Borneo

Daripada Wikipedia, ensiklopedia bebas.
Jump to navigation Jump to search
Borneo
بورنيو
Nama asli: Kepulauan Borneo (Bahagian Brunei-Malaysia)
Kalimantan (Bahagian Indonesia)
Borneo Topography.png
Topografi Borneo
Peta menunjukkan lokasi Borneo
Peta menunjukkan lokasi Borneo
Lokasi Borneo di Asia
Geografi
Lokasi Asia Tenggara
Koordinat 1°N 114°E / 1°N 114°E / 1; 114Koordinat: 1°N 114°E / 1°N 114°E / 1; 114
Kepulauan Kepulauan Sunda Besar
Luas 743,330 km2 (287,000 bt2)
Aras tertinggi 4,095 m (13,435 ft)
Titik tertinggi Kinabalu
Pentadbiran
Daerah Belait
Brunei Muara
Temburong
Tutong
Negeri Sabah
Sarawak
Provinsi Kalimantan Barat
Kalimantan Tengah
Kalimantan Selatan
Kalimantan Timur
Kalimantan Utara
Demografi
Jumlah penduduk 18,590,000 (per 2009)
Kepadatan penduduk 21.52/km2 (55.7/sq mi)
Kumpulan etnik Dayak, Kadazan-Dusun, Orang Asli, Melayu Brunei, Melayu, Cina, Lun Bawang/Lundayeh
sunting
Lihat pendokumenan templat ini

Borneo (bahasa Melayu: Borneo, tulisan Jawi: بورنيو , Bahasa Indonesia: Kalimantan) merupakan pulau ketiga terbesar di dunia dan yang terbesar di Asia.[1] Terletak di tengah-tengah Asia Tenggara Maritim, dengan merujuk kepada pulau-pulau besar di Indonesia, ia terletak di utara Jawa, barat Sulawesi, dan timur Sumatera.

Pulau Borneo dibahagi secara politik antara tiga negara: Malaysia dan Brunei di utara, dan Indonesia di selatan. Kira-kira 73% pulau ini adalah wilayah Indonesia. Di utara, negeri-negeri di Malaysia Timur iaitu Sabah dan Sarawak meliputi kira-kira 26% kawasan pulau ini. Di samping itu, salah satu wilayah persekutuan Malaysia, Labuan terletak di sebuah pulau kecil berdekatan pantai Borneo. Negara Brunei, yang terletak di utara, meliputi lebih kurang 1% kawasan tanah Borneo. Lebih separuh daripada pulau Borneo berada di Hemisfera Utara, termasuk bahagian Brunei dan Malaysia, manakala bahagian Indonesia berada di kedua-dua hemisfera Utara dan Selatan.

Borneo mempunyai hutan hujan yang paling tua di dunia.

Etimologi[sunting | sunting sumber]

Pulau ini mempunyai banyak nama berlainan. Di peringkat antarabangsa, ia disebut sebagai Borneo. Borneo ini diambil daripada nama Negara Brunei Darussalam, yang ketika dulu menguasai pulau tersebut, dan dipanggil Borneo oleh pihak Europah ketika Zaman Penjelajahan. Nama Brunei mungkin berpunca dari perkataan Sanskrit 'váruṇa' (वरुण), yang bermaksud "air" ataupun Varuna, nama dewa hujan Hindu. Penduduk di Indonesia memanggil pulau tersebut Kalimantan, yang berpunca dari perkataan Sanskrit Kalamanthana, bermaksud "pulau cuaca bakar" (untuk menerangkan tentang cuacanya yang panas dan lembap).[2]

Sejarah[sunting | sunting sumber]

Dalam abad ke-14, hampir keseluruhan Pulau Borneo diperintah oleh Kesultanan Brunei. Pada abad ke-19, Sarawak telah diambil alih oleh seorang seorang pelayar Inggeris yang bernama Sir James Brooke. Beliau telah diberi kuasa oleh Raja Muda untuk memerintah kawasan Sarawak sekitaran Sungai Sarawak yang berpusat di Kuching. Sebelum Perang Dunia II, Borneo Utara secara rasminya dikuasai oleh pihak British yang menjalankan pelbagai perdagangan, dan sebahagian kawasan dikuasai oleh Kesultanan Brunei dan Kesultanan Sulu yang asalnya dari Kepulauan Sulu di bahagian barat Borneo dan selatan Filipina. Sedangkan dalam pada itu, Borneo Selatan secara rasminya dikuasai oleh pihak Belanda yang juga menjalankan pelbagai perdagangan, serta sebahagian kecil kawasan dikuasai oleh Kesultanan Banjar.

