Pergi ke kandungan

New South Wales

Sunting pautan
Daripada Wikipedia, ensiklopedia bebas.
New South Wales
Negeri
Motto(s): 
Orta recens quam pura nites
("Baru bangkit, betapa cerahnya sinarmu")[1]
Peta Australia dengan New South Wales ditandai
Lokasi New South Wales di Australia
Koordinat: 32°S 147°T / 32°S 147°T / -32; 147
NegaraAustralia
Ditubuhkan sebagai jajahan British26 Januari 1788
Kerajaan bertanggungjawab1856
Menjadi negeri Australia1 Januari 1901
Akta Australia 19863 Mac 1986
Ibu negeriSydney
Kerajaan
 • TypeRaja berperlembagaan berparlimen dalam persekutuan
 • RajaCharles III
 • GabenorMargaret Beazley[2]
 • PremierChris Minns (Buruh)[3]
 • Badan perundanganParlimen New South Wales
Keluasan
[4]
 • Jumlah
801,600 km2 (309,500 batu persegi)
 • Pangkatke-5
Highest elevation
[5] (Gunung Kosciuszko)
2,228 m (7,310 ft)
Penduduk
 (31 Disember 2025)[6]
 • Jumlah
8,641,100
 • Pangkatke-1
 • Kepadatan11/km2 (28/batu persegi)
  • Pangkatke-3
Keluaran negeri kasar
[7]
 • JumlahA$855.408 bilion (2024–25), ke-1
 • Per kapitaA$100,105 (2024–25)
Zon waktuUTC+10:00 (AEST)
 • Musim panas (WMP)UTC+11:00 (AEDT)
Singkatan pos
NSW
ISO 3166 codeAU-NSW
Zon waktu lainBroken Hill: ACST/ACDT
Pulau Lord Howe: LHST/LHDT
Perwakilan persekutuan46 kerusi Dewan Perwakilan[8]
12 kerusi Senat[9]
Lambang bungaWaratah (Telopea speciosissima)[10]
Lambang haiwanPlatipus[10]
Lambang burungKookaburra[10]
Lambang lautIkan groper biru timur[10]
Lambang mineralOpal hitam[10]
Lambang fosilMandageria fairfaxi[10]
Tapak sesawangwww.nsw.gov.au

New South Wales (singkatan: NSW) ialah sebuah negeri Australia di bahagian tenggara negara itu. Negeri ini bersempadan dengan Queensland di utara, Australia Selatan di barat, Victoria di selatan dan Laut Tasman di timur. Sydney, ibu negeri dan bandar terbesarnya, merupakan pusat penduduk, kewangan, kebudayaan dan pengangkutan utama negeri. Dengan anggaran 8,641,100 penduduk pada 31 Disember 2025, New South Wales ialah negeri paling ramai penduduk di Australia.[6]

New South Wales meliputi kira-kira 801,600 km², daripada pantai lembap dan kawasan metropolitan di timur hingga banjaran tanah tinggi, lembangan sungai pedalaman serta dataran gersang dan separa gersang di barat.[4] Ekonominya ialah yang terbesar antara negeri-negeri Australia. Keluaran negeri kasar pada harga semasa berjumlah A$855.4 bilion pada tahun kewangan 2024–25, bersamaan kira-kira A$100,105 bagi setiap penduduk.[7] Sektor perkhidmatan tertumpu terutamanya di Sydney, manakala perlombongan, pertanian, pembuatan, tenaga, pelancongan dan perkhidmatan wilayah mempunyai peranan penting di luar kawasan metropolitan.

Masyarakat Orang Asli telah mendiami wilayah yang kini dikenali sebagai New South Wales sekurang-kurangnya 45,000 tahun dan secara tradisinya terdiri daripada kira-kira 70 bangsa dengan bahasa atau kumpulan bahasa masing-masing.[4] Britain menubuhkan sebuah jajahan banduan di Sydney Cove pada 1788. Bidang kuasa jajahan itu pada mulanya jauh lebih luas daripada sempadan negeri moden sebelum beberapa jajahan lain dipisahkan daripadanya pada abad ke-19. New South Wales memperoleh kerajaan bertanggungjawab pada 1856 dan menjadi sebuah negeri dalam Persekutuan Australia pada 1 Januari 1901.

Sejak permulaan abad ke-21, pertumbuhan penduduk dan pembangunan infrastruktur metropolitan terus mengubah negeri, termasuk pembukaan rangkaian Sydney Metro mulai 2019. New South Wales turut menghadapi kebakaran belukar Musim Panas Hitam 2019–20, pandemik COVID-19 dan siri banjir besar antara 2021 dengan 2023. Gabungan Liberal–Kebangsaan yang memerintah sejak 2011 digantikan oleh kerajaan Buruh pimpinan Chris Minns pada 2023. Sydney pula terus menjadi tuan rumah acara antarabangsa utama, termasuk perlawanan akhir Piala Asia AFC 2015 dan Piala Dunia Wanita FIFA 2023.

Nama dan lambang

[sunting | sunting sumber]

James Cook menggunakan nama New Wales ketika menuntut pantai timur Australia bagi pihak Britain pada 1770, sebelum nama New South Wales digunakan dalam catatan dan peta yang berkaitan dengan pelayarannya.[11] Nama bahasa Inggeris itu secara harfiah bermaksud "Wales Selatan Baru", tetapi bentuk rasmi New South Wales dikekalkan sebagai nama khas dalam bahasa Melayu.

