Wales

Wales Cymru
Bendera Lencana diraja
Lagu kebangsaan: Hen Wlad Fy Nhadau ("Tanah Nenek Moyangku")
Kedudukan Wales dalam United Kingdom
Ibu negara dan bandar terbesar}	Cardiff Wales: Caerdydd 51°29′U 3°11′B
Bahasa rasmi	Bahasa Wales Bahasa Inggeris (de facto)
Pemerintah	Kerajaan berdevolusi dalam monarki berperlembagaan
• Raja	Charles III
• Menteri Pertama Wales	Rhun ap Iorwerth
Badan perundangan	Senedd
Devolusi
• Referendum devolusi	18 September 1997
• Institusi berdevolusi mula berfungsi	1999
• Dewan dinamakan Senedd	6 Mei 2020
Keluasan
• Jumlah	21,217 km2 (8,192 bt2)
Populasi
• Perkiraan 2024	3186581
• Bancian penduduk tahun 2021	3107494
• Kepadatan	153.7/km2 (398.1/sq mi)
KDNK (nominal)	2023
• Jumlah	£92.767 bilion
• Per kapita	£29,316
Mata wang	Paun sterling (GBP)
Zon waktu	UTC±0 (GMT)
• Musim panas (DST)	UTC+1 (BST)
Kod panggilan	+44
Kod ISO 3166	GB-WLS
DPT internet	.uk

Wales (Jawi: ويلز; Wales: Cymru; [ˈkəm.rɨ]) ialah salah satu daripada empat negara pembentuk United Kingdom. Negara ini menduduki bahagian barat Great Britain dan bersempadan dengan England di timur, Laut Ireland di utara dan barat, serta Selat Bristol di selatan. Ibu negara dan bandar terbesarnya ialah Cardiff. Mengikut ukuran standard Pejabat Statistik Kebangsaan (ONS), Wales mempunyai keluasan keseluruhan 21,217 kilometer persegi. Anggaran penduduknya pada pertengahan 2024 ialah 3,186,581 orang.

Sebahagian besar bentuk muka bumi Wales bergunung-ganang, khususnya di utara dan tengah. Puncak tertingginya ialah Yr Wyddfa di Eryri, setinggi 1,085 meter. Penduduk tertumpu terutamanya di kawasan bandar Wales Selatan, termasuk Cardiff, Swansea dan Newport, serta di kawasan timur laut yang berdekatan dengan sempadan England. Wales mempunyai tiga taman negara, iaitu Eryri, Pantai Pembrokeshire dan Bannau Brycheiniog.

Wales berkembang daripada kerajaan-kerajaan Briton yang muncul selepas berakhirnya pemerintahan Rom. Penaklukan oleh Edward I dari England pada abad ke-13 menamatkan kemerdekaan politik kerajaan Wales, manakala Akta Undang-undang di Wales 1535 dan 1542 menyepadukan Wales dengan lebih rapat ke dalam sistem undang-undang dan pentadbiran England. Pada abad ke-18 dan ke-19, perlombongan arang batu, pengeluaran besi dan pengkuarian batu loh mengubah Wales menjadi salah sebuah pusat utama Revolusi Perindustrian.

Identiti kebangsaan Wales kekal tersendiri melalui bahasa Wales, kesusasteraan, muzik, sukan dan institusi kebudayaannya. Bahasa Wales mempunyai taraf rasmi di Wales di bawah Langkah Bahasa Wales (Wales) 2011, dan Banci 2021 merekodkan 538,300 penduduk berumur tiga tahun ke atas, atau 17.8 peratus, yang dapat bertutur dalam bahasa tersebut. Sejak 1999, bidang seperti kesihatan, pendidikan, kerajaan tempatan dan sebahagian pengangkutan serta alam sekitar ditadbir melalui sistem devolusi. Senedd menggubal undang-undang dalam bidang yang diturunkan kuasa dan menyemak tindakan Kerajaan Wales. Keluaran dalam negara kasar Wales pada 2023 dianggarkan secara sementara sebanyak £92.767 bilion, bersamaan £29,316 seorang.