Pada awal serangan Jepun di Borneo, pihak British tidak mempunyai keupayaan untuk mempertahankan Borneo. Namun begitu, ada sebahagian kecil cuba mempertahankan Borneo secara gerila. Pihak Amerika Syarikat telah cuba menyumbangkan senjata bagi pihak gerila namun pihak gerila telah gagal menyerang balas.

Geografi[sunting | sunting sumber]

Gunung Kinabalu ialah titik, puncak dan gunung tertinggi di Borneo.

Borneo dikelilingi oleh Laut China Selatan di utara dan barat laut, Laut Sulu di timur laut, Laut Sulawesi dan Selat Makasar di sebelah timur, dan Laut Jawa dan Selat Karimata di selatan. Pulau ini ialah pulau terbesar di Kepulauan Melayu, dengan luas 743,330 kilometer persegi (287,000 bt2). Di sebelah barat Borneo ialah Semenanjung Tanah Melayu dan Sumatera, di sebelah selatan ialah Jawa, di sebelah timur ialah Sulawesi, dan di sebelah timur laut ialah Filipina.

Titik tertinggi Borneo ialah Gunung Kinabalu di Sabah, Malaysia, dengan ketinggian 4,095 m (13,435 ft) di atas permukaan laut. Puncak ini ialah puncak tertinggi ketiga di Asia Tenggara, yang juga menjadikan Borneo pulau ketiga tertinggi di dunia.

Sistem sungai yang terbesar ialah Kapuas di Kalimantan Barat. Dengan panjang 1,143 km (710 mi), sungai ini ialah sungai terpanjang di Indonesia. Sungai terpanjang Malaysia, iaitu Sungai Rajang, terletak di Sarawak dan panjangnya 562.5 km (349.5 mi). Sungai-sungai besar yang lain ialah Barito di Kalimantan Selatan sepanjang 880 km (550 mi) dan Mahakam di Kalimantan Timur sepanjang 980 km (610 mi).

Borneo mempunyai sistem gua yang ketara. Sebagai contoh, Gua Air Jernih di Taman Negara Mulu mempunyai salah satu sungai bawah tanah yang terpanjang di dunia. Contoh lain ialah Gua Rusa, yang dianggap sebagai salah satu gua terbesar di dunia, merupakan tempat bagi lebih daripada tiga juta kelawar dan mempunyai longgokan guano yang lebih tinggi daripada 100 meter (330 ft).[3]

Bandar terbesar[sunting | sunting sumber]

Berikut ialah senarai kawasan bandar di Borneo berdasarkan perhitungan penduduk 2008 yang disusun oleh The World Gazetteer.[4][5]

Peringkat Bandar Populasi Negara
1 Kuching, Sarawak 632,505 Malaysia
2 Banjarmasin, Kalimantan Selatan 598,518 Indonesia
3 Kota Kinabalu, Sabah 543,765 Malaysia
4 Pontianak, Kalimantan Barat 466,090 Indonesia
5 Sandakan, Sabah 453,759 Malaysia
6 Balikpapan, Kalimantan Timur 453,575 Indonesia
7 Bandar Seri Begawan 388,190 Brunei (ibu negara)
8 Samarinda, Kalimantan Timur 356,034 Indonesia
9 Tawau, Sabah 354,243 Malaysia
10 Miri, Sarawak 257,305 Malaysia
11 Sibu, Sarawak 180 000 Malaysia
12 Victoria, Labuan 83,100 Malaysia

Pentadbiran[sunting | sunting sumber]

Kawasan berwarna kuning terang: Kalimantan (Indonesia), hijau: Brunei, jingga: Sabah dan Sarawak (Malaysia).

