Pulau Man

Pulau Man Mannin atau Ellan Vannin
Bendera Jata
Cogan kata: Quocunque Jeceris Stabit "Ke mana pun ia dicampakkan, ia akan tetap berdiri"
Lagu kebangsaan: Arrane Ashoonagh Vannin "Wahai Tanah Kelahiran Kami"
Lokasi Pulau Man di Eropah
Ibu negara dan bandar terbesar}	Douglas 54°14′U 4°31′B
Bahasa utama	Inggeris dan Manx
Demonim	Manx
Pemerintah	Demokrasi berparlimen di bawah raja berperlembagaan; wilayah tanggungan mahkota berkerajaan sendiri
• Lord Mann	Charles III
• Leftenan Gabenor	Sir John Lorimer
• Ketua Menteri	Alfred Cannan
Badan perundangan	Tynwald
• Dewan pertuanan	Majlis Perundangan
• Dewan rakyat	House of Keys
Peristiwa penting
• Diserahkan kepada Scotland melalui Perjanjian Perth	1266
• Hak ketuanan dikembalikan kepada Mahkota	1765
Keluasan
• Jumlah	572 km2 (221 bt2)
Populasi
• Perkiraan 2025	84,975
• Bancian penduduk tahun 2021	84,069
• Kepadatan	147/km2 (380.7/sq mi)
Gini (2024)	29.44 rendah
Mata wang	Paun Manx
Zon waktu	UTC+0 (GMT)
• Musim panas (DST)	UTC+1 (BST)
Kod panggilan	+44
Kod ISO 3166	IM
DPT internet	.im

Pulau Man (Jawi: ڤولاو من; Mannin atau Ellan Vannin; bahasa Inggeris: Isle of Man) ialah sebuah wilayah tanggungan mahkota berkerajaan sendiri di Laut Ireland, di antara pulau Great Britain dengan Ireland. Pulau Man bukan sebahagian daripada United Kingdom atau Kesatuan Eropah dan tidak mempunyai perwakilan di Parlimen United Kingdom. Hubungan perlembagaannya dengan United Kingdom dikendalikan melalui Mahkota, manakala kerajaan United Kingdom bertanggungjawab terhadap pertahanan dan hubungan antarabangsanya.

Pulau Man mempunyai keluasan 572 km², berukuran kira-kira 53 km dari utara ke selatan dan sehingga 22 km pada bahagian terlebarnya. Snaefell, setinggi 621 m, merupakan titik tertinggi pulau itu. Douglas di pantai timur ialah ibu kota dan petempatan terbesarnya. Banci 2021 merekodkan 84,069 penduduk bermastautin, manakala anggaran bagi akhir suku pertama 2025 ialah 84,975 orang.

Sejarah politik pulau ini dibentuk oleh penempatan Norse, perkembangan Kerajaan Man dan Kepulauan, penyerahan pulau kepada Scotland melalui Perjanjian Perth pada 1266, serta tempoh penguasaan Scotland dan England. Keluarga Stanley kemudian memerintah sebagai Lord of Man selama beberapa abad sebelum hak ketuanan keluarga Atholl dibeli dan dikembalikan kepada Mahkota pada 1765. Tynwald, badan perundangan pulau itu, menjejaki asal usulnya kepada tradisi perhimpunan Scandinavia. Tynwald menyifatkan dirinya sebagai badan parlimen tertua di dunia yang beroperasi secara berterusan, tetapi tiada bukti dokumentari yang mengesahkan dakwaan tradisional bahawa persidangan pertamanya berlangsung tepat pada 979.

Pulau Man kini mempunyai sistem demokrasi berparlimen. Charles III ialah ketua negara dengan gelaran tradisional Lord of Mann, dan diwakili di pulau itu oleh seorang Leftenan Gabenor. Kerajaan diketuai oleh Ketua Menteri yang bertanggungjawab kepada Tynwald. Ekonominya dikuasai sektor perkhidmatan seperti insurans, perjudian dalam talian dan perkhidmatan profesional. Keluaran dalam negeri kasar (KDNK) nominal bagi 2023/24 berjumlah £5.84 bilion. Bahasa Manx, upacara tahunan Tynwald dan simbol triskelion kekal sebagai unsur penting warisan Manx, sementara seluruh pulau dan perairan wilayahnya termasuk dalam rizab biosfera UNESCO.