Nama

Nama Inggeris Wales berasal daripada perkataan Inggeris Kuno Wealas, bentuk jamak wealh, yang digunakan oleh masyarakat Anglo-Saxon untuk merujuk kepada orang Briton dan, dalam konteks tertentu, orang asing. Nama bahasa Wales Cymru pula berasal daripada perkataan Britonik *combrogi, yang membawa pengertian “rakan senegara” atau “orang daripada tanah air yang sama”.

Sejarah

Prasejarah dan zaman Rom

Bukti arkeologi menunjukkan bahawa manusia telah mendiami wilayah Wales sejak zaman Paleolitik. Dalam tempoh Neolitik dan Zaman Gangsa, masyarakat tempatan membina makam batu, lingkaran batu dan kubu bukit, manakala rangkaian perdagangan menghubungkan kawasan itu dengan bahagian lain di Kepulauan British dan Eropah barat.

Tentera Rom memulakan penaklukan terhadap wilayah yang kini menjadi Wales pada 47 M. Penentangan paling kuat datang daripada suku Silures di tenggara dan Ordovices di utara. Menjelang penghujung abad pertama, Rom telah mendirikan kubu dan jalan tentera, termasuk di Caerleon dan Segontium, serta mengeksploitasi sumber emas dan logam. Pendudukan Rom berakhir pada awal abad kelima.

Amfiteater Rom di Caerleon, bekas kubu legionari Isca Augusta.

Kerajaan pertengahan dan penaklukan Inggeris

Selepas pengunduran Rom, beberapa kerajaan Briton berkembang, termasuk Gwynedd, Powys, Dyfed dan Gwent. Pemerintah seperti Hywel Dda dikaitkan dengan penyusunan undang-undang Wales pada abad ke-10, manakala Gruffudd ap Llywelyn menguasai hampir seluruh Wales pada pertengahan abad ke-11. Penyatuan tersebut tidak bertahan selepas kematiannya pada 1063.

Selepas Penaklukan Norman di England pada 1066, para tuan tanah Norman secara beransur-ansur menguasai kawasan sempadan yang dikenali sebagai Perbatasan Wales. Di utara, pemerintah Gwynedd memulihkan kuasa tempatan. Llywelyn ap Gruffudd diiktiraf sebagai Putera Wales melalui Perjanjian Montgomery pada 1267, tetapi kempen Edward I pada 1276 hingga 1277 dan 1282 hingga 1283 menamatkan pemerintahannya. Statut Rhuddlan 1284 menyusun pentadbiran wilayah taklukan, sementara rangkaian kota dan tembok kota Edward, termasuk di Caernarfon, Conwy dan Harlech, mengukuhkan kekuasaan Inggeris.

Pemberontakan Owain Glyndŵr bermula pada 1400 dan berkembang menjadi cabaran besar terakhir terhadap pemerintahan Inggeris pada zaman pertengahan. Glyndŵr mengisytiharkan dirinya sebagai Putera Wales dan mengadakan sebuah parlimen di Machynlleth pada 1404. Pemberontakan itu kemudiannya merosot, tetapi Glyndŵr kekal sebagai tokoh penting dalam ingatan kebangsaan Wales.

Kota Caernarfon merupakan sebahagian daripada rangkaian kubu Edward I yang dibina selepas penaklukan Wales.

Penyatuan dan zaman moden awal

Akta Undang-undang di Wales 1535 dan 1542, yang diluluskan semasa pemerintahan Henry VIII, memperluas undang-undang dan pentadbiran England ke Wales, membentuk daerah serta perwakilan Wales di Parlimen England, dan menetapkan bahasa Inggeris sebagai bahasa pentadbiran serta kehakiman.