Pulau Borneo dibahagikan secara pentadbiran oleh tiga negara:

Negeri dan Wilayah Persekutuan
atau Provinsi
Ibu negeri Bahagian negara Luas
km²
Luas
%
Populasi
Banci 2000 1)
Populasi
%
Brunei Bandar Seri Begawan Kesultanan bebas 5,770 0.77 569,000 2.1
Sarawak Kuching Malaysia 124,450 16.6 2,012,616 12.4
Sabah Kota Kinabalu Malaysia 73,619 9.8 2,449,389 15.1
Labuan 2) Bandar Labuan (Victoria) Wilayah Persekutuan
Malaysia
92 0.01 70,517 0.4
Kalimantan Barat Pontianak Indonesia 146,760 19.5 4,034,198 24.9
Kalimantan Tengah Palangkaraya Indonesia 152,600 20.3 2,985,240 18.4
Kalimantan Selatan Banjarmasin Indonesia 37,660 5,0 1,857,000 11.5
Kalimantan Utara Tanjung Selor Indonesia 71,176 - 524,526 -
Kalimantan Timur Samarinda Indonesia 210,985 28.1 2,455,120 15.2
Borneo Kuching 3) 3 negara 751,936 100.0 16,196,924 100.0

1) Brunei: Banci Penduduk 2001
2) Sesungguhnya tidak terletak di Borneo, tetapi di pulau-pulau berhampiran pantai (2.5 km dari pulau utama Borneo)
3) Bandar terbesar

Ekologi[sunting | sunting sumber]

Pokok Periuk Kera (Nepenthes villosa), spesies endemik di Taman Negara Kinabalu, Borneo.

Borneo sangat kaya dengan biodiversiti dibandingkan dengan kebanyakan kawasan lain (MacKinnon et al. 1998). Terdapat sekitar 15,000 spesies tumbuhan berbunga dengan 3,000 spesies pokok (267 spesies Dipterocarpaceae), 221 spesies mamalia darat dan 420 spesies burung tinggal di Borneo (MacKinnon et al. 1998). Pulau ini juga merupakan pusat evolusi dan radiasi spesies endemik tumbuhan dan haiwan. Akibat pembasmian hutan secara meluas, hutan hujan Borneo ialah satu-satunya habitat alam yang tersisa untuk Orang Utan Borneo yang terancam pupus. Borneo juga merupakan tempat perlindungan penting bagi banyak spesies endemik hutan, umpamanya Gajah Asia, Badak Kerbau Borneo, Harimau Dahan Borneo, Musang Hitam Pudar dan Cecadu Dayak. Sebagai salah satu tempat yang mempunyai biodiversiti paling tinggi di bumi, World Wildlife Fund telah menyatakan bahawa 361 spesies haiwan dan tanaman telah dijumpai sejak tahun 1996 di Borneo, menekankan kepelbagaian hayatnya yang tidak tertandingi.[6] Dalam jangka waktu 18 bulan dari Julai 2005 sehingga Disember 2006, 52 spesies baru lain juga berhasil ditemui.

Pulau ini secara sejarah meliputi hutan tropika yang luas, tetapi daerah hutan menyusut dengan cepat kerana pembalakan besar-besaran untuk keperluan industri papan lapis Malaysia dan Indonesia. Selain itu, ladang kelapa sawit dengan cepat menjarah sisa-sisa terakhir hutan primer. Hutan hujan juga sangat hancur oleh sebab kebakaran hutan tahun 1997 hingga 1998, yang bermula daripada upaya penduduk tempatan untuk membersihkan hutan untuk perkebunan, dan selanjutnya juga dilanjutkan oleh musim kemarau El Niño yang sangat kering selama tempoh itu.

Dalam rangka memerangi penduduk berlebihan di Jawa, kerajaan Indonesia pada tahun 70-an dan 80-an memulakan projek transmigrasi bagi petani-petani miskin dan tanpa tanah ke Kalimantan. Pokok-pokok ditebang dan ladang-ladang dibuka, walaupun dengan hasil kesuburan tanah dihilangkan dan hakisan berlaku kerana tanah terbuka hanyut tersapu oleh hujan tropika.

Demografi[sunting | sunting sumber]

Borneo diduduki oleh pelbagai kaum yang datangnya dari Brunei, Malaysia, Indonesia dan Filipina. Penduduk Borneo juga terdiri daripada kumpulan etnik asli Kedayan (Brunei), dan orang-orang Cina yang awalnya berhijrah dari China tenggara.