Sejarah

Castle Rushen di Castletown.

Zaman Norse dan Kerajaan Man dan Kepulauan

Viking Norse mula muncul di kawasan Laut Ireland pada penghujung abad ke-8. Mereka menetap dan berintegrasi dengan penduduk tempatan sepanjang abad ke-9 dan ke-10. Tradisi perhimpunan yang menjadi asas kepada Tynwald dipercayai berkembang dalam lingkungan masyarakat Scandinavia ini menjelang penghujung abad ke-10, walaupun tarikh penubuhannya yang tepat tidak dapat ditentukan daripada rekod sezaman.

Pada 1079, Godred Crovan menawan Pulau Man dan membentuk dinasti yang menguasai Man serta beberapa pulau di Hebrides. Pulau itu kemudiannya menjadi pusat Kerajaan Man dan Kepulauan, sebuah kerajaan maritim yang mempunyai hubungan rapat dengan dunia Norse-Gael di sekitar Laut Ireland dan pantai barat Scotland. Pemerintahan keturunan Godred Crovan berterusan sehingga kematian Magnus Olafsson, Raja Man terakhir daripada dinasti tersebut, pada 1265.

Penguasaan Scotland dan England

Selepas kematian Magnus, Perjanjian Perth pada 1266 mengakhiri konflik antara Norway dengan Scotland mengenai pulau-pulau di kawasan tersebut. Pulau Man diserahkan kepada Scotland, tetapi beberapa dekad berikutnya menyaksikan pulau itu beberapa kali berpindah antara penguasaan Scotland dan England.

Pengaruh England semakin kukuh mulai abad ke-14. Pada 1405, Henry IV dari England memberikan Pulau Man kepada Sir John Stanley, dan setahun kemudian pemberian itu dijadikan warisan kepada keturunannya. Keluarga Stanley, yang kemudiannya bergelar Earl Derby, memerintah pulau itu selama lebih tiga abad melalui Lord of Man dan gabenor yang dilantik. Rekod undang-undang Manx bertulis yang masih terpelihara bermula pada 1417; antara dokumen terawal itu ialah undang-undang yang menerangkan tatacara Tynwald.

Hak ketuanan kemudiannya beralih kepada keluarga Atholl pada 1736. Kedudukan Pulau Man di luar sistem kastam Britain menjadikannya pusat perdagangan yang menguntungkan, tetapi pada pandangan kerajaan Britain banyak perdagangan rentas laut itu merupakan penyeludupan. Kerajaan Britain akhirnya membeli hak, kepentingan dan keistimewaan Duke Atholl dengan £70,000 melalui Isle of Man Purchase Act 1765, suatu proses yang dikenali sebagai Revestment. Akta itu menerima perkenan diraja pada 10 Mei 1765, dan kuasa Mahkota dikuatkuasakan di pulau tersebut pada Jun tahun yang sama.

Revestment dan perkembangan demokrasi

Revestment tidak serta-merta menghasilkan sistem demokrasi moden. House of Keys masih merupakan badan yang memilih anggotanya sendiri, sementara Gabenor mempunyai kuasa eksekutif yang luas. Gerakan pembaharuan politik berkembang pada abad ke-19, termasuk tuntutan supaya House of Keys dipilih oleh penduduk dan Tynwald memperoleh kawalan yang lebih besar terhadap kewangan awam.

