Jed

Daripada Wikipedia, ensiklopedia bebas.
Pergi ke navigasi Pergi ke carian
Batu jed

Jed (Jawi: جيد, [jéd])[1] atau giok (Jawi: ݢيوق) ialah batu permata terdiri dari dua jenis galian silikat yang berlainan. Jed nefrit terdiri daripada galian aktinolit, sejenis amfibol yang kaya dengan kalsium dan magnesium (agregat yang juga membentuk satu bentuk asbestos). Batu yang dikenali sebagai jadeitit pula terdiri hampir sepenuhnya dari jadeit, sejenis piroksen yang kaya dengan natrium dan aluminium.

Peristilahan[sunting | sunting sumber]

Perkataan "jed" merupakan turunan bahasa Inggeris jade yang diambil dari istilah Sepanyol piedra de ijada "batu pinggang" kerana ia dipercayai kononnya berkesan merawat penyakit pinggang dan buah pinggang - istilah asal tersebut pertama kali direkod pada 1565.[2] Istilah ini dominan di Malaysia[1] dan Singapura.

"Giok" pula pinjaman bahasa Min Selatan gio̍k 玉,[3] istilah ini lebih dominan di Indonesia baik melalui bentuk bakunya ("batu giok")[4] mahupun dalam jenis bahasa Melayu lain dituturi di kawasan tertentu dalam negara tersebut seperti di Aceh.[5]

Dalam budaya[sunting | sunting sumber]

Disebabkan keduanya digunakan oleh budaya Zaman Batu dan Gangsa untuk tujuan yang serupa, dan keduanya hampir sama keras dengan kuartz, tahan, cantik dan boleh dibentuk halus, dan kedua-duanya tidak dapat dibezakan sehinggalah abad ke-19 oleh seorang ahli mineralogi Perancis.

Batu jed banyak menghiasi barang kemas seperti cincin, rantai, gelang, serta alat perhiasan rumah. Lebih penting lagi, ia adalah simbol kemuliaan, maruah, dan ketinggian taraf. Tukang-tukang yang membuat perhiasan jed adalah antara orang yang terkaya di China. Corak yang biasanya menjadi pilihan ialah corak pic, itik mandarin, rusa, kelawar, serta ikan. Setiap corak ada maksud tersendiri.

Asia Timur[sunting | sunting sumber]

Penerapan batu jed dalam kebudayaan Cina berlaku sejak zaman Neolitik dan seterusnya, dan merupakan batu utama dalam seni ukiran Cina. Walaupun jadeit hijau pekat dan terang lebih terkenal di Eropah, dalam sebahagian besar sejarah China, jed terdapat dalam pelbagai warna dan nefrit berwarna putih "lemak daging kambing" merupakan jenis yang paling dihargai. Sumber asli jed di Henan dan sepanjang Yangtze dieksploitasi sejak zaman prasejarah dan sebahagian besar sumber asal telah habis; kebanyakan batu jed Cina kini diekstrak dari wilayah barat laut Xinjiang. Secara khusus, warna dan kualiti pelindungnya yang halus[6] menyebabkan batu jed dikaitkan dengan konsep-konsep berkaitan jiwa dan keabadian.[7] Perihal berkaitan jed juga diterapkan dalam kebudayaan tak ketara seperti bidang keagamaan.

Penerapan budaya jed terawal Jepun dikesan di kawasan bandar moden Itoigawa, Niigata, dengan sejarah penerapan berlaku kira-kira 5,000 tahun lepas.[8][9] Dalam kebudayaan Jepun dan Korea kuno, perhiasan jed lazim digunakan sebagai perhiasan dalam upacara pengebumian, dengan batuan jed lazim dibentuk kepada bentuk koma (magatama), dan dalam budaya Jepun, batuan jed dikaitkan dengan kekuasaan dan kekuasaan. Walau bagaimanapun, penerapan jed dalam budaya Jepun terhenti kira-kira selepas zaman Nara.[10]

Asia Tenggara[sunting | sunting sumber]

Tiga butir azimat jed, lingling-o yang digali dari Vietnam.