Bendera New South Wales berasaskan Blue Ensign British dan memaparkan lencana negeri pada bahagian kibaran.[12] Jata negeri dikurniakan melalui waran diraja pada 11 Oktober 1906. Motonya, Orta recens quam pura nites, boleh diterjemahkan sebagai "Baru bangkit, betapa cerahnya sinarmu".[1] Lambang rasmi lain termasuk waratah sebagai bunga negeri, platipus sebagai haiwan negeri, kookaburra sebagai burung negeri, ikan groper biru timur sebagai ikan negeri, opal hitam sebagai batu permata negeri dan Mandageria fairfaxi sebagai fosil negeri.[10]

Sejarah

[sunting | sunting sumber]

Masyarakat Orang Asli dan hubungan awal Eropah

[sunting | sunting sumber]
Lukisan kapal-kapal Armada Pertama memasuki Port Jackson pada Januari 1788
Lukisan oleh William Bradley yang menggambarkan Armada Pertama memasuki Port Jackson pada Januari 1788

Sebelum penjajahan British, wilayah New South Wales dihuni oleh masyarakat Orang Asli dengan sistem sosial, undang-undang, ekonomi dan hubungan kerohanian yang tersendiri dengan tanah dan perairan. Kumpulan bahasa dan bangsa termasuk, antara lain, Wiradjuri, Gamilaraay, Bundjalung, Yuin, Dharug, Gadigal, Barkindji dan Ngiyampaa. Bukti arkeologi di Wilayah Tasik Willandra, termasuk di sekitar Tasik Mungo, menunjukkan pendudukan manusia yang sangat lama dan kesinambungan kebudayaan yang berterusan.[13]

Pada 1770, Cook memetakan pantai timur dan menuntutnya bagi pihak Raja George III. Tuntutan British itu tidak memperoleh persetujuan masyarakat Orang Asli yang sedia mendiami wilayah tersebut.[11] Pada 26 Januari 1788, Armada Pertama yang terdiri daripada 11 kapal tiba di Port Jackson di bawah pimpinan Arthur Phillip. Penempatan di Sydney Cove menjadi pusat jajahan banduan British yang pertama di tanah besar Australia.[14]

Penjajahan membawa perampasan tanah, penyakit baharu, keganasan sempadan dan gangguan terhadap ekonomi serta kehidupan sosial masyarakat Orang Asli. Walaupun dasar kerajaan mengehadkan pergerakan, pemilikan dan autonomi mereka selama beberapa generasi, masyarakat Orang Asli terus mengekalkan hubungan dengan tanah adat, menyesuaikan kegiatan ekonomi dan memperjuangkan hak politik serta tanah.[15]

Perkembangan jajahan dan pemerintahan sendiri

[sunting | sunting sumber]

Pada dekad-dekad awal, gabenor memegang kuasa eksekutif dan perundangan yang luas. Pentadbiran Lachlan Macquarie antara 1810 dengan 1821 memperluas pembinaan jalan, bangunan awam dan institusi jajahan.[16] Pada 1823, Parlimen British meluluskan undang-undang untuk menubuhkan sebuah Majlis Perundangan, yang mula bersidang pada 1824 dan menjadi langkah awal ke arah pemerintahan perwakilan.[17]

Bidang kuasa New South Wales mengecil secara beransur-ansur apabila wilayah-wilayah yang pernah berada di bawah bidang kuasa atau tuntutannya membentuk jajahan berasingan, termasuk Tanah Van Diemen, Australia Selatan, New Zealand, Victoria dan Queensland. Victoria berpisah pada 1851 dan Queensland pada 1859.[18]

Penemuan emas pada 1851 mempercepat penghijrahan, pertumbuhan bandar dan perubahan ekonomi. Sebuah Parlimen dwidewan yang terdiri daripada Dewan Undangan dan Majlis Perundangan mula bersidang pada 1856 di bawah sistem kerajaan bertanggungjawab. Dalam sistem ini, kementerian mesti mengekalkan sokongan dewan rendah yang dipilih.[19]

Persekutuan dan abad ke-20

[sunting | sunting sumber]

New South Wales memainkan peranan utama dalam gerakan persekutuan Australia. Henry Parkes mengemukakan seruan berpengaruh untuk persekutuan melalui Ucapan Tenterfield pada 1889, manakala Edmund Barton kemudian menjadi Perdana Menteri Australia yang pertama. Selepas referendum pada 1898 dan 1899, New South Wales menyertai lima jajahan lain untuk membentuk Komanwel Australia pada 1 Januari 1901.[20]

Wilayah yang membentuk Wilayah Ibu Negara Australia dipindahkan oleh New South Wales kepada Komanwel pada 1 Januari 1911 bagi menyediakan tapak ibu negara persekutuan.[21] Wilayah Teluk Jervis kemudian dibentuk pada 1915 daripada tanah yang diserahkan oleh New South Wales untuk menyediakan akses ibu negara ke laut.[22]

Wanita memperoleh hak mengundi dalam pilihan raya negeri pada Julai 1902, walaupun kelayakan untuk menjadi anggota kedua-dua dewan diperluas secara berasingan kemudian.[23] Perindustrian dan pertumbuhan rangkaian kereta api mengukuhkan Sydney, Newcastle dan Wollongong sebagai pusat bandar utama.

Kemelesetan Besar mencetuskan pengangguran serta krisis fiskal. Pada 13 Mei 1932, Gabenor Philip Game memecat kerajaan Premier Jack Lang selepas pertikaian tentang kewangan negeri dan pematuhan terhadap undang-undang Komanwel. Peristiwa tersebut merupakan satu-satunya pemecatan sebuah kementerian negeri oleh Gabenor New South Wales melalui penggunaan kuasa rizab.[24]

Perang Dunia Kedua dan tempoh selepas perang mempercepat pembuatan, pembinaan infrastruktur dan penghijrahan. Penghapusan beransur-ansur dasar Australia Putih turut menjadikan Sydney dan bandar-bandar negeri semakin berbilang budaya.[25]

Akta Hak Tanah Orang Asli 1983 menubuhkan rangka kerja majlis tanah dan tuntutan tanah bagi masyarakat Orang Asli.[26] Pada 2000, Sydney menjadi tuan rumah Sukan Olimpik Musim Panas 2000, yang mendorong pembangunan semula besar-besaran di Sydney Olympic Park dan penambahbaikan kemudahan sukan serta pengangkutan.[27]

Abad ke-21

[sunting | sunting sumber]
Asap tebal kebakaran belukar Musim Panas Hitam dilihat dari Blue Mountains pada 2019
Asap kebakaran belukar Musim Panas Hitam dilihat dari Blue Mountains pada 2019