Walaupun bahasa Inggeris menguasai pentadbiran, bahasa Wales terus digunakan secara meluas dalam kehidupan harian dan keagamaan. Terjemahan lengkap Bible ke dalam bahasa Wales oleh William Morgan pada 1588 membantu menyeragamkan bahasa tulisan dan memperkukuh penggunaannya dalam gereja serta pendidikan agama. Perkembangan Nonkonformisme pada abad ke-18 dan ke-19 turut membentuk budaya politik, pendidikan dan kesusasteraan Wales.

Perindustrian dan pembentukan Wales moden

Sejak penghujung abad ke-18, Wales Selatan menjadi pusat pengeluaran besi, keluli dan arang batu, manakala Wales barat laut berkembang sebagai pusat pengkuarian batu loh. Pertumbuhan lombong dan kilang menggalakkan penghijrahan besar-besaran ke lembah-lembah Wales Selatan dan bandar pelabuhan. Menjelang 1913, lombong Wales menghasilkan hampir 61 juta tan arang batu, sebahagian besarnya untuk pasaran antarabangsa. Perindustrian turut meninggalkan landskap dan infrastruktur yang kini diiktiraf sebagai warisan dunia, termasuk Landskap Perindustrian Blaenavon dan Landskap Batu Loh Wales Barat Laut.

Landskap Perindustrian Blaenavon, yang mencerminkan perkembangan industri besi dan arang batu Wales Selatan.

Perubahan ekonomi dan sosial pada abad ke-19 memperkukuh kesedaran kebangsaan moden. Institusi seperti Eisteddfod Kebangsaan Wales, Universiti Wales dan Perpustakaan Negara Wales membantu membina kehidupan kebudayaan kebangsaan, manakala gerakan buruh, liberalisme dan kemudian nasionalisme Wales mempengaruhi politik. Kemerosotan industri berat pada abad ke-20, khususnya perlombongan arang batu dan keluli, membawa pengangguran dan penyusunan semula ekonomi di banyak komuniti perindustrian.

Devolusi

Kerajaan United Kingdom menubuhkan jawatan Setiausaha Negara bagi Wales pada 1964 dan Pejabat Wales pada 1965. Cadangan untuk mewujudkan sebuah dewan Wales ditolak dalam referendum 1979, tetapi referendum kedua pada 18 September 1997 diluluskan dengan majoriti 6,721 undi. Akta Kerajaan Wales 1998 kemudiannya menubuhkan Dewan Kebangsaan Wales, yang dipilih buat kali pertama pada 1999.

Akta Kerajaan Wales 2006 memisahkan badan perundangan daripada badan eksekutif dan menyediakan mekanisme untuk memperluas kuasa perundangan. Dalam referendum 2011, 63.5 peratus pengundi menyokong kuasa menggubal undang-undang secara langsung dalam bidang yang telah diturunkan kuasa. Akta Wales 2017 memperkenalkan model kuasa tersimpan, iaitu perkara yang tidak dikhaskan kepada Parlimen United Kingdom pada umumnya berada dalam bidang kuasa devolusi. Pada 6 Mei 2020, Dewan Kebangsaan Wales menggunakan nama Senedd Cymru atau Welsh Parliament, lazimnya diringkaskan sebagai Senedd.

Geografi

Bentuk muka bumi dan iklim

Menurut ukuran standard ONS bagi Disember 2024, keluasan keseluruhan Wales hingga aras air surut purata ialah 21,217 kilometer persegi, manakala keluasan daratannya, tidak termasuk perairan pedalaman, ialah 20,737 kilometer persegi. Wales mempunyai garis pantai yang panjang serta berlekuk. Bahagian utara dan tengah didominasi tanah tinggi, termasuk banjaran Eryri, Pergunungan Cambrian dan Bannau Brycheiniog. Kawasan tanah rendah yang lebih luas terdapat di sepanjang pesisir selatan, di pulau Anglesey dan di beberapa lembah sungai. Yr Wyddfa, setinggi 1,085 meter, ialah puncak tertinggi di Wales dan di seluruh England dan Wales.

Yr Wyddfa dilihat dari Llyn Llydaw di Eryri.

