Tidak Ketara Kemanusiaan pada 2023. Rajah tersebut digunakan untuk menyampaikan cerita, peribahasa, pengetahuan dan pengajaran melalui gabungan garis, matematik dan persembahan lisan.[40]

Rajah geometri lusona dengan titik dan garisan bersilang
Contoh lusona Chokwe yang menggambarkan penciptaan dunia.

Kesusasteraan moden berkembang rapat dengan nasionalisme dan perang. Tokoh seperti Agostinho Neto, José Luandino Vieira, Pepetela, Ana Paula Tavares, José Eduardo Agualusa dan Ondjaki menulis tentang penjajahan, identiti, bahasa, perang, ingatan dan kehidupan bandar. Seni visual turut menggunakan motif tradisional dan pengalaman politik moden, dengan Luanda menjadi pusat galeri, penerbitan serta festival.[41]

Muzik, tarian dan masakan

[sunting | sunting sumber]

Semba ialah genre muzik dan tarian penting yang berakar dalam masyarakat bandar dan tradisi Angolan. Ia mempengaruhi perkembangan kizomba, sementara kuduro muncul sebagai muzik tarian bandar yang menggabungkan rentak elektronik, rap dan gaya persembahan tempatan. Muzik juga memainkan peranan dalam gerakan antikolonial, pembentukan identiti selepas kemerdekaan dan budaya diaspora.[42][43]

Sekumpulan penari Angola membuat persembahan
Penari Angola dalam sebuah persembahan kebudayaan.

Masakan Angola menggabungkan bahan tempatan dan pengaruh Portugis. Hidangan lazim termasuk funge daripada tepung ubi kayu atau jagung, muamba de galinha, calulu berasaskan ikan atau daging dan sayur, serta kacang, minyak sawit dan makanan laut di kawasan pantai. Perbezaan iklim dan hasil pertanian menghasilkan variasi ketara antara utara, dataran tinggi, pesisir dan selatan.[44]

Hidangan muamba dengan ayam dan kuah pekat
Muamba, salah satu hidangan tradisional Angola.

Sukan

[sunting | sunting sumber]

Bola sepak ialah sukan tontonan paling meluas. Pasukan bola sepak kebangsaan Angola membuat penampilan pertamanya dan setakat ini satu-satunya di Piala Dunia FIFA 2006. Angola juga mempunyai tradisi bola keranjang yang kuat; pasukan lelaki memenangi AfroBasket 2025 untuk memperoleh kejuaraan benua ke-12, suatu rekod Afrika. Dalam bola baling wanita, Angola telah lama menjadi kuasa utama benua dan kerap mewakili Afrika di kejohanan dunia serta Sukan Olimpik.[45][46][47]

Pasukan bola baling wanita Angola bergambar bersama
Pasukan bola baling wanita kebangsaan Angola pada 2008.

Lihat juga

[sunting | sunting sumber]