Pilihan raya negeri 2011 menamatkan lebih daripada 16 tahun pemerintahan Buruh apabila Gabungan Liberal–Kebangsaan pimpinan Barry O'Farrell dipilih untuk membentuk kerajaan.[28] Gabungan itu dipilih semula pada 2015 dan 2019, serta dipimpin secara berturut-turut oleh O'Farrell, Mike Baird, Gladys Berejiklian dan Dominic Perrottet.[29][30] Parti Buruh kembali membentuk kerajaan selepas pilihan raya 25 Mac 2023, dan Chris Minns mengangkat sumpah sebagai Premier ke-47 tiga hari kemudian.[31]

Pertumbuhan penduduk di Sydney Raya dan bandar-bandar pantai meningkatkan tekanan terhadap perumahan, pengangkutan, bekalan air dan perkhidmatan awam. Antara projek pengangkutan utama ialah Sydney Metro, yang bahagian pertamanya dibuka antara Tallawong dengan Chatswood pada 26 Mei 2019. Sambungan melalui terowong di bawah Pelabuhan Sydney dan pusat bandar ke Sydenham dibuka pada 19 Ogos 2024.[32]

Musim kebakaran belukar 2019–20, yang dikenali sebagai Musim Panas Hitam, membakar lebih daripada 5.5 juta hektar di seluruh negeri, mengorbankan 26 orang dan memusnahkan lebih daripada 2,400 rumah.[33] Bencana itu membawa kepada siasatan negeri dan pembaharuan dalam persediaan, tindak balas serta pemulihan kebakaran belukar.

Pandemik COVID-19 yang bermula pada 2020 menyebabkan kerajaan negeri mengenakan perintah kesihatan awam, termasuk pengasingan, had perhimpunan dan pergerakan, sekatan perniagaan serta kawalan kemasukan ke negeri.[34] Sekatan tersebut mempunyai kesan besar terhadap sistem kesihatan, pendidikan, pekerjaan, perjalanan dan kegiatan kebudayaan.

Antara November 2021 dengan Mac 2023, beberapa bahagian New South Wales mengalami siri banjir besar yang menjejaskan komuniti di selatan, barat, utara, Greater Sydney dan Hunter Valley.[35] Banjir besar pada 2022 membawa kepada penubuhan siasatan bebas negeri mengenai persediaan, tindak balas, pemindahan, perumahan sementara dan pembangunan di kawasan berisiko banjir.[36]

Geografi

[sunting | sunting sumber]
Formasi batu Three Sisters menghadap lembah berhutan di Blue Mountains
Formasi batu Three Sisters di Blue Mountains

Bentuk muka bumi dan wilayah

[sunting | sunting sumber]

New South Wales mempunyai keluasan kira-kira 801,600 km².[4] Garis sempadannya merangkumi bahagian Sungai Macintyre dan Dumaresq di utara serta Sungai Murray di selatan. Wilayah Ibu Negara Australia ialah enklaf dalam negeri, manakala Wilayah Teluk Jervis ialah wilayah Komanwel yang berasingan di pesisir selatan.

Bentuk muka bumi negeri lazimnya dihuraikan melalui tiga jalur besar. Dataran pantai yang agak sempit menempatkan Sydney, Newcastle, Central Coast dan Wollongong serta kebanyakan penduduk negeri. Banjaran Pemisah Besar, yang merangkumi Blue Mountains, New England Tablelands, Southern Highlands dan Snowy Mountains, memisahkan pantai daripada pedalaman. Di sebelah barat banjaran terletak cerun pertanian, lembangan sungai dan dataran barat yang semakin gersang ke arah Broken Hill.[4]

Gunung Kosciuszko di Snowy Mountains mencapai 2,228 meter dan merupakan titik tertinggi di tanah besar Australia.[5] Sungai utama pedalaman, termasuk Murray, Darling, Murrumbidgee, Lachlan dan Macquarie, merupakan sebahagian daripada Lembangan Murray–Darling. Aliran sungai dan takungan menyokong bekalan air bandar, pengairan, tenaga hidroelektrik serta ekosistem tanah lembap, tetapi turut terdedah kepada kemarau dan persaingan penggunaan air.

Kawasan pesisir lazimnya dibahagikan kepada Pantai Utara, Northern Rivers, Central Coast, Illawarra, Shoalhaven dan Pantai Selatan. Kawasan pedalaman merangkumi Hunter, New England, Central West, Orana, Riverina, Murray dan Far West. Pembahagian tersebut digunakan dalam pelbagai bentuk oleh agensi kerajaan dan tidak semestinya mempunyai sempadan pentadbiran yang seragam.

Iklim

[sunting | sunting sumber]

Iklim berubah dengan ketara mengikut latitud, altitud dan jarak dari laut. Pantai utara mempunyai pengaruh subtropika lembap, Sydney dan pantai tengah beriklim sederhana, manakala dataran tinggi selatan mengalami musim sejuk yang lebih sejuk dan salji bermusim. Pedalaman barat kebanyakannya gersang atau separa gersang. Purata hujan tahunan berubah daripada kira-kira 200 mm di barat laut hingga melebihi 1,500 mm di bahagian pantai timur laut.[4]

Kebakaran belukar, banjir, gelombang haba, ribut pantai dan kemarau merupakan bahaya alam utama. Corak kerosakan berbeza antara kawasan metropolitan, hutan pantai, lembangan sungai dan zon pertanian pedalaman. Perancangan guna tanah, pengurusan kecemasan dan pengurusan air oleh kerajaan negeri dan tempatan bertujuan mengurangkan risiko tersebut.

Alam sekitar dan pemuliharaan

[sunting | sunting sumber]

Lapan belas daripada 89 biowilayah Australia terdapat sepenuhnya atau sebahagiannya di New South Wales, mencerminkan kepelbagaian hutan hujan, hutan eukaliptus, tanah rumput, kawasan alpine, tanah lembap, gurun dan persekitaran pesisir negeri.[4] Pada 30 Disember 2023, rangkaian kawasan perlindungan meliputi 10.4% keluasan negeri. Kawasan perlindungan awam membentuk 93% daripada rangkaian itu, dan kira-kira 30% estet taman negara diurus bersama masyarakat Orang Asli setakat 30 Jun 2024.[37]

Kawasan yang diiktiraf di peringkat antarabangsa termasuk Wilayah Tasik Willandra, Kumpulan Pulau Lord Howe, Kawasan Greater Blue Mountains dan bahagian Hutan Hujan Gondwana Australia. Pemuliharaan menghadapi tekanan daripada kehilangan dan pemecahan habitat, spesies invasif, penyakit, perubahan rejim kebakaran, pembangunan bandar dan perubahan iklim.