Sungai utama termasuk Sungai Severn, Sungai Wye, Sungai Dee dan Sungai Towy. Bentuk muka bumi telah banyak dipengaruhi oleh glasiasi, yang menghasilkan lembah berbentuk U, tasik glasier dan dataran tinggi terhakis. Wales mempunyai iklim lautan yang sederhana. Musim sejuk biasanya sederhana dan musim panas sejuk, tetapi hujan sangat berbeza mengikut lokasi. Cerun barat tanah tinggi menerima hujan paling banyak akibat udara lembap dari Lautan Atlantik, manakala kawasan timur secara umumnya lebih kering.

Alam sekitar dan kawasan perlindungan

Tiga taman negara Wales ialah Eryri, Pantai Pembrokeshire dan Bannau Brycheiniog. Lima Landskap Kebangsaan, yang dahulunya dikenali sebagai Kawasan Keindahan Semula Jadi Luar Biasa, melindungi Anglesey, Semenanjung Llŷn, Gower, Lembah Wye serta Banjaran Clwydian dan Lembah Dee. Kawasan perlindungan ini merangkumi persekitaran pergunungan, tebing laut, bukit batu kapur, tanah paya dan landskap pertanian tradisional.

Dasar alam sekitar merupakan bidang devolusi. Kerajaan Wales menetapkan dasar berkaitan sumber asli, biodiversiti, perancangan dan tindakan iklim, manakala Natural Resources Wales menjadi pengawal selia alam sekitar utama serta mengurus hutan milik kerajaan, rizab alam semula jadi dan pertahanan banjir tertentu.

Politik dan pentadbiran

Kedudukan perlembagaan dan institusi

Wales ialah sebahagian daripada United Kingdom, sebuah monarki berperlembagaan dengan Charles III sebagai ketua negara. Parlimen dan Kerajaan United Kingdom mengekalkan kuasa dalam perkara tersimpan seperti perlembagaan, pertahanan, dasar luar, kewarganegaraan dan dasar monetari. Senedd menggubal undang-undang, meluluskan cukai Wales tertentu dan menyemak Kerajaan Wales dalam bidang devolusi, termasuk kesihatan, pendidikan, kerajaan tempatan, perumahan, pertanian, kebudayaan, bahasa Wales serta sebahagian pengangkutan dan alam sekitar.

Bangunan Senedd di Bae Cardiff.

Menteri Pertama Wales mengetuai Kerajaan Wales. Calon Menteri Pertama dicalonkan oleh Senedd dan kemudiannya dilantik secara rasmi oleh Raja. Llywydd mempengerusikan persidangan Senedd dan bertanggungjawab mempertahankan ketertiban serta kebebasan institusi tersebut.

Institusi dan jawatan utama Wales, 27 Julai 2026

Institusi atau jawatan	Penyandang	Gabungan politik	Memegang jawatan sejak	Kaedah pemilihan atau pelantikan	Peranan perlembagaan
Ketua negara	Charles III	Tiada	8 September 2022	Pewarisan takhta	Raja United Kingdom dan ketua negara
Llywydd	Huw Irranca-Davies	Berkecuali semasa menjalankan jawatan	12 Mei 2026	Dipilih oleh ahli Senedd	Mempengerusikan Senedd dan menegakkan peraturan persidangan
Menteri Pertama	Rhun ap Iorwerth	Plaid Cymru	12 Mei 2026	Dicalonkan oleh Senedd dan dilantik oleh Raja	Mengetuai Kerajaan Wales

Wales dan England masih berkongsi satu bidang kuasa undang-undang, tetapi undang-undang Wales yang berasingan terus berkembang melalui perundangan Senedd. Mahkamah dan kebanyakan institusi kehakiman beroperasi dalam bidang kuasa England dan Wales, sementara beberapa tribunal serta badan pentadbiran mempunyai susunan khusus bagi Wales.