Undang-undang pembaharuan diluluskan pada 1866 dan pilihan raya umum pertama bagi House of Keys diadakan pada April 1867. Hak mengundi pada mulanya terhad, tetapi diperluas secara berperingkat. Pada 1881, Pulau Man menjadi antara bidang kuasa terawal yang memberikan hak mengundi dalam pilihan raya kebangsaan kepada wanita pemilik harta. Pada 1919, hak mengundi dewasa diperluas atas dasar pemastautinan dan wanita turut dibenarkan menjadi calon pilihan raya.

Perubahan perlembagaan sepanjang abad ke-20 seterusnya mengalihkan sebahagian besar pentadbiran harian daripada Leftenan Gabenor kepada institusi politik Manx. Sistem semasa berpusat pada Tynwald dan Majlis Menteri, sementara Leftenan Gabenor mengekalkan fungsi perlembagaan dan istiadat sebagai wakil Raja.

Geografi dan alam sekitar

Snaefell, setinggi 621 m, ialah titik tertinggi Pulau Man.

Pulau Man terletak di tengah Laut Ireland dan merupakan sebahagian daripada kawasan geografi Kepulauan Britain. Pulau utamanya mempunyai keluasan 572 km², panjang kira-kira 53 km dan lebar maksimum kira-kira 22 km. Kedudukannya menempatkannya di antara Great Britain di sebelah timur dengan Ireland di sebelah barat.

Bentuk muka bumi dan iklim

Bahagian tengah pulau didominasi kawasan tanah tinggi yang memanjang secara umum dari barat daya ke timur laut. Snaefell, pada 621 m, merupakan puncak tertinggi. Douglas terletak di pantai timur, sementara petempatan penting lain termasuk Ramsey, Peel, Castletown, Port Erin dan Laxey.

Iklim Pulau Man dipengaruhi kuat oleh kedudukannya di Laut Ireland. Data Met Office bagi stesen Ronaldsway untuk tempoh piawai 1991–2020 menunjukkan suhu maksimum harian purata tahunan 12.99 °C dan suhu minimum purata 7.9 °C. Purata hujan tahunan di stesen tersebut ialah 882.89 mm. Hujan secara purata lebih tinggi pada musim luruh dan awal musim sejuk berbanding musim bunga.

Pemuliharaan

Pada 2016, Pulau Man menyertai Jaringan Rizab Biosfera Dunia di bawah Program Manusia dan Biosfera UNESCO. Rizab tersebut merangkumi keseluruhan daratan Pulau Man serta perairan wilayah Manx di Laut Ireland. Persekitarannya merangkumi tebing dan pantai, kawasan tanah tinggi dan tanah gambut, lembah berhutan, tanah lembap serta habitat dasar laut. UNESCO turut mengenal pasti kawasan seperti Ballaugh Curragh dan habitat marin yang mengandungi terumbu kerang serta padang rumput laut sebagai antara unsur penting kepelbagaian biologinya.

Kerajaan dan politik

Bangunan Perundangan di Douglas.

Status perlembagaan dan eksekutif

Pulau Man ialah salah satu daripada tiga wilayah tanggungan mahkota, bersama Jersey dan Guernsey. Wilayah tanggungan mahkota bukan sebahagian daripada United Kingdom dan tidak mempunyai wakil di Parlimen United Kingdom. Pulau Man mempunyai badan perundangan, kerajaan, perkhidmatan awam, sistem percukaian, undang-undang serta mahkamahnya sendiri.

United Kingdom bertanggungjawab terhadap pertahanan dan hubungan antarabangsa Pulau Man, manakala Mahkota melalui Majlis Privi mempunyai tanggungjawab utama terhadap pemerintahan yang baik. Walau bagaimanapun, hal ehwal dalam negeri ditadbir oleh institusi Manx sendiri.

Ketua negara ialah Raja United Kingdom, yang menggunakan gelaran tradisional Lord of Mann dalam hubungannya dengan Pulau Man. Charles III mengunjungi pulau itu dalam kapasiti tersebut pada Julai 2026. Raja diwakili oleh Leftenan Gabenor, yang lazimnya dilantik untuk tempoh lima tahun. Penyandang pada Ogos 2026 ialah Leftenan Jeneral Sir John Lorimer, yang mula memegang jawatan pada September 2021 dan tempoh pelantikannya kemudian dilanjutkan.