Penduduk

[sunting | sunting sumber]

Pertumbuhan dan taburan

[sunting | sunting sumber]

Anggaran penduduk negeri ialah 8,641,100 orang pada 31 Disember 2025, meningkat 104,600 orang atau 1.2% berbanding setahun sebelumnya. Pertumbuhan tahunan itu terdiri daripada pertambahan semula jadi sebanyak 35,115 orang dan migrasi luar negara bersih sebanyak 90,961 orang, yang sebahagiannya diimbangi oleh kehilangan migrasi antara negeri bersih sebanyak 21,465 orang.[6]

Penduduk tertumpu di Sydney Raya (Greater Sydney) serta koridor pantai dari Newcastle dan Central Coast hingga Illawarra. Dalam tempoh setahun hingga 30 Jun 2025, Sydney Raya bertambah 75,200 penduduk atau 1.4%, manakala bahagian negeri di luar Sydney Raya bertambah 25,200 penduduk atau 0.9%.[38]

Pusat wilayah utama termasuk Newcastle, Wollongong, Wagga Wagga, Albury, Coffs Harbour, Port Macquarie, Tamworth, Orange, Dubbo dan Bathurst. Kawasan pedalaman barat mempunyai kepadatan penduduk yang jauh lebih rendah kerana keadaan gersang, jarak antara penempatan dan tumpuan ekonomi kepada pertanian ekstensif serta perlombongan.

Latar budaya, bahasa dan agama

[sunting | sunting sumber]

Banci 2021 merekodkan 8,072,163 penduduk biasa di New South Wales dan umur median 39 tahun. Seramai 278,043 orang, atau 3.4% penduduk, dikenal pasti sebagai Orang Asli dan/atau Penduduk Kepulauan Selat Torres.[39]

Petunjuk demografi terpilih, Banci 2021[39]
Bidang Jawapan atau petunjuk Nilai Catatan
Penduduk Penduduk biasa 8,072,163 Tarikh rujukan Banci 2021
Umur Umur median 39 tahun Seluruh penduduk
Penduduk Peribumi Orang Asli dan/atau Penduduk Kepulauan Selat Torres 278,043 (3.4%) Berdasarkan pengenalpastian diri dalam banci
Bahasa di rumah Bahasa Inggeris sahaja 67.6% Bahasa yang digunakan di rumah
Bahasa di rumah Mandarin 3.4% Bahasa bukan Inggeris yang paling kerap dilaporkan
Bahasa di rumah Bahasa Arab 2.8% Bahasa bukan Inggeris kedua paling kerap dilaporkan
Agama Tiada agama 32.8% Jawapan banci
Agama Katolik 22.4% Jawapan banci
Agama Anglikan 11.9% Jawapan banci
Agama Islam 4.3% Jawapan banci

Keturunan yang paling kerap dilaporkan dalam Banci 2021 ialah Inggeris, Australia, Ireland, Scotland dan Cina. Oleh sebab responden boleh memilih sehingga dua keturunan, peratusan kategori tersebut tidak boleh dijumlahkan sebagai bahagian yang saling eksklusif.[39] Kepelbagaian bahasa dan agama paling ketara di Sydney, tetapi penghijrahan antarabangsa dan penempatan kemanusiaan turut membentuk banyak bandar wilayah.

Kerajaan dan pentadbiran

[sunting | sunting sumber]
Bangunan batu pasir Parlimen New South Wales di Macquarie Street, Sydney
Bangunan Parlimen New South Wales di Macquarie Street, Sydney

Perlembagaan dan eksekutif

[sunting | sunting sumber]

New South Wales ialah sebuah monarki berperlembagaan dengan sistem kerajaan berparlimen berasaskan Sistem Westminster. Asas perlembagaan negeri ialah Akta Perlembagaan 1902, tertakluk kepada Perlembagaan Australia dan undang-undang Komanwel yang sah.[40]

Gabenor mewakili Raja Australia dan menjalankan fungsi perlembagaan, istiadat serta kemasyarakatan. Gabenor melantik Premier dan kementerian yang mempunyai sokongan politik majoriti dalam Dewan Undangan, mempengerusikan Majlis Eksekutif dan memberikan perkenan diraja kepada rang undang-undang. Mengikut kelaziman, kebanyakan kuasa dilaksanakan atas nasihat menteri, walaupun kuasa rizab tertentu kekal wujud.[41]

Margaret Beazley menjadi Gabenor ke-39 pada 2 Mei 2019. Tempoh perkhidmatannya dilanjutkan sehingga 1 Mei 2028.[42] Chris Minns mengangkat sumpah sebagai Premier ke-47 pada 28 Mac 2023.[31]

Parlimen dan pilihan raya

[sunting | sunting sumber]

Parlimen New South Wales terdiri daripada Raja dan dua dewan. Dewan Undangan mempunyai 93 ahli yang masing-masing mewakili sebuah daerah pilihan raya dan dipilih melalui undi keutamaan pilihan. Majlis Perundangan mempunyai 42 ahli; 21 kerusi dipertandingkan di seluruh negeri pada setiap pilihan raya umum melalui perwakilan berkadar berasaskan undi boleh pindah tunggal.

