Bahasa Melayu Sarawak

Daripada Wikipedia, ensiklopedia bebas.
Jump to navigation Jump to search
Bahasa Melayu Sarawak
بهاس ملايو سراوق
"Klaka Serawak"
Peta Negeri Sarawak.png
Asli di Sarawak
Wilayah Malaysia
EtnikMelayu Sarawak
Penutur asli500.000 - 600.000 penutur asli
jumlah 2.4 juta  (tiada tarikh)
Keluarga bahasa
Sistem penulisanTulisan Rumi, Tulisan Jawi
Kod bahasa
ISO 639-3
Linguist Listzlm-sar

Bahasa Melayu Sarawak (tulisan Jawi : بهاس ملايو سراوق ) atau Dialek/Loghat Sarawak ialah bahasa pertuturan yang digunakan oleh orang-orang Melayu di Sarawak dalam kehidupan seharian mereka. Malah, Bahasa Melayu Sarawak juga bertindak sebagai "Lingua franca" atau bahasa perantaraan antara satu kaum dengan kaum yang lain di Sarawak. Bahasa Melayu Sarawak mempunyai beberapa persamaan dan perbezaan dengan bahasa Melayu Piawai. Perbezaan ini terjadi hasil daripada pengaruh bahasa kaum-kaum tempatan yang lain khususnya masyarakat Dayak (contohnya, bahasa Iban dan bahasa Bidayuh) dan juga bahasa-bahasa negara jiran (bahasa Melayu Brunei dan bahasa Indonesia). Sebagai contoh, Dialek Melayu Sarawak di bahagian Miri, Limbang, dan Lawas banyak dipengaruhi oleh bahasa Melayu Brunei dan Sabah manakala dialek Melayu Sarawak khususnya di bahagian barat negeri seperti Kuching, Samarahan, Sri Aman & Betong pula mendapat pengaruh daripada bahasa Melayu di Kalimantan Barat, Indonesia seperti Bahasa Melayu Sambas & Bahasa Melayu Pontianak. Bahasa Melayu Sarawak barat boleh dibahagikan kepada dua jenis dialek iaitu Dialek Kuching (meliputi orang-orang Melayu di bahagian Kuching) & Dialek Rantau Persisir @ Bahasa Laut (meliputi orang-orang Melayu di bahagian Samarahan & Betong) yang mempunyai perbezaan dari segi sebutan perkataan. Sebagai contoh, bagi sesetengah perkataan, pengunaan vokal 'a' dihujung perkataan tersebut bagi dialek Kuching dan pengunaan vokal 'o' bagi dialek Rantau Persisir. Secara umumnya, dialek Kuching menjadi dialek Utama yang digunapakai di kebanyakan bahagian di Sarawak.

Contoh Perbezaan Ayat[sunting | sunting sumber]

Bahasa Melayu Sarawak Bahasa Malaysia
Siapa/Pa nama kitak? Siapa nama awak?
Kitak maok ke sine? Awak hendak ke mana?
Sine rumah kitak? Di manakah rumah awak?
Nak ne rumah kitak? Yang mana satu rumah kamu?
Mbiak/Biak ya main bol di padang. Budak itu bermain bolasepak di padang.
Kamek dari Kuching. Saya dari Kuching.
Nya tetak nangga Awang gugok/terusuk ke dalam parit. Dia ketawa apabila melihat Awang terjatuh ke dalam parit.
Pusak tok kamek empun/mpun! Kucing ini milik saya!
Kamek sik kerja hari tok. Saya tidak bekerja hari ini.
Nenek kamek polah bubur Nenek saya membuat bubur
Kacak na ompuan ya! Cantiknya wanita itu!

Perbendaharaan Kata[sunting | sunting sumber]

Perbendaharaan kata dialek Sarawak terdiri daripada perkataan yang digunakan dengan meluas di seluruh Sarawak dan perkataan yang hanya digunakan di kawasan-kawasan yang tertentu.