Pilihan raya dan perwakilan

Sejak pilihan raya 2026, Senedd mempunyai 96 ahli. Mereka dipilih bagi penggal empat tahun melalui 16 kawasan pilihan raya berbilang ahli, dengan setiap kawasan memilih enam ahli menggunakan sistem senarai berkadar tertutup. Dalam pilihan raya pada 7 Mei 2026, Plaid Cymru memenangi 43 kerusi, Reform UK 34, Parti Buruh Wales sembilan, Parti Konservatif Wales tujuh, Parti Hijau Wales dua dan Demokrat Liberal Wales satu. Kadar keluar mengundi ialah 51.6 peratus.

Wales juga memilih ahli ke Dewan Rakyat United Kingdom dan mengambil bahagian dalam pilihan raya United Kingdom. Pilihan raya Senedd dikendalikan secara berasingan daripada pilihan raya Parlimen United Kingdom, dengan kelayakan pengundi dan sistem pilihan raya yang ditentukan oleh undang-undang Wales dalam ruang kuasa devolusi.

Kerajaan tempatan

Kerajaan tempatan disusun dalam 22 kawasan pihak berkuasa utama, yang terdiri daripada kaunti dan borough kaunti. Struktur satu tingkat ini berkuat kuasa pada April 1996 di bawah Akta Kerajaan Tempatan (Wales) 1994. Majlis tempatan bertanggungjawab terhadap perkhidmatan seperti pendidikan sekolah, penjagaan sosial, perumahan, kutipan sisa, perancangan tempatan dan jalan raya tempatan. Jadual berikut menggunakan anggaran penduduk pertengahan 2024 dan kod geografi Pejabat Statistik Kebangsaan.

Kawasan pihak berkuasa utama Wales.

Kawasan pihak berkuasa utama Wales dan anggaran penduduk pertengahan 2024

Kawasan utama	Nama bahasa Wales	Status	Kod ONS	Penduduk (2024)
Isle of Anglesey	Ynys Môn	Kaunti	W06000001	69,097
Gwynedd	Gwynedd	Kaunti	W06000002	120,813
Conwy	Conwy	Borough kaunti	W06000003	114,891
Denbighshire	Sir Ddinbych	Kaunti	W06000004	98,202
Flintshire	Sir y Fflint	Kaunti	W06000005	155,867
Wrexham	Wrecsam	Borough kaunti	W06000006	138,245
Powys	Powys	Kaunti	W06000023	135,059
Ceredigion	Ceredigion	Kaunti	W06000008	72,599
Pembrokeshire	Sir Benfro	Kaunti	W06000009	125,761
Carmarthenshire	Sir Gaerfyrddin	Kaunti	W06000010	190,800
Swansea	Abertawe	Kaunti	W06000011	251,304
Neath Port Talbot	Castell-nedd Port Talbot	Borough kaunti	W06000012	143,249
Bridgend	Pen-y-bont ar Ogwr	Borough kaunti	W06000013	147,530
Vale of Glamorgan	Bro Morgannwg	Borough kaunti	W06000014	135,743
Cardiff	Caerdydd	Kaunti	W06000015	383,919
Rhondda Cynon Taf	Rhondda Cynon Taf	Borough kaunti	W06000016	242,844
Merthyr Tydfil	Merthyr Tudful	Borough kaunti	W06000024	58,972
Caerphilly	Caerffili	Borough kaunti	W06000018	176,865
Blaenau Gwent	Blaenau Gwent	Borough kaunti	W06000019	67,873
Torfaen	Tor-faen	Borough kaunti	W06000020	94,119
Monmouthshire	Sir Fynwy	Kaunti	W06000021	94,930
Newport	Casnewydd	Borough kaunti	W06000022	167,899

Ekonomi

Ekonomi Wales berubah daripada asas pertanian dan perindustrian berat kepada ekonomi yang sebahagian besarnya berasaskan perkhidmatan. Pada 2023, KDNK pada harga pasaran semasa dianggarkan secara sementara sebanyak £92.767 bilion. KDNK benar meningkat 0.6 peratus berbanding tahun sebelumnya, tetapi KDNK benar seorang menurun 0.4 peratus. Angka tersebut merupakan anggaran wilayah dan tidak menggambarkan sepenuhnya pendapatan isi rumah atau ketidaksamaan antara kawasan.