Pilihan raya umum diadakan setiap empat tahun. Ahli Dewan Undangan berkhidmat bagi satu penggal Parlimen, manakala ahli Majlis Perundangan lazimnya berkhidmat selama dua penggal, iaitu lapan tahun.[43] Pilihan raya negeri berikutnya dijadualkan pada 13 Mac 2027, tertakluk kepada peruntukan perlembagaan yang membenarkan pembubaran lebih awal dalam keadaan tertentu.[44]

Institusi pemerintahan utama New South Wales
Institusi atau jawatan Penyandang atau komposisi Cara dibentuk Fungsi utama
Gabenor Margaret Beazley[2] Dilantik oleh Raja Mewakili Raja dan melaksanakan fungsi perlembagaan, termasuk melantik kementerian serta memperkenankan undang-undang
Premier dan Kabinet Chris Minns dan kementerian kerajaan negeri[3] Premier ditauliahkan berdasarkan sokongan majoriti dalam Dewan Undangan; menteri dilantik atas nasihat Premier Menentukan dasar kerajaan dan mentadbir jabatan serta agensi negeri
Dewan Undangan 93 ahli Dipilih daripada 93 daerah pilihan raya melalui undi keutamaan pilihan Dewan rendah; menentukan pihak yang boleh membentuk kerajaan dan mempertimbangkan perundangan serta perbelanjaan
Majlis Perundangan 42 ahli Dua puluh satu ahli dipilih di seluruh negeri pada setiap pilihan raya melalui perwakilan berkadar Dewan tinggi; menyemak perundangan dan kerja kerajaan
Kerajaan tempatan 128 majlis setakat 30 Jun 2025[45] Ahli majlis dan, mengikut model majlis, datuk bandar dipilih oleh penduduk atau sesama ahli majlis Menyediakan perkhidmatan setempat seperti perancangan, jalan tempatan, sisa, kemudahan awam dan pembangunan komuniti

Pentadbiran tempatan dan kehakiman

[sunting | sunting sumber]

Seratus dua puluh lapan kawasan kerajaan tempatan dibahagikan secara pentadbiran kepada majlis metropolitan, wilayah dan luar bandar. Kerajaan tempatan memperoleh kuasanya daripada undang-undang negeri dan tidak mempunyai kedudukan perlembagaan yang setara dengan kerajaan negeri. Selain majlis tempatan, beberapa perkhidmatan dikendalikan melalui organisasi bersama dan majlis daerah khusus.[45]

Sistem kehakiman merangkumi Mahkamah Tempatan, Mahkamah Daerah dan Mahkamah Agung, di samping tribunal khusus. Mahkamah Agung ialah mahkamah tertinggi negeri bagi perkara sivil dan jenayah, tertakluk kepada rayuan yang dibenarkan kepada Mahkamah Tinggi Australia.

Perkhidmatan kecemasan

[sunting | sunting sumber]

Pasukan Polis New South Wales bertanggungjawab terhadap penguatkuasaan undang-undang dan keselamatan awam. Perkhidmatan bomba disediakan oleh Fire and Rescue NSW di kawasan bandar dan pusat penduduk serta Perkhidmatan Bomba Luar Bandar New South Wales di kawasan luar bandar dan kawasan yang terdedah kepada kebakaran belukar.

NSW Ambulance menyediakan perkhidmatan perubatan kecemasan, manakala Perkhidmatan Kecemasan Negeri New South Wales menyelaras tindak balas terhadap banjir, ribut dan beberapa operasi menyelamat. Agensi tersebut bekerjasama dengan polis, bomba, perkhidmatan penyelamat sukarela, pihak berkuasa tempatan dan perkhidmatan Komanwel ketika bencana besar.

Ekonomi

[sunting | sunting sumber]
Pemandangan Pelabuhan Newcastle dan pesisir bandar Newcastle
Pelabuhan Newcastle merupakan pusat perdagangan, perindustrian dan pengeksportan komoditi utama di negeri ini.

Pada 2024–25, keluaran negeri kasar New South Wales berjumlah A$855.408 bilion pada harga semasa, tertinggi antara negeri dan wilayah Australia. Keluaran per kapita ialah A$100,105, manakala keluaran sebenar meningkat 0.9% berbanding tahun sebelumnya.[7] Perkhidmatan menyumbang lebih daripada 73% keluaran nominal negeri, mencerminkan kepentingan kewangan, insurans, hartanah, perkhidmatan profesional, kesihatan, pendidikan, perdagangan, pengangkutan dan pentadbiran awam.[46]

Aktiviti kewangan, korporat dan perkhidmatan profesional tertumpu terutamanya di Sydney.[46] Ekonomi Newcastle dan Lembah Hunter berkait dengan pelabuhan, perlombongan arang batu, tenaga, pembuatan, pertanian dan wain. Illawarra mempunyai asas perindustrian, pelabuhan dan perkhidmatan, manakala Riverina, Central West, New England dan kawasan pedalaman menghasilkan bijirin, kapas, buah-buahan, daging, bulu, tenusu dan hasil hortikultur. Perlombongan arang batu tertumpu di Hunter dan lembangan barat, manakala Broken Hill mempunyai sejarah perlombongan logam yang panjang.

Prestasi sektor berubah mengikut keadaan komoditi, pelaburan dan permintaan domestik. Pada 2024–25, nilai ditambah sebenar pertanian, perhutanan dan perikanan meningkat 25.5%, kewangan dan insurans meningkat 3.8%, serta kesihatan dan bantuan sosial meningkat 3.0%. Sebaliknya, pembinaan merosot 4.1% dan perkhidmatan profesional, saintifik serta teknikal merosot 2.4%.[7]

Pelancongan tertumpu di Sydney, pantai, Blue Mountains, kawasan wain dan taman negara, tetapi kepentingannya berbeza mengikut wilayah dan dipengaruhi oleh perjalanan domestik serta antarabangsa. Ekonomi wilayah juga terdedah kepada perubahan harga komoditi, kemarau, banjir, kebakaran belukar dan gangguan rantaian bekalan.

Infrastruktur dan pengangkutan

[sunting | sunting sumber]
Kereta api Sydney Metro berhenti di Stesen Castle Hill
Kereta api Sydney Metro di Stesen Castle Hill

Jaringan jalan raya menghubungkan kawasan metropolitan, bandar pantai dan pusat pedalaman. Laluan utama termasuk Lebuh Raya Hume menuju Canberra dan Melbourne, Lebuh Raya Pasifik ke pantai utara dan Queensland, Lebuh Raya Princes di pantai selatan, Lebuh Raya New England, Lebuh Raya Newell dan laluan merentasi Blue Mountains ke Central West. Jarak yang jauh dan kepadatan penduduk yang rendah di barat menjadikan pengangkutan jalan raya penting bagi penumpang dan kargo.