Rujukan

[sunting | sunting sumber]
  1. 1 2 3 4 5 6 7 8 Instituto Nacional de Estatística (20 November 2025). Divulgação dos Resultados Definitivos do Censo 2024 (PDF) (Laporan) (dalam bahasa Portugis). Dicapai pada 1 Ogos 2026.
  2. ↑ "World Economic Outlook (April 2026): GDP, current prices, purchasing power parity, Angola". Tabung Kewangan Antarabangsa. Dicapai pada 1 Ogos 2026.
  3. ↑ "World Economic Outlook (April 2026): GDP per capita, current prices, purchasing power parity, Angola". Tabung Kewangan Antarabangsa. Dicapai pada 1 Ogos 2026.
  4. ↑ "World Economic Outlook (April 2026): GDP, current prices, Angola". Tabung Kewangan Antarabangsa. Dicapai pada 1 Ogos 2026.
  5. ↑ "World Economic Outlook (April 2026): GDP per capita, current prices, Angola". Tabung Kewangan Antarabangsa. Dicapai pada 1 Ogos 2026.
  6. 1 2 "Gini index - Angola". Bank Dunia. Dicapai pada 1 Ogos 2026.
  7. 1 2 3 Program Pembangunan Pertubuhan Bangsa-Bangsa Bersatu (2025). Human Development Report 2025: Table 1, Human Development Index and its components (PDF) (Laporan). Dicapai pada 1 Ogos 2026.
  8. 1 2 Program Pembangunan Pertubuhan Bangsa-Bangsa Bersatu (2025). Human Development Report 2025: Table 2, Human Development Index trends, 1990–2023 (PDF) (Laporan). Dicapai pada 1 Ogos 2026.
  9. ↑ Adi Yasran Abdul Aziz (2020). Pedoman Umum Ejaan Jawi Bahasa Melayu Dewan (PDF). Dewan Bahasa dan Pustaka. Dicapai pada 1 Ogos 2026.
  10. 1 2 3 4 5 6 7 8 "Constituição da República de Angola" (PDF) (dalam bahasa Portugis). Perhimpunan Kebangsaan Angola. Dicapai pada 1 Ogos 2026.
  11. 1 2 "Dados sobre o país" (dalam bahasa Portugis). Kerajaan Angola. Dicapai pada 1 Ogos 2026.
  12. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 Birmingham, David (2015). A Short History of Modern Angola. Hurst. ISBN 9781849045193.
  13. 1 2 3 Clarence-Smith, W. G. "The History of Angola". Oxford Research Encyclopedia of African History. Oxford University Press. doi:10.1093/acrefore/9780190277734.013.180. |access-date= requires |url= (bantuan)
  14. ↑ "Lei n.º 18/21 de 16 de agosto: Lei de Revisão Constitucional". LEX.AO (dalam bahasa Portugis). Dicapai pada 1 Ogos 2026.
  15. 1 2 Comissão Nacional Eleitoral (2022). Edital dos resultados definitivos do Apuramento Nacional das Eleições Gerais de 24 de Agosto de 2022 (PDF) (Laporan) (dalam bahasa Portugis). Dicapai pada 1 Ogos 2026.
  16. 1 2 3 4 5 "Angola Country Economic Memorandum: Moving Beyond Oil". Bank Dunia. Dicapai pada 1 Ogos 2026.
  17. 1 2 3 4 Heywood, Linda M.; Thornton, John K. (2007). Central Africans, Atlantic Creoles, and the Foundation of the Americas, 1585–1660. Cambridge University Press. ISBN 9780521770651.
  18. 1 2 "Mbanza Kongo, Vestiges of the Capital of the former Kingdom of Kongo". UNESCO. Dicapai pada 1 Ogos 2026.
  19. ↑ Messiant, Christine. "Nationalism, Liberation, and Decolonization in Angola". Oxford Research Encyclopedia of African History. Oxford University Press. doi:10.1093/acrefore/9780190277734.013.54. |access-date= requires |url= (bantuan)
  20. ↑ "United Nations Angola Verification Mission I". Pertubuhan Bangsa-Bangsa Bersatu. Dicapai pada 1 Ogos 2026.
  21. 1 2 3 "Freedom in the World 2025: Angola". Freedom House. Dicapai pada 1 Ogos 2026.
  22. ↑ "Lei n.º 4/26 de 9 de abril". LEX.AO (dalam bahasa Portugis). Dicapai pada 1 Ogos 2026.