Perkhidmatan awam, kesihatan, pendidikan, perdagangan, kewangan, perkhidmatan profesional dan pelancongan menyumbang bahagian besar pekerjaan. Pembuatan masih penting, khususnya dalam aeroangkasa, automotif, makanan, logam, teknologi semikonduktor dan bahan maju. Pelan pembuatan Kerajaan Wales yang diterbitkan pada 2023 menyatakan bahawa sektor tersebut menyediakan kira-kira 150,000 pekerjaan dan menyumbang lebih 16 peratus keluaran negara.

Kebanyakan tanah pertanian Wales berbukit atau bergunung-ganang, dengan tanah yang secara umumnya kurang subur dan iklim lembap; keadaan ini menyebabkan penternakan biri-biri dan lembu lebih meluas daripada tanaman ladang di banyak kawasan. Sektor tenaga merangkumi penjanaan berasaskan gas serta sumber boleh baharu seperti angin, suria dan hidroelektrik. Pada 2024, penjanaan elektrik boleh baharu di Wales bersamaan kira-kira 54 peratus penggunaan elektrik negara. Peralihan daripada arang batu dan industri berat terus mempengaruhi dasar pembangunan wilayah, latihan kemahiran dan usaha pemulihan komuniti bekas perlombongan.

Ladang angin berhampiran Pencader, sebahagian daripada sektor tenaga boleh baharu Wales.

Penduduk

Taburan dan perubahan penduduk

Banci 2021 merekodkan 3,107,494 penduduk di Wales pada 21 Mac 2021. Anggaran pertengahan 2024 meningkat kepada 3,186,581 penduduk, menghasilkan kepadatan penduduk kira-kira 154 orang bagi setiap kilometer persegi apabila dihitung berasaskan keluasan daratan. Pertumbuhan antara 2011 dan 2021 adalah sederhana dan dipengaruhi oleh penghijrahan bersih, sementara struktur umur penduduk terus menua.

Penduduk tidak tersebar sama rata. Kawasan metropolitan Cardiff, Newport dan lembah berdekatan membentuk tumpuan terbesar, diikuti Swansea dan beberapa pusat di timur laut seperti Wrexham. Sebaliknya, Powys, Ceredigion dan sebahagian Gwynedd serta Pembrokeshire mempunyai kepadatan penduduk yang lebih rendah dan petempatan yang lebih berselerak.

Bahasa

Bahasa Wales dan bahasa Inggeris digunakan dalam kehidupan awam, pendidikan, media dan pentadbiran. Langkah Bahasa Wales (Wales) 2011 menetapkan bahawa bahasa Wales mempunyai taraf rasmi dan tidak boleh dianggap kurang sesuai berbanding bahasa Inggeris. Ia juga mewujudkan kerangka piawaian bahasa bagi badan awam dan sesetengah organisasi.

Menurut Banci 2021, 538,300 orang berumur tiga tahun ke atas dapat bertutur dalam bahasa Wales, bersamaan 17.8 peratus daripada kumpulan umur tersebut. Jumlah itu berkurang sebanyak 23,700 orang dan 1.2 mata peratusan berbanding 2011. Bahagian penutur tertinggi terdapat di Gwynedd dan Anglesey, sementara bilangan mutlak penutur juga besar di kawasan bandar. Tinjauan penduduk tahunan sering menghasilkan anggaran yang lebih tinggi daripada banci kerana perbezaan kaedah dan cara soalan dikemukakan; angka daripada kedua-dua sumber tidak harus dibandingkan secara langsung.

Peratusan penduduk berumur tiga tahun ke atas yang dapat bertutur dalam bahasa Wales mengikut Banci 2021.