Ketua kerajaan ialah Ketua Menteri, yang dipilih selepas pilihan raya umum dan mengetuai Majlis Menteri. Alfred Cannan dilantik sebagai Ketua Menteri pada 12 Oktober 2021 dan masih memegang jawatan pada Ogos 2026.

Tynwald

Tynwald Hill di St John's, tempat upacara tahunan Tynwald Day diadakan.

Tynwald ialah badan perundangan Pulau Man. Sistem ini terdiri daripada dua cabang, iaitu House of Keys yang dipilih secara langsung dan Majlis Perundangan. Kesemua 35 anggota kedua-dua cabang bersidang bersama sebagai High Court of Tynwald atau Tynwald Court.

Struktur Tynwald

Badan	Keanggotaan	Kaedah pengisian	Peranan utama
House of Keys	24	Dipilih secara langsung, dua orang bagi setiap 12 kawasan pilihan raya	Mempertimbang perundangan dan mewakili pengundi secara langsung
Majlis Perundangan	11	Lapan anggota dipilih oleh House of Keys; tiga anggota atas jawatan (ex officio) ialah Presiden Tynwald, Uskup Sodor dan Man dan Peguam Negara Pulau Man	Mempertimbang perundangan sebagai cabang atasan
Tynwald Court	35	Persidangan bersama kedua-dua cabang	Membahas dasar dan kewangan serta mempertimbang perundangan sekunder

House of Keys dipilih setiap lima tahun. Sejak perubahan sempadan pilihan raya yang berkuat kuasa bagi pilihan raya 2016, terdapat 12 kawasan pilihan raya yang masing-masing memilih dua anggota.

Tynwald meluluskan undang-undang, meluluskan perbelanjaan awam dan meneliti dasar serta tindakan kerajaan. Rang undang-undang yang diluluskan memerlukan perkenan diraja. Satu ciri tersendiri sistem Manx ialah proses promulgation: sesuatu Akta Tynwald mesti dibacakan secara terbuka dalam bahasa Manx dan Inggeris di Tynwald Hill dalam tempoh 18 bulan selepas menerima perkenan diraja, jika tidak akta itu luput.

Kerajaan tempatan

Peta pihak berkuasa tempatan dan enam sheading Pulau Man.

Kerajaan tempatan Pulau Man dibahagikan kepada 21 pihak berkuasa tempatan. Setakat 2026, struktur tersebut terdiri daripada empat pihak berkuasa bandar, dua daerah, dua kampung dan 13 paroki. Tanggungjawabnya berbeza mengikut kawasan dan merangkumi antara lain kutipan sisa, pencahayaan jalan, kesihatan persekitaran, taman, perumahan, tempat letak kereta dan pembersihan jalan.

Pilihan raya umum bagi pihak berkuasa tempatan diadakan setiap empat tahun pada hari Khamis keempat bulan April. Enam sheading tradisional, iaitu Ayre, Garff, Glenfaba, Michael, Middle dan Rushen, kekal penting dari segi sejarah dan geografi tetapi tidak sama dengan struktur 21 pihak berkuasa tempatan semasa.

Ekonomi

Ekonomi Pulau Man merupakan ekonomi kecil yang berorientasikan perkhidmatan dan mempunyai sistem fiskal tersendiri. Pulau ini mengenakan serta memungut hasilnya sendiri melalui institusi Manx, selaras dengan kedudukannya sebagai wilayah tanggungan mahkota berkerajaan sendiri.

Menurut laporan Pendapatan Negara 2023/24 oleh Statistics Isle of Man, KDNK nominal meningkat daripada £5.80 bilion kepada £5.84 bilion, bersamaan peningkatan 0.6 peratus pada harga semasa. Selepas mengambil kira inflasi, KDNK sebenar menyusut 2.5 peratus. Insurans ialah sektor terbesar dengan 16.9 peratus daripada ekonomi, diikuti perjudian dalam talian (eGaming) sebanyak 14.2 peratus dan perkhidmatan profesional sebanyak 13.8 peratus.