Borneo memiliki penduduk 15,721,384 (banci Januari 2005), dengan kepadatan penduduk 16 orang per km persegi. Sebahagian besar penduduk tinggal di bandar-bandar persisiran, walaupun pedalaman pun ditempati iaitu di bandar-bandar kecil dan kampung-kampung di sepanjang sungai. Penduduk yang terutama terdiri daripada kumpulan suku Dayak, Cina dan bangsa Melayu. Orang-orang Cina yang membentuk 29% daripada penduduk Sarawak dan 17% daripada penduduk Kalimantan Barat,[7] awalnya berhijrah dari China tenggara.[8] Majoriti penduduk di Kalimantan beragama Islam atau animisme. Sekitar 15% Dayak beragama Kristian, agama yang diperkenalkan oleh para misionari di abad ke-19. Di Kalimantan Tengah juga ada minoriti kecil pengamal agama Hindu Bali. Di pedalaman Kalimantan juga terdapat suku Penan, yang beberapanya masih mengutamakan amalan pemburu-pengumpul dalam mencari sumber rezeki mereka. Di beberapa daerah pesisir dengan petempatan kecil dapat dijumpai suku Bajau[9], yang sejak lama bertempat tinggal berdekatan laut sebagai nelayan dan hidup secara nomad. Di barat laut Borneo, kumpulan suku Dayak terbesar ialah Iban dengan jumlah lebih kurang 710,000 orang.

Lihat juga[sunting | sunting sumber]

Rujukan[sunting | sunting sumber]

  1. ^ Senarai pulau di dunia mengikut keluasan
  2. ^ https://books.google.com.my/books?id=h_x9e3LtUfYC&pg=PT30&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false
  3. ^ BBC-TV: Planet Earth
  4. ^ Helders, Stefan. "Malaysia: largest cities and towns and statistics of their population". World Gazetteer. Diarkibkan daripada asal pada 2012-05-09. Dicapai 2008-12-27. 
  5. ^ Helders, Stefan. "Indonesia: largest cities and towns and statistics of their population". World Gazetteer. Diarkibkan daripada asal pada 2012-05-09. Dicapai 2008-12-27. 
  6. ^ AP. "Poisonous Chameleon Snake Discovered". CNN via Meta religion. Dicapai 2010-10-5.  Check date values in: |access-date= (bantuan)
  7. ^ "Province of West Kalimantan, Indonesia". Guangdong Foreign Affairs Office.
  8. ^ "The world's successful diasporas". Management Today. April 3, 2007.
  9. ^ "Bajau Laut". Sea Gypsies. 29 March 2017.

Bacaan lanjutan[sunting | sunting sumber]

  • (Inggeris) Bowen, M.R. and Eusebio, T.V. (1981) b): Acacia mangium. Updated information on seed collection, handling and germination testing. Occasional Tech. and Scientific Notes, Seed Series No.5, Forest Research Centre, web: Sepilok, Sandakan, Sabah, Malaysia.
  • (Inggeris) Bowen, M.R. and Eusebio, T.V. (1982): Seed handling practices: four fast-growing hardwoods...Malaysian Forester Vol 45, No.4: 534-547.
  • (Inggeris) Ghazally Ismail et al. (eds.) Scientific Journey Through Borneo Series. Universiti Malaysia Sarawak, Kota Samarahan. 1996-2001.
  • (Inggeris) Gudgeon, L. W. W. British North Borneo. Adam and Charles Black, London (an early well-illustrated book on "British North Borneo", now known as Sabah), 1913.
  • (Inggeris) MacKinnon K, Hatta G, Halim H, Mangalik A. The ecology of Kalimantan. Oxford University Press, London. 1998.
  • (Inggeris) K M Wong & C L Chan. "Mt Kinabalu: Borneo's Magic Mountain." Natural History Publications, Kota Kinabalu. 1998.
  • (Inggeris) Mel White: " Borneo's moment of truth", National Geographic Magazine, November 2008.
  • (Inggeris) John Mathai. 2010. "Hose's Civet: Borneo's mysterious carnivore". Nature Watch 18/4: 2–8.

Pautan luar[sunting | sunting sumber]

  • (Inggeris)Environmental Profile of Borneo - Latar belakang mengenai Borneo, termasuk sejarah alam dan sosial, statistik penyahhutanan, dan berita pemuliharaan.
  • (Inggeris)BorneoColours.com - Perjalanan berasaskan masyarakat kawasan, pengetahuan dan laman berita dan perkhidmatan rangkaian sosial.
  • (inggeris) menggonsikan artifak digunakan di Borneo - borneo antique and artifact