Perbendaharaan Kata Umum[sunting | sunting sumber]

  • Polah = buat / lakukan
  • Molah - buat / lakukan
  • Sik - tak / tidak
  • Aok - Ya
  • Iboh/Sikboh - Jangan
  • Ney - mana
  • Gago - Sibuk
  • Dudi - Kemudian
  • Nemiak - Budak
  • Biak - muda
  • gilak - sangat
  • Tukuk - ketuk
  • Entingal - degil
  • Nerais - berteriak/menjerit
  • Sidak/Cdak - Mereka
  • Nyerin - Bunyi yang kuat
  • Moncet - Kedudukan Terakhir
  • Lejuk - Jemu
  • Lan - Jom
  • Juh - Jom
  • Bait - Baik
  • Kelaka/Klaka- bercakap
  • empun - punya
  • Ngelayo - Merayau
  • Nyaman - Sedap
  • Raon - Berjalan-jalan
  • Putit - kutip
  • Heng - Mabuk
  • dipirit - digilis
  • Angol - Pening
  • Nilit - Skodeng
  • Bisak - Koyak
  • serda - sendawa
  • Puluk - sapu ubat
  • Licak - Lembut/Becak
  • Lowek - memuntahkan semula
  • entam - disebabkan/belasah
  • segal - disebabkan
  • Melungak - mendongak
  • Ngeredak - mendidih
  • Bante - belasah
  • Gugok - Jatuh
  • Manas - Marah
  • begasak - sesuka hati
  • Berumbak - bergaduh dengan tarik menarik
  • Nguras - sampah
  • Tikam - Baling
  • Terusuk - terhempas
  • Kenak - Kenapa/kena
  • Tanggar - Tengok/Lihat
  • Diat - Lihat/Tengok
  • Tunggah - Panggil
  • Padah - Beritahu
  • Engkah - Letak
  • menongkeng - jatuh dengan kepala dahulu
  • Embak - Bawa
  • Mbikik - Baiki
  • Kepak - Penat
  • Neki' - Daki
  • Tempek - Tepek / Tampal
  • Lonjong - Panjang
  • Geruk - Leher
  • plente - Bergurau
  • Pebulak - Penipu
  • Berolah - Nakal
  • Sinun - Sana / Situ (nun di sinun = nun di sana)
  • Sitok - Sini (di sitok = di sini)
  • Sine - Di mana (di sine = di mana)
  • Tapak - Pinggan
  • Cangkir - Cangkir / Cawan
  • Kedak - macam (polah kedak tok juak = buat macam ni juga)
  • Debah - Di bawah
  • Paloi - Bodoh
  • Lawa/Lobo- Sombong
  • Ingga - Menyampah
  • Ngeso - menunjuk-nunjuk
  • Tapok - Bersembunyi
  • Tapuk - dimasukkan
  • Tepu' - memberi makan atau barang dengan banyak
  • Gronjo - Tinggi Lampai
  • Mancal - nakal
  • Cerdit - petah
  • Tunok - Bakar
  • Karan - Elektrik / karan
  • Rubit - robek / terkoyak sedikit
  • Sumpong - membotakkan kepala
  • Pejal - Paksa
  • Ngetak - kelim
  • rumpong - berlubang
  • betekang - sangat kotor
  • Petang - Gelap
  • Anggong - membawa
  • Tebiut - Bengkok
  • Gerek - Teman lelaki/Teman Wanita
  • Begerek - Kekasih (Azura begerek ngan Zaid = Azura tu kekasih Zaid)
  • Kunin - Kuning
  • Camne/Camni- Bagaimana
  • Camya - Macam itu
  • ngek - pandai
  • Jeraya - Jalan Raya
  • Kalas - Merah Jambu
  • Gadong - Hijau
  • Ngkodok - Ungu
  • Kacak - Cantik (untuk wanita/gadis dll) / kacak (untuk lelaki/budak lelaki)
  • Jaik - Hodoh/Jahat
  • Manok - Ayam / manuk (arkaik)
  • Pusak - Kucing
  • Asuk - Anjing / asu (kurang digunakan)
  • Pusuk - Ikan Bilis
  • Semangka - Tembikai / semangka
  • Tetak - Ketawa
  • Mauk/Maok - Nak/ Mahu
  • Babo - Nyanyuk
  • Lang - Pintu
  • Penjan - Tingkap
  • Ceridak - Pengotor
  • Penggunaan perkataan "kamek" dan "kitak"
  • Penggunaan perkataan kamek dan kitak ialah ungkapan halus, lembut atau hormat yang umumnya diucapkan oleh anak-anak atau golongan lebih muda terhadap orang yang lebih tua. Perkataan tersebut juga digunakan untuk berbicara sesama ahli keluarga, digunakan terhadap orang yang lebih dikenali dan tidak kurang untuk pasangan kekasih.