Pengangkutan awam rel merangkumi Sydney Metro, rangkaian Sydney Trains, kereta api antara bandar serta kereta api dan bas jarak jauh NSW TrainLink. Perkhidmatan antara bandar menghubungkan Sydney dengan Blue Mountains, Central Coast, Newcastle, Hunter, Southern Highlands, Illawarra dan South Coast, manakala perkhidmatan wilayah beroperasi ke pusat-pusat di seluruh New South Wales dan beberapa destinasi di negeri serta wilayah bersebelahan.[47]

Sydney Metro dibuka antara Tallawong dengan Chatswood pada 26 Mei 2019. Sambungan sepanjang 15.5 km dari Chatswood melalui terowong di bawah Pelabuhan Sydney dan pusat bandar ke Sydenham dibuka pada 19 Ogos 2024, menjadikan laluan operasi sepanjang 51.5 km dengan 21 stesen.[48] Sydney dan Newcastle turut mempunyai rangkaian bas, rel ringan dan feri. Sistem Opal digunakan bagi kebanyakan perjalanan pengangkutan awam di Sydney Raya dan kawasan bersebelahan.

Pelabuhan komersial utama terdapat di Sydney Harbour, Port Botany, Newcastle, Port Kembla, Yamba dan Eden. Port Authority of New South Wales mengurus fungsi pelabuhan dan keselamatan pelayaran di keenam-enam lokasi tersebut, manakala operasi darat beberapa pelabuhan dikendalikan melalui pajakan jangka panjang.[49]

Lapangan Terbang Sydney ialah pintu masuk udara antarabangsa utama negeri. Pada 2025, lapangan terbang itu mengendalikan 42.54 juta penumpang, termasuk 17.17 juta penumpang antarabangsa.[50] Lapangan terbang wilayah menyediakan hubungan domestik bagi beberapa pusat serantau dan menyokong pergerakan penumpang serta barangan di luar Sydney.

Pendidikan

[sunting | sunting sumber]
Bangunan batu pasir dan halaman utama Universiti Sydney
Kuadrangel utama Universiti Sydney, universiti tertua di Australia

Pendidikan sekolah di New South Wales terdiri daripada tadika hingga Tahun 12. Sekolah rendah lazimnya meliputi tadika hingga Tahun 6, manakala sekolah menengah meliputi Tahun 7 hingga Tahun 12. Sistem awam merangkumi lebih daripada 2,200 sekolah, di samping sekolah Katolik dan sekolah bebas.[51]

Kanak-kanak mesti didaftarkan di sekolah atau pendidikan di rumah selewat-lewatnya pada usia enam tahun. Mereka mesti menamatkan Tahun 10 dan kekal dalam pendidikan, latihan yang diluluskan, pekerjaan sepenuh masa atau gabungan kegiatan tersebut sehingga berusia 17 tahun.[52]

Pihak Berkuasa Piawaian Pendidikan New South Wales mengawasi kurikulum, pendaftaran sekolah, akreditasi guru dan Sijil Tinggi Persekolahan (HSC). HSC ialah kelayakan tertinggi yang boleh dicapai oleh pelajar sekolah di negeri dan lazimnya diselesaikan pada Tahun 12.[53]

TAFE NSW ialah penyedia pendidikan dan latihan vokasional awam negeri, dengan kelayakan daripada sijil hingga diploma dan ijazah terpilih.[54]

Pendidikan tinggi tertumpu di Sydney serta beberapa pusat wilayah. Institusi utama termasuk Universiti Sydney, Universiti New South Wales, Universiti Teknologi Sydney, Universiti Macquarie, Universiti Western Sydney, Universiti Newcastle, Universiti Wollongong, Universiti New England, Universiti Charles Sturt dan Universiti Southern Cross. Universiti awam ditubuhkan melalui perundangan negeri, tetapi pembiayaan, pengawalseliaan dan dasar pendidikan tinggi turut melibatkan kerajaan persekutuan.

Budaya dan warisan

[sunting | sunting sumber]
Rumah Opera Sydney diterangi cahaya pada waktu malam di tepi Pelabuhan Sydney
Rumah Opera Sydney, Tapak Warisan Dunia sejak 2007

Kebudayaan negeri dibentuk oleh kesinambungan kebudayaan Orang Asli, sejarah penjajahan, penghijrahan antarabangsa dan perbezaan antara kehidupan metropolitan dengan wilayah. Seni Orang Asli merangkumi tradisi visual, persembahan, bahasa, penceritaan dan amalan menjaga tanah adat. Institusi seperti Muzium Australia, Galeri Seni New South Wales, Perpustakaan Negeri New South Wales, Muzium Seni Kontemporari Australia, Sydney Symphony Orchestra dan Opera Australia mempunyai peranan kebangsaan, manakala galeri, muzium dan pusat seni wilayah memelihara sejarah tempatan serta menyokong penghasilan seni kontemporari.

Tapak Warisan Dunia UNESCO yang terletak sepenuhnya atau sebahagiannya di New South Wales merangkumi Wilayah Tasik Willandra, Kumpulan Pulau Lord Howe, Hutan Hujan Gondwana Australia, Kawasan Greater Blue Mountains, Rumah Opera Sydney dan beberapa komponen Tapak Banduan Australia.[55]

Rumah Opera Sydney, yang direka oleh Jørn Utzon dan dirasmikan pada 1973, dimasukkan ke dalam Senarai Warisan Dunia pada 2007 kerana kepentingan reka bentuk, kejuruteraan dan pengaruh seni binanya.[56] Institusi itu menyambut ulang tahun ke-50 pada Oktober 2023 selepas pelaksanaan program pembaharuan bangunan dan penganjuran kegiatan seni serta kemasyarakatan sepanjang setahun.[57]

Projek Sydney Modern memperluas Galeri Seni New South Wales melalui sebuah bangunan baharu yang dibuka kepada orang ramai pada 3 Disember 2022. Projek itu hampir menggandakan ruang pameran galeri dan menyediakan ruang khusus yang lebih besar bagi seni Orang Asli dan Penduduk Kepulauan Selat Torres.[58]

Sydney ialah pusat utama penerbitan, penyiaran, filem, televisyen dan seni persembahan Australia. Di luar ibu negeri, kegiatan budaya tertumpu di bandar seperti Newcastle, Wollongong, Wagga Wagga, Broken Hill, Bathurst, Orange dan Lismore serta melalui festival, muzium dan organisasi seni wilayah.