Etnik dan agama

Dalam Banci 2021, 93.8 peratus penduduk Wales mengenal pasti diri dalam kumpulan etnik putih. Penduduk daripada kumpulan Asia, campuran, Hitam dan kumpulan etnik lain membentuk bahagian yang semakin penting, khususnya di Cardiff, Newport dan bandar universiti. Bagi agama, 46.5 peratus melaporkan tiada agama, 43.6 peratus mengenal pasti diri sebagai Kristian dan 2.2 peratus sebagai Muslim; selebihnya menganut agama lain atau tidak menjawab soalan tersebut.

Pendidikan

Pendidikan sekolah merupakan bidang devolusi. Sistem ini merangkumi pendidikan awal, sekolah rendah, sekolah menengah dan pendidikan pasca-16, dengan sekolah yang menggunakan bahasa Inggeris, bahasa Wales atau kedua-duanya sebagai bahasa pengantar. Pada Januari 2025, 93,377 murid, atau 21 peratus, belajar di sekolah bahasa Wales; 23,807 murid, atau 5 peratus, berada di sekolah dwibahasa; dan 336,166 murid, atau 74 peratus, berada di sekolah bahasa Inggeris.

Kurikulum untuk Wales mula diperkenalkan pada September 2022 dan diperluas secara berperingkat. Menjelang September 2026, kurikulum itu meliputi semua murid berumur tiga hingga 16 tahun. Ia disusun berasaskan enam bidang pembelajaran dan pengalaman, dengan bahasa Wales sebagai unsur wajib bagi semua murid mengikut susunan sekolah masing-masing.

Pendidikan tinggi disediakan oleh universiti seperti Universiti Cardiff, Universiti Swansea, Universiti Aberystwyth, Universiti Bangor, Universiti South Wales, Universiti Wales Trinity Saint David dan Universiti Wrexham. Sejak 1 Ogos 2024, Medr bertanggungjawab membiayai dan mengawal selia pendidikan tinggi, pendidikan lanjutan, perantisan, pembelajaran dewasa dan penyelidikan tertiari di Wales.

Bangunan utama Universiti Cardiff, salah sebuah universiti penyelidikan utama di Wales.

Pengangkutan

Rangkaian pengangkutan Wales dibentuk oleh taburan penduduk, bentuk muka bumi bergunung-ganang dan hubungan rentas sempadan dengan England. Lebuh raya M4 menghubungkan kawasan bandar utama di selatan dengan England, manakala A55 menjadi laluan utama di utara. A470 merupakan laluan jalan raya utama antara Wales Selatan dan Wales Utara, walaupun sebahagian besar perjalanannya melalui jalan tunggal.

Perkhidmatan kereta api penumpang disediakan terutamanya oleh Transport for Wales, bersama-sama pengendali yang menghubungkan Wales dengan bandar di England. Laluan utama termasuk Laluan Utama Wales Selatan, Laluan Pantai Wales Utara, Laluan Marches, Laluan Cambrian, Laluan Heart of Wales serta rangkaian lembah di sekitar Cardiff. Projek South Wales Metro meningkatkan kekerapan serta penyepaduan perkhidmatan kereta api, bas dan perjalanan aktif di tenggara.

Kereta api trem bagi rangkaian South Wales Metro.

Pelabuhan seperti Milford Haven, Holyhead dan Fishguard menyediakan hubungan barangan dan feri. Tujuh pelabuhan utama Wales mengendalikan 45.5 juta tan kargo pada 2024, dan Holyhead merupakan pelabuhan utama bagi pengangkutan penumpang laut serta barangan dengan Republik Ireland. Lapangan Terbang Cardiff ialah lapangan terbang antarabangsa utama Wales; pada 2025, lapangan terbang itu mengendalikan kira-kira 958,000 penumpang terminal. Strategi pengangkutan kebangsaan Llwybr Newydd, yang diterbitkan pada 2021, memberi keutamaan kepada pengurangan pelepasan, penggunaan pengangkutan awam, perjalanan aktif dan penyepaduan mod pengangkutan.