    • kamek - saya
    • kitak - awak

    Penggunaan Kata Penguat[sunting | sunting sumber]

    Penggunaan kata penguat dalam dialek Sarawak tidak jauh lainnya dengan bahasa Melayu Piawai. Contohnya, penggunaan perkataan gik sama maksud dengan perkataan lagi/lah.

    • belaja gik - belajarlah
    • udah gik - sudahlah
    • sik ada gik - tiada lagi
    • agik - lagi

    Perkataan indah berfungsi sebagai kata penyudah di akhir ayat dan menguatkan ekspresi maksud perkataan sebelumnya.

    • sakit indah - sakit pula
    • manas indah - marah pula
    • makan indah - makan pula

    Perkataan lok berfungsi untuk menguatkan ekspresi maksud perkataan sebelumnya dan sebagai kata penyudah di akhir ayat. Sebutan lok perlu panjang bukannya pendek.

    • nunggu lok - tunggu dulu
    • nangga lok - tengok dulu
    • klaka lok - bercakaplah dulu

    Perkataan koh, juak, ya dan bah ialah penambahan perkataan untuk menguatkan lagi ekspresi maksud perkataan sebelumnya. Huruf a,oh dan ah dipanjangkan atau ditekan untuk menunjukkan ekspresi maksud perkataan sebelumnya.

    • aok bah - yalah / baiklah
    • iboh camya bah - janganlah macam tu
    • udah gik ya - sudah lah
    • lamak juak - lama betul
    • nyalah koh - itulah

    Perkataan nya mempunyai banyak makna dan juga digunakan untuk menguatkan ekspresi maksud perkataan sebelumnya. Sebutan nya bergantung kepada keadaan sama ada dalam nada marah atau biasa.

    • nya - dia / betul
    • lamak nya juak nya tok koh - Sudah lama betul dia ini

    Penyampaian[sunting | sunting sumber]

    Cara penyampaian dialek Sarawak dan bahasa Melayu Piawai agak berlainan. Sebutan dialek Sarawak yang ketara adalah pada huruf r yang ditekankan dengan nada yang berat sepertimana sebutan orang Melayu di utara Semenanjung.

    • mirah - merah
    • geruk - leher

    Terdapat juga pertukaran huruf f kepada huruf p menyebabkan sebutan huruf f menjadi p.

    • tepon - telefon
    • paham - faham
    • pikir - fikir

    Pertukaran huruf o kepada huruf u menyebabkan sebutan huruf o menjadi u.

    • urang - orang
    • tulak - tolak
    • rusak - rosak

    Selain itu, terdapat perkataan yang mengabaikan sama sekali sebutan huruf vokal.

    • krusi - kerusi
    • brani - berani

    Dialek Sarawak Lama[sunting | sunting sumber]

    Terdapat juga dialek Sarawak Lamak yang digunakan oleh orang-orang tua Sarawak terutamanya di Bahagian Kuching. Dialek Sarawak Lamak jarang digunakan oleh generasi muda pada masa sekarang. Berikut ialah beberapa perkataan dialek Sarawak Lamak:

    Perkataan Maksud
    Bekukut Bertahan (mengenai

    sesuatu benda)

    Ngebor Labuh
    Belukuk Malang
    Nyerindin Naik bulu roma/meremang
    Belunyak Berguling atas tilam
    Betinjak Pijak
    Bekunto Berlawan
    Betandak Menari
    Bebukut Bergaduh
    Besendik Bersebelahan
    Nerebes Hampir-hampir di tebing
    Loar pontong seluar pendek
    Tempa Marah
    Buk Buku
    Unipom Uniform
    Bulu Mansu Bulu Kening
    Ladin Pisau
    Lang Pintu
    Sukut Sisi
    Pagu Para
    Telok Bilik
    Diniari Subuh / dinihari
    Pagi awal Awal pagi
    Gadong Hijau
    Beghal Lapisan
    Beshedo Bersolek
    Kalas Merah jambu
    Ngkodok Ungu
    Minak Cuma
    Baju Panas Baju T
    Baju Telok Belanga Baju Batik
    Ngetor Jalan-jalan

    Lihat juga[sunting | sunting sumber]

    Pautan Luar[sunting | sunting sumber]