Sukan

[sunting | sunting sumber]
Stadium Australia dipenuhi penonton ketika perlawanan akhir Piala Dunia Wanita FIFA 2023
Stadium Australia ketika perlawanan akhir Piala Dunia Wanita FIFA 2023

Liga ragbi mempunyai kedudukan yang menonjol dalam budaya sukan negeri. Pasukan New South Wales Blues bertanding menentang Queensland dalam siri tahunan State of Origin, manakala beberapa kelab negeri menyertai Liga Ragbi Kebangsaan. Perlawanan liga ragbi utama diadakan di Sydney, Newcastle, Wollongong dan pusat wilayah lain.

Kriket diwakili pada peringkat domestik oleh New South Wales, manakala Sydney Cricket Ground menjadi gelanggang utama bagi kriket antarabangsa serta bola sepak peraturan Australia. Negeri ini turut diwakili dalam pertandingan kebangsaan bagi bola sepak, bola sepak peraturan Australia, kesatuan ragbi, bola keranjang dan bola jaring. Kelab utama termasuk Sydney Swans, Greater Western Sydney Giants, New South Wales Waratahs, Sydney Kings, Illawarra Hawks, NSW Swifts dan Giants Netball.

Acara tahunan utama termasuk Bathurst 1000 di Mount Panorama Circuit, permulaan Perlumbaan Kapal Layar Sydney ke Hobart di Pelabuhan Sydney, pertandingan tenis Sydney serta perlawanan kriket Tahun Baharu di Sydney Cricket Ground. Kawasan Snowy Mountains menyediakan kemudahan sukan musim sejuk, manakala pantai negeri menjadi pusat luncur air, pelayaran dan renang.

Sydney menganjurkan Sukan Empayar British 1938, Sukan Olimpik Musim Panas 2000 dan Sukan Paralimpik Musim Panas 2000. Stadium Australia, yang dibina sebagai gelanggang utama Olimpik 2000, terus digunakan untuk pertandingan liga ragbi, kesatuan ragbi, bola sepak, bola sepak peraturan Australia dan acara hiburan berskala besar.

Selepas Olimpik 2000, Sydney terus menganjurkan beberapa perlawanan akhir antarabangsa utama. Stadium Australia menjadi tempat perlawanan akhir Piala Asia AFC 2015, yang dimenangi Australia selepas menewaskan Korea Selatan 2–1 dalam masa tambahan.[59]

Sydney juga merupakan salah sebuah bandar tuan rumah Piala Dunia Wanita FIFA 2023, yang dianjurkan bersama oleh Australia dan New Zealand. Stadium Australia menganjurkan perlawanan pembukaan Australia, beberapa perlawanan kalah mati dan perlawanan akhir antara Sepanyol dengan England pada 20 Ogos 2023.[60] Stadium Bola Sepak Sydney yang dibina semula dan dibuka pada September 2022 pula menganjurkan enam perlawanan kejohanan tersebut.[61]

Lihat juga

[sunting | sunting sumber]