Mata wang Pulau Man ialah paun Manx, yang dibahagikan kepada 100 pence menurut Currency Act 1992.

Tinjauan Pendapatan dan Perbelanjaan Isi Rumah 2023/24 menghasilkan pekali Gini 0.2944, bersamaan 29.44 pada skala 0 hingga 100 yang digunakan dalam kotak info. Walau bagaimanapun, Statistics Isle of Man memberi amaran bahawa kadar respons tinjauan itu sangat rendah. Walaupun tiada kecenderungan statistik yang ketara dikesan, kemungkinan kecenderungan tidak dapat diketepikan; tinjauan pendapatan juga cenderung kurang mewakili golongan berpendapatan tinggi, yang mungkin menyebabkan anggaran purata pendapatan dan ketidaksamaan menjadi lebih rendah daripada keadaan sebenar.

Demografi

Penduduk dan petempatan

Banci penuh pada malam 30 hingga 31 Mei 2021 merekodkan 84,069 penduduk bermastautin. Daripada jumlah itu, 81,797 berada di pulau tersebut pada malam banci, sementara baki penduduk bermastautin berada di luar pulau buat sementara waktu.

Statistics Isle of Man kemudiannya membangunkan siri anggaran penduduk antara banci. Anggaran bagi akhir suku pertama 2025 ialah 84,975 orang. Kerajaan mengklasifikasikan siri anggaran ini sebagai statistik eksperimen yang masih dibangunkan dan yang mungkin disemak apabila metodologi diperhalus.

Penduduk Pulau Man, data terpilih

Tarikh rujukan	Jenis data	Penduduk	Catatan
2021	Banci penuh	84,069	Penduduk bermastautin.
Akhir suku pertama 2025	Anggaran	84,975	Anggaran Statistics Isle of Man; siri ini diklasifikasikan sebagai statistik eksperimen.

Douglas ialah ibu kota dan pusat penduduk terbesar Pulau Man.

Douglas ialah petempatan utama serta pusat pentadbiran dan ekonomi. Banci 2021 merekodkan 26,677 penduduk di Douglas. Petempatan utama lain termasuk Ramsey di utara, Peel di barat, Castletown di selatan serta Port Erin dan Port St Mary di barat daya.

Bahasa

Papan tanda alu-aluan dwibahasa Manx–Inggeris di Douglas.

Bahasa Inggeris digunakan secara meluas dalam kehidupan awam dan pentadbiran. Bahasa Manx (Gaelg), bahasa Keltik Goidelik yang berkait rapat dengan bahasa Ireland dan bahasa Gaelik Scotland, merupakan bahasa tradisional pulau itu.

Bahasa Manx mengalami kemerosotan yang teruk pada abad ke-20 sehingga generasi penutur asli tradisionalnya pupus pada 1970-an, tetapi gerakan pemulihan bahasa kemudian menghasilkan komuniti penutur baharu. Majlis Eropah menyifatkan proses tersebut sebagai pemulihan yang berjaya.

Pada 23 Disember 2020, United Kingdom memaklumkan Majlis Eropah bahawa Bahagian III Piagam Eropah bagi Bahasa Serantau atau Minoriti akan digunakan terhadap bahasa Manx di Pulau Man, berdasarkan keputusan pihak berkuasa pulau itu. Langkah tersebut mewujudkan komitmen dalam bidang seperti pendidikan, hubungan dengan pihak berkuasa, media, kebudayaan serta kehidupan ekonomi dan sosial.

Pendidikan dan kesihatan

Bunscoill Ghaelgagh, sekolah rendah berpengantar bahasa Manx di St John's.