Kebudayaan

Bahasa, kesusasteraan dan media

Tradisi kesusasteraan Wales merangkumi puisi istana zaman pertengahan, kisah-kisah yang dihimpunkan dalam Mabinogion, himne keagamaan dan karya moden dalam bahasa Wales serta bahasa Inggeris. Tokoh yang sering dikaitkan dengan kesusasteraan Wales termasuk Dafydd ap Gwilym, Dylan Thomas, Saunders Lewis, R. S. Thomas dan Kate Roberts. Eisteddfod Kebangsaan Wales menjadi pentas utama bagi puisi, muzik, persembahan dan bahasa Wales, sementara Urdd Gobaith Cymru menganjurkan eisteddfod belia berskala kebangsaan.

Eisteddfod Kebangsaan Wales di Ebbw Vale pada 1958.

Penyiaran awam disediakan oleh BBC Cymru Wales dan saluran bahasa Wales S4C, di samping stesen radio, akhbar dan media digital. Penggunaan bahasa Wales dalam penyiaran, pendidikan dan perkhidmatan awam merupakan unsur penting dasar bahasa negara.

Simbol, perayaan dan warisan

Bendera Wales menampilkan naga merah pada latar hijau dan putih. Naga merah, daffodil dan lik digunakan secara meluas sebagai simbol kebangsaan, manakala Santo David dianggap sebagai santo penaung Wales. Hari Santo David disambut pada 1 Mac.

Lagu Hen Wlad Fy Nhadau, dengan lirik oleh Evan James dan melodi oleh anaknya James James, mula digubah pada 1856. Lagu itu diterima sebagai lagu kebangsaan Wales melalui adat dan penggunaan umum, bukannya melalui pengisytiharan statutori.

Empat tapak di Wales tercatat dalam Senarai Warisan Dunia UNESCO.

Tapak Warisan Dunia UNESCO di Wales

Tapak	Tahun prasasti	Jenis dan kepentingan	Lokasi utama
Kota dan Tembok Kota Raja Edward di Gwynedd	1986	Kebudayaan; rangkaian kota dan tembok kota abad ke-13 yang mencerminkan seni bina ketenteraan Edward I	Gwynedd
Landskap Perindustrian Blaenavon	2000	Kebudayaan; landskap pengeluaran besi dan arang batu pada zaman perindustrian	Blaenavon, Torfaen
Akueduk dan Terusan Pontcysyllte	2009	Kebudayaan; pencapaian kejuruteraan awam dan pembinaan terusan pada awal abad ke-19	Wales timur laut dan kawasan sempadan England
Landskap Batu Loh Wales Barat Laut	2021	Kebudayaan; landskap kuari, penempatan dan pengangkutan yang berkaitan dengan industri batu loh	Gwynedd

Sukan

Wales mempunyai pasukan dan badan pentadbir kebangsaan sendiri dalam banyak sukan. Pasukan ragbi kebangsaan Wales bertanding dalam Kejohanan Enam Negara dan Piala Dunia Ragbi, manakala Pasukan bola sepak kebangsaan Wales bertanding secara berasingan dalam kejohanan antarabangsa FIFA dan UEFA. Wales juga mempunyai tradisi dalam tinju, olahraga, berbasikal, snuker, kriket dan hoki.

Atlet Wales bertanding sebagai sebahagian daripada pasukan Great Britain di Sukan Olimpik. Kriket pula mempunyai susunan bersama kerana Lembaga Kriket England dan Wales ialah badan pentadbir kebangsaan tunggal bagi sukan itu di England dan Wales. Stadium utama termasuk Stadium Principality dan Stadium Cardiff City di Cardiff.

Perlawanan ragbi antara Wales dengan Perancis di Stadium Principality, Cardiff.

Lihat juga

• Senarai bandar di Wales
• Senarai orang Wales
• Sejarah Wales
• Geografi Wales
• Politik Wales
• Kebudayaan Wales

Pautan luar

• Kerajaan Wales
• Senedd Cymru
• StatsWales