Rujukan

[sunting | sunting sumber]
  1. 1 2 "NSW State Arms". Kerajaan New South Wales. 23 April 2026. Dicapai pada 26 Julai 2026.
  2. 1 2 "Biography of the Governor". Pejabat Gabenor New South Wales. Dicapai pada 26 Julai 2026.
  3. 1 2 "Premiers of NSW". Kerajaan New South Wales. Dicapai pada 26 Julai 2026.
  4. 1 2 3 4 5 6 7 "Bioregions of New South Wales". Jabatan Perubahan Iklim, Tenaga, Alam Sekitar dan Air New South Wales. Dicapai pada 26 Julai 2026.
  5. 1 2 "Highest mountains". Geoscience Australia. Dicapai pada 26 Julai 2026.
  6. 1 2 3 "National, state and territory population, December 2025". Biro Perangkaan Australia. 18 Jun 2026. Dicapai pada 26 Julai 2026.
  7. 1 2 3 4 "Australian National Accounts: State Accounts, 2024–25". Biro Perangkaan Australia. 20 November 2025. Jadual 1, keluaran negeri kasar pada harga semasa. Dicapai pada 26 Julai 2026.
  8. ↑ "House of Representatives composition unchanged for next federal election". Suruhanjaya Pilihan Raya Australia. 23 Julai 2026. Dicapai pada 26 Julai 2026.
  9. ↑ "Senators and Members Search Results: New South Wales". Parlimen Australia. Dicapai pada 26 Julai 2026.
  10. 1 2 3 4 5 6 7 "State emblems". Kerajaan New South Wales. Dicapai pada 26 Julai 2026.
  11. 1 2 "James Cook". Perpustakaan Negeri New South Wales. Dicapai pada 26 Julai 2026.
  12. ↑ "State flag". Kerajaan New South Wales. Dicapai pada 26 Julai 2026.
  13. ↑ "Willandra Lakes Region". Jabatan Perubahan Iklim, Tenaga, Alam Sekitar dan Air New South Wales. Dicapai pada 26 Julai 2026.
  14. ↑ "Unfurling the First Fleet". Perpustakaan Negeri New South Wales. Dicapai pada 26 Julai 2026.
  15. ↑ Irish, Paul; Bennett, Michael. "Aboriginal economies". Perbendaharaan New South Wales. Dicapai pada 26 Julai 2026.
  16. ↑ "History of democracy in NSW". Parlimen New South Wales. Dicapai pada 26 Julai 2026.
  17. ↑ "1822 to 1842: The First Legislature". Parlimen New South Wales. Dicapai pada 26 Julai 2026.
  18. ↑ "1843 to 1855: Towards Responsible Government". Parlimen New South Wales. Dicapai pada 26 Julai 2026.
  19. ↑ "1856 to 1889: Responsible Government and Colonial Development". Parlimen New South Wales. Dicapai pada 26 Julai 2026.
  20. ↑ "1890 to 1900: Towards Federation". Parlimen New South Wales. Dicapai pada 26 Julai 2026.
  21. ↑ "Andrew Fisher: timeline". Arkib Negara Australia. Dicapai pada 26 Julai 2026.
  22. ↑ "Area of Australia: States and Territories". Geoscience Australia. Dicapai pada 26 Julai 2026.
  23. ↑ "1901 to 1918: The Early Federal Period and the First World War". Parlimen New South Wales. Dicapai pada 26 Julai 2026.
  24. ↑ "History of the Legislative Assembly". Parlimen New South Wales. Dicapai pada 26 Julai 2026.
  25. ↑ "1966 to 1988: From Vietnam to Bicentenary, Social and Economic Change". Parlimen New South Wales. Dicapai pada 26 Julai 2026.
  26. ↑ "Aboriginal Land Rights Act 1983 No 42". Perundangan New South Wales. Dicapai pada 26 Julai 2026.
  27. ↑ "2000: To the Millennium". Parlimen New South Wales. Dicapai pada 26 Julai 2026.
  28. ↑ "2011 NSW State election results". Suruhanjaya Pilihan Raya New South Wales. Dicapai pada 26 Julai 2026.
  29. ↑ "2015 NSW State election results". Suruhanjaya Pilihan Raya New South Wales. Dicapai pada 26 Julai 2026.
  30. ↑ "2019 NSW State election results". Suruhanjaya Pilihan Raya New South Wales. Dicapai pada 26 Julai 2026.
  31. 1 2 "A Fresh Start for NSW as Minns Government interim Ministry sworn in". Kerajaan New South Wales. 28 Mac 2023. Dicapai pada 26 Julai 2026.
  32. ↑ "About Sydney Metro". Sydney Metro. Dicapai pada 26 Julai 2026.
  33. ↑ "Five years on from Black Summer – a time to reflect". Kerajaan New South Wales. 19 Disember 2024. Dicapai pada 26 Julai 2026.
  34. ↑ "NSW public health restrictions to deal with the COVID-19 pandemic: A chronology". Parlimen New South Wales. 18 November 2020. Dicapai pada 26 Julai 2026.
  35. ↑ "Outstanding service during worst floods in state's history recognised". Kerajaan New South Wales. 27 Mac 2026. Dicapai pada 26 Julai 2026.
  36. ↑ "2022 NSW Flood Inquiry". Kerajaan New South Wales. Dicapai pada 26 Julai 2026.
  37. ↑ "Protected areas and conservation 2024". Pihak Berkuasa Perlindungan Alam Sekitar New South Wales. Dicapai pada 26 Julai 2026.
  38. ↑ "Regional population, 2024–25". Biro Perangkaan Australia. 31 Mac 2026. Dicapai pada 26 Julai 2026.
  39. 1 2 3 "2021 New South Wales, Census All persons QuickStats". Biro Perangkaan Australia. Dicapai pada 26 Julai 2026.
  40. ↑ "Constitution Act 1902 No 32". Perundangan New South Wales. Dicapai pada 26 Julai 2026.
  41. ↑ "Role of the Governor". Pejabat Gabenor New South Wales. Dicapai pada 26 Julai 2026.
  42. ↑ "Governor's term extended". Kerajaan New South Wales. 4 Jun 2024. Dicapai pada 26 Julai 2026.
  43. ↑ "How does a State election work?". Suruhanjaya Pilihan Raya New South Wales. 10 Julai 2026. Dicapai pada 26 Julai 2026.
  44. ↑ "Elections". Suruhanjaya Pilihan Raya New South Wales. Dicapai pada 26 Julai 2026.
  45. 1 2 "Local Government 2025". Pejabat Audit New South Wales. Dicapai pada 26 Julai 2026.
  46. 1 2 "Economic activity and the environment". Pihak Berkuasa Perlindungan Alam Sekitar New South Wales. Dicapai pada 26 Julai 2026.
  47. ↑ "Routes, stops and timetables: train". Transport for New South Wales. Dicapai pada 26 Julai 2026.
  48. ↑ "Welcome Aboard! Sydney Metro City now open". Sydney Metro. 19 Ogos 2024. Dicapai pada 26 Julai 2026.
  49. ↑ "History". Port Authority of New South Wales. Dicapai pada 26 Julai 2026.
  50. ↑ "Sydney Airport Traffic and Operational Performance Q4 2025". Lapangan Terbang Sydney. 4 Februari 2026. Dicapai pada 26 Julai 2026.
  51. ↑ "Types of schools". Jabatan Pendidikan New South Wales. Dicapai pada 26 Julai 2026.
  52. ↑ "Compulsory school attendance". Jabatan Pendidikan New South Wales. 1 Mei 2026. Dicapai pada 26 Julai 2026.
  53. ↑ "About the HSC". Kerajaan New South Wales. Dicapai pada 26 Julai 2026.
  54. ↑ "About TAFE NSW". TAFE NSW. Dicapai pada 26 Julai 2026.
  55. ↑ "Australia". Pusat Warisan Dunia UNESCO. Dicapai pada 26 Julai 2026.
  56. ↑ "Sydney Opera House". Pusat Warisan Dunia UNESCO. Dicapai pada 26 Julai 2026.
  57. ↑ "50th anniversary report". Rumah Opera Sydney. Dicapai pada 26 Julai 2026.
  58. ↑ "Sydney Modern Project". Kerajaan New South Wales. Dicapai pada 26 Julai 2026.
  59. ↑ "Review: AFC Asian Cup 2015 Australia". Konfederasi Bola Sepak Asia. 28 Oktober 2021. Dicapai pada 26 Julai 2026.
  60. ↑ "When and where is the FIFA Women's World Cup 2023 Final?". FIFA. 18 Ogos 2023. Dicapai pada 26 Julai 2026.
  61. ↑ "Sydney Football Stadium". FIFA. 2 Ogos 2023. Dicapai pada 26 Julai 2026.

Pautan luar

[sunting | sunting sumber]
Diambil daripada "https://ms.wikipedia.org/w/index.php?title=New_South_Wales&oldid=6911894"