  23. ↑ "Rios" (dalam bahasa Portugis). Kerajaan Angola. Dicapai pada 1 Ogos 2026.
  24. ↑ "Geografia" (dalam bahasa Portugis). Kedutaan Angola di Jerman. Dicapai pada 1 Ogos 2026.
  25. ↑ "Clima" (dalam bahasa Portugis). Kerajaan Angola. Dicapai pada 1 Ogos 2026.
  26. ↑ Program Pembangunan Pertubuhan Bangsa-Bangsa Bersatu (2023). Country Programme Document for Angola (2024–2028) (PDF) (Laporan). Dicapai pada 1 Ogos 2026.
  27. 1 2 "Angola: Country Profile". Sekretariat Konvensyen Kepelbagaian Biologi. Dicapai pada 1 Ogos 2026.
  28. ↑ "Discurso da cerimónia de investidura do Presidente da República reeleito e da Vice-Presidente da República" (dalam bahasa Portugis). Kerajaan Angola. 15 September 2022. Dicapai pada 1 Ogos 2026.
  29. ↑ "Presidente da Assembleia Nacional de Angola" (dalam bahasa Portugis). Perhimpunan Kebangsaan Angola. Dicapai pada 1 Ogos 2026.
  30. ↑ "2024 Country Reports on Human Rights Practices: Angola". Jabatan Negara Amerika Syarikat. Dicapai pada 1 Ogos 2026.
  31. 1 2 "IMF Executive Board Concludes 2026 Article IV Consultation with Angola". Tabung Kewangan Antarabangsa. 1 Mei 2026. Dicapai pada 1 Ogos 2026.
  32. ↑ "Member States: Angola". Pertubuhan Bangsa-Bangsa Bersatu. Dicapai pada 1 Ogos 2026.
  33. ↑ "Lei n.º 14/24 de 5 de Setembro: Lei da Divisão Político-Administrativa" (PDF) (dalam bahasa Portugis). Diário da República de Angola. 5 September 2024. Dicapai pada 1 Ogos 2026.
  34. ↑ "Províncias" (dalam bahasa Portugis). Kerajaan Angola. Dicapai pada 1 Ogos 2026.
  35. ↑ "Recursos minerais" (dalam bahasa Portugis). Kerajaan Angola. Dicapai pada 1 Ogos 2026.
  36. 1 2 "Angola: Transportation, Aviation and Rail". International Trade Administration, United States Department of Commerce. 2024. Dicapai pada 1 Ogos 2026.
  37. 1 2 "Discurso sobre o Estado da Nação 2025" (dalam bahasa Portugis). Kerajaan Angola. 15 Oktober 2025. Dicapai pada 1 Ogos 2026.
  38. ↑ "2023 Report on International Religious Freedom: Angola". Jabatan Negara Amerika Syarikat, diterbitkan semula oleh European Country of Origin Information Network. 2024. Dicapai pada 1 Ogos 2026.
  39. ↑ "Angola". Pertubuhan Kesihatan Sedunia Regional Office for Africa. Dicapai pada 1 Ogos 2026.
  40. ↑ "Sona, drawings and geometric figures on sand". UNESCO. Dicapai pada 1 Ogos 2026.
  41. ↑ "A literatura angolana no cenário ficcional: tendências e perspectivas". Revista Graphos (dalam bahasa Portugis). 2014. Dicapai pada 1 Ogos 2026.
  42. ↑ "Safeguarding semba by creating new levers for intergenerational transmission and income-generating opportunities". UNESCO. Dicapai pada 1 Ogos 2026.
  43. ↑ "Decreto Executivo n.º 91/24 de 29 de abril". LEX.AO (dalam bahasa Portugis). Dicapai pada 1 Ogos 2026.
  44. ↑ Coisas e Sabores: Receitas da Comunidade dos Países de Língua Portuguesa (PDF) (Laporan) (dalam bahasa Portugis). Komuniti Negara-negara Berbahasa Portugis. Dicapai pada 1 Ogos 2026.
  45. ↑ "Angola, Côte d'Ivoire and Togo reach first FIFA World Cup". FIFA. Dicapai pada 1 Ogos 2026.
  46. ↑ "Angola are the 2025 FIBA AfroBasket champions". FIBA. 24 Ogos 2025. Dicapai pada 1 Ogos 2026.
  47. ↑ "Angola seal 15th title at the CAHB African Women's Handball Championship". Persekutuan Bola Baling Antarabangsa. Dicapai pada 1 Ogos 2026.

Pautan luar

[sunting | sunting sumber]
Diambil daripada "https://ms.wikipedia.org/w/index.php?title=Angola&oldid=6917391"