Batuan permata jed di kawasan utara Burma disifatkan sebagai berharga dalam rujukan-rujukan Cina sejak abad ke-10, dan kini masih memainkan peranan sebagai negara pengeluar jed utama dunia. Bermula dari 1930-an, penggalian arkeologi di Filipina menemui bukti penerapan perhiasan jed yang merangkumi masyarakat Austronesia kuno di Asia Tenggara, dan bermula kira-kira pada 2000 SM hingga 1000 Masihi.[11] Jed-jed yang digunakan dikesan berasal dari sebuah deposit berdekatan bandar Hualien moden di Taiwan, dan diproses di pelbagai tempat di Asia Tenggara. Pembudayaan ini mewujudkan sebuah jaringan perdagangan laut purba yang merangumi seluruh Asia Tenggara, malah lebih awal dari Laluan Sutera di tanah besar Eurasia.[12]

Māori[sunting | sunting sumber]

Mata kail jed Māori, hei matau.

Jed jenis nefrit di New Zealand dikenali sebagai pounamu dalam bahasa Māori, dan memainkan peranan penting dalam kebudayaan Māori. Batuan ini dianggap sebagai taonga, atau harta karun, dan oleh itu, dilindungi di bawah Perjanjian Waitangi, dengan eksploitasi jed itu dihalang dan diawasi dengan ketat. Namun begitu, pounamu hanya dijumpai di Pulau Selatan New Zealand. Pounamu dikatakan bertambah kuasa prestijnya (mana) setiap kali diwarisi kepada generasi seterusnya, menjadikan pounamu dengan sejarah paling turun-temurun sebagai pounamu yang paling berharga. Penggunaan jed dalam budaya Māori adalah meluas, merangkumi penggunaan upacara serta praktikal; sebarang pounamu yang tidak lagi digunakan sebagai barangan utiliti kekal digunakan sebarang barang perhiasan.[13]

Lain-lain[sunting | sunting sumber]

Eropah[sunting | sunting sumber]

Bilah-bilah kapak daripada jed bertarikh asal seawal milenium ke-4/5 SM telah ditemui di beberapa kawasan di Eropah Utara dan Tengah, terutamanya di Kepulauan British dan Switzerland.[14][15][16][17] Walau bagaimanapun, penggunaan jed dalam hal ini paling kemungkinan hanya sebagai mata wang atau pertukaran hadiah.[18] Di samping itu, tiada budaya jed ditemui di kawasan timur dan selatan Eropah.

Mesoamerika[sunting | sunting sumber]

Penggunaan jed di Mesoamerika dalam upacara-upacara simbolik dan kepercayaan sangat dipengaruhi oleh kelangkaan jed di situ serta nilainya dalam budaya pra-Columbus, seperti masyarakat Olmek dan Maya. Walaupun artifak jed telah dibuat dan dihargai oleh banyak masyarakat Mesoamerika, lembah Sungai Motagua di Guatemala dianggap sebagai sumber tunggal batu jadeit yang diekstrak di wilayah ini.[19] Dalam budaya-budaya berkenaan, jed lazimnya dikaitkan dengan konsep serta dewa berkaitan alam semula jadi, nyawa dan kesuburan.[20]

Industri[sunting | sunting sumber]

Peta negara-negara pengeluar jed utama dunia.

70% bekalan jadeitit bermutu tinggi dunia datang dari negara Myanmar.[21][22] Sebilangan besar jadeit Myanmar dieksport ke negara lain, terutama di kawasan Asia untuk digunakan dalam perhiasan serta bahan kesenian. Sebilangan besar pengeluaran dilakukan oleh Myanmar Gem Enterprise (MGE), sebuah syarikat milik negara yang memiliki aset yang cukup untuk menampung syarikat selama 172 tahun.[23] Deposit jadeit yang terdapat di wilayah utara Myanmar merupakan sumber jadeit berkualiti tinggi di dunia, dan dicatat oleh bahan rujukan China sejak abad ke-10. Budaya Cina banyak meningkatkan nilai kebudayaan terhadap batu jed; dengan pengaruh mereka yang mengukuh di Myanmar, begitu juga industri jed dan amalan mengeksport mineral tersebut.