Pendidikan awam berada di bawah tanggungjawab Jabatan Pendidikan, Sukan dan Kebudayaan Pulau Man. Bahasa Manx diajar kepada pelajar di sekolah, sementara pendidikan melalui bahasa Manx disediakan di Bunscoill Ghaelgagh di St John's. Sekolah tersebut berkembang daripada usaha pemulihan bahasa pada penghujung 1990-an dan menjadi sekolah yang disediakan serta disenggarakan sepenuhnya oleh kerajaan pada 2020.

Dasar dan pentauliahan strategik kesihatan serta penjagaan sosial berada di bawah Jabatan Kesihatan dan Penjagaan Sosial Pulau Man. Penyedia utama perkhidmatan kesihatan dan penjagaan sosial berkanun ialah Manx Care, sebuah badan berkanun yang beroperasi pada jarak pentadbiran daripada kerajaan berdasarkan mandat yang ditetapkan oleh jabatan tersebut.

Pengangkutan

Lapangan Terbang Pulau Man di Ronaldsway.

Hubungan pengangkutan luar Pulau Man bergantung terutamanya pada penerbangan dan perkhidmatan feri. Lapangan Terbang Pulau Man di Ronaldsway ialah satu-satunya aerodrom bertauliah di pulau itu dan menyediakan penerbangan komersial ke beberapa bandar di Great Britain dan Ireland.

Terminal laut Douglas, yang digunakan oleh Isle of Man Steam Packet Company.

Pelabuhan Douglas merupakan pelabuhan penumpang utama. Isle of Man Steam Packet Company mengendalikan rangkaian feri antara Pulau Man dengan pelabuhan di Great Britain dan Ireland. Rangkaian 2026 merangkumi perkhidmatan ke Heysham dan Liverpool serta hubungan ke Larne di Ireland Utara; Dublin merupakan laluan bermusim.

Kereta api wap Pulau Man berhampiran Santon.

Pengangkutan awam di pulau itu disediakan melalui rangkaian bas Bus Vannin serta rangkaian kereta api warisan. Perkhidmatan bas beroperasi di seluruh pulau, manakala rangkaian rel warisan merangkumi sistem yang mengekalkan sebahagian daripada sejarah pengangkutan rel Manx.

Kebudayaan dan sukan

Simbol dan tradisi awam

Triskelion berperisai yang terdapat pada bendera Pulau Man.

Warisan Manx mencerminkan pengaruh Keltik dan Norse yang terbentuk sepanjang sejarah pulau itu. Lambang yang paling mudah dikenali ialah triskelion berupa tiga kaki berperisai yang terdapat pada bendera dan jata Pulau Man. Moto Latin Quocunque Jeceris Stabit, yang boleh diterjemahkan sebagai "Ke mana pun ia dicampakkan, ia akan tetap berdiri", merujuk secara simbolik kepada tiga kaki tersebut.

Lagu kebangsaan Manx ialah Arrane Ashoonagh Vannin. Bahasa Manx sendiri merupakan unsur penting identiti budaya dan menjadi subjek program pemulihan melalui pendidikan, penerbitan, penyiaran dan kegiatan komuniti.

Upacara Tynwald Day di St John's merupakan antara tradisi awam terpenting. Selain persidangan istiadat Tynwald, undang-undang yang telah menerima perkenan diraja diumumkan kepada orang ramai di Tynwald Hill dalam bahasa Inggeris dan Manx.

Sukan

Pelumba motosikal semasa Isle of Man TT di Signpost Corner pada 2005.

Pulau Man mempunyai hubungan antarabangsa yang kukuh dengan sukan permotoran melalui Isle of Man TT. Perlumbaan motosikal TT pertama diadakan pada 1907. Pada 1911, acara itu berpindah ke Snaefell Mountain Course, laluan jalan raya yang sebahagian besarnya masih menjadi asas litar perlumbaan moden. Acara tersebut menggunakan jalan awam yang ditutup sementara untuk perlumbaan dan telah menjadi salah satu unsur paling terkenal dalam tradisi sukan Pulau Man.

Pautan luar

• Laman rasmi Kerajaan Pulau Man
• Laman rasmi Tynwald