Rujukan[sunting | sunting sumber]

  1. ^ a b "jed". Kamus Dewan (ed. ke-4). Dewan Bahasa dan Pustaka Malaysia. 2017.CS1 maint: date and year (link)
  2. ^ Easby, Elizabeth Kennedy. Pre-Columbian Jade from Costa Rica. (1968). André Emmerich Inc., New York
  3. ^ Laturiuw, Yudhistira (8 Disember 2017). "Bahasa Cina Itu Apa Sih?". Zenius. Dicapai pada 6 Julai 2020.
  4. ^ "batu giok". Kamus Besar Bahasa Indonesia. Badan Pengembangan dan Pembinaan Bahasa, Kementerian Pendidikan dan Kebudayaan Republik Indonesia. 2016.
  5. ^ T. Mukhtar Wali (2016). Batu Giok Aceh (Dampak Kehidupan Sosial Budaya Di Kecamatan Beutong) (PDF) (Tesis). Banda Aceh: Universitas Islam Negeri Ar-Raniry Darussalam. Penamaan untuk batu giok di setiap tempatnya berbeda-beda, dalam bahasa melayu [sic] batu alam berwarna hijau ini umumnya dikenal dengan nama giok...
  6. ^ Fiero, Gloria K. The Humanistic Tradition 6th Ed, Vol. I. McGraw-Hill, 2010.
  7. ^ Pope-Henessey, Chapter II.
  8. ^ Kijima, Tsutomu. 翡翠製大珠の加工と流通 (dalam bahasa Jepun).
  9. ^ "International Jomon Culture Conference Bulletin 1 2004 (English version)" (dalam bahasa Inggeris). Dicapai pada 2016-06-30.
  10. ^ ":展示案内:第2部 翡翠の文化史 ●翡翠展-東洋の至宝-". Kahaku (dalam bahasa Jepun). 国立科学博物館. Dicapai pada 2018-12-29.
  11. ^ Junker, L. L. (1999). Raiding, Trading, and Feasting: The Political Economy of Philippine Chiefdoms. University of Hawaii Press.
  12. ^ Bellwood, P., H. Hung, H., Lizuka, Y. (2011). Taiwan Jade in the Philippines: 3,000 Years of Trade and Long-distance Interaction. Semantic Scholar.
  13. ^ "Collections Online – Museum of New Zealand Te Papa Tongarewa". collections.tepapa.govt.nz. Dicapai pada 26 January 2019.
  14. ^ "Jadeite axe". British Museum. Dicapai pada 11 September 2016.
  15. ^ "Jadeite axe-head". Wiltshire Museum. Dicapai pada 11 September 2016.
  16. ^ Hodder M. Westropp: On jade implements found in Switzerland. In: The Journal of the Anthropological Institute of Great Britain and Ireland. Jilid 10, 1881, m/s. 359–363 (erste wissenschaftliche Veröffentlichung zu Jadebeilen alpiner Fundquellen).
  17. ^ Pierre Pétrequin, Alison Sheridan, Serge Cassen, Michel Errera, Lutz Klassen, Anne-Marie Pétrequin: Consecration and sacrifice: long Alpine jade axeheads in Neolithic Europe In: Menschen–Hunde–Artefakte. Gedenkschrift für Gretel Gallay/Callesen. Schriften des Vereins für Vor- und Frühgeschichte im unteren Niddertal eV, Jilid II, 2012, m/s. 33–64.
  18. ^ Barker, Graeme (1999). Companion encyclopedia of archaeology. New York: Routledge. m/s. 378. ISBN 0-415-21329-0.
  19. ^ "Jade maya" (dalam bahasa Sepanyol). Diarkibkan daripada yang asal pada 5 Mei 2010. Dicapai pada 12 Mei 2010.
  20. ^ "La piedra verde era más importante que el oro". Mundo Maya (dalam bahasa Sepanyol). Diarkibkan daripada yang asal pada 20 Februari 2014. Dicapai pada 25 Mac 2014.
  21. ^ Egreteau, Renaud (October 11, 2011). "Jade or JADE? Debating International Sanctions on Burma's Gem Industry". Asia Pacific Journal (132).
  22. ^ Hughes, Richard W. (2000) "Burmese Jade: The Inscrutable Gem, Part I: Burma's Jade Mines" Pala International
  23. ^ Ryder, Brett. "Myanmar's state-owned enterprises show how much reform is still needed". Dicapai pada 7 July 2020.
Sumber utama
  • Bale, Martin T. and Ko, Min-jung. Craft Production and Social Change in Mumun Pottery Period Korea. Asian Perspectives 45(2):159-187, 2006.

Bacaan lanjut[sunting | sunting sumber]

Pautan luar[sunting | sunting sumber]