Serangan Moro di Malaysia

Daripada Wikipedia, ensiklopedia bebas.
Jump to navigation Jump to search
Serangan Moro di Malaysia
Moro attacks on Sabah (19th century-present).png
Serangan oleh Moro di Sabah dari abad ke-19 – kini.
Tarikh Direkodkan sejak tahun 1846-an[1] – kini
(168 tahun)
Lokasi Bahagian utara dan timur Borneo
(Lokasi serangan terkini)
Hasil Sedang berjalan
  • Lanun serang di barat Borneo dapat dihentikan dan kemusnahan kubu kuat lanun akhir di Tunku di timur Borneo Utara oleh British.[2]
  • Pengusiran Nur Misuari ke Filipina pada tahun 2001 selepas dia telah tinggal secara haram di sebuah pulau di Sabah untuk melarikan diri daripada pihak berkuasa Filipina selepas pemberontakan yang gagal.[3]
  • Penubuhan RCI pada tahun 2012.
  • Penubuhan ESSCOM dan ESSZONE pada tahun 2013.[4][5]
  • Pengusiran beribu-ribu pendatang tanpa izin Filipina di Sabah kerana mereka menjadi musuh orang dalam dan pengkhianat dalam krisis pencerobohan 2013.[6][7]
Pihak yang terlibat
 Empayar British

 Australia (1959–66)
 New Zealand (1957–66)


 Malaysia (1963–kini)


Disokong oleh:
 Brunei (pada tahun 1847 dan 2015)[8][9][10][11]  Filipina (pada tahun 2013)[12]

Templat:Country data Kesultanan Sulu Lanun Moro (sejak tahun 1846)

Abu Sayyaf (2000–kini)


Misuari MNLF (2001–kini)


Templat:Country data Kesultanan Sulu (Puak Jamalul Kiram) (2013–kini)


Disokong oleh:
Filipina (1963–68)

Komandan
Henry Keppel (1846–49)
James Brooke (1846–49)
Johnson Brooke (1862)
William Pryer (1879)[13]
Roland Turnbull (1954–59)[14]

Najib Razak (kini)
Musa Aman (kini)


Disokong oleh: Benigno Aquino III[12]

Pelbagai lanun leader
Muktadil Brothers (since 2014)[15]

Nur Misuari[16][17]


Templat:Country data Kesultanan Sulu Jamalul Kiram III
Templat:Country data Kesultanan Sulu Agbimuddin Kiram
Templat:Country data Kesultanan Sulu Ismael Kiram II[18]
Templat:Country data Sulu Sultanate Phudgal Kiram[18]


Disokong oleh: Diosdado Macapagal
Ferdinand Marcos

Satuan terlibat
Angkatan Tentera British[14]
Bendera tentera laut Australia Tentera Laut Diraja Australia[19]
Bendera tentera laut New Zealand Tentera Laut Diraja New Zealand[20][21]

Angkatan Tentera Malaysia
Polis Diraja Malaysia


Tentera Laut Filipina (memantau)[22]

Lanun Moro
Saudara Muktadil[23]

Penyamun Abu Sayyaf


Pengikut Misuari


Templat:Country data Kesultanan Sulu Angkatan Keselamatan Diraja Kesultanan Sulu dan Borneo Utara

Kekuatan
Angkatan British:

Angkatan Australia

Angkatan New Zealand

Angkatan Malaysia:

  • ~anggaran 10,000
Tidak diketahui

Pengikut Kiram:

Korban
Angkatan British:

Angkatan Malaysia:

Lanun Moro:

Pengikut Kiram:

Penceroboh yang tidak dikenali:

~ Jumlah dianggap lebih tinggi daripada apa yang telah ditunjukkan.

Serangan Moro di Malaysia ialah siri serangan oleh Moro dari Selatan Filipina ke Malaysia Timur sejak zaman British.[29][41] Ramai orang awam telah terkorban atau menderita dalam kejadian ini, menyebabkan peningkatan dalam sentimen Anti-Filipino dalam kalangan orang asli Sabah, terutamanya berikutan serangan besar pada tahun 1985, 2000 dan 2013.

Latar belakang[sunting | sunting sumber]

Budaya Moro[sunting | sunting sumber]

Rencana–rencana utama: Kesultanan Sulu dan Lanun Moro

Ia telah menjadi sebahagian daripada budaya Kesultanan Sulu melibatkan diri dalam kegiatan lanun.[29][42][43] Ketika ekspedisi oleh British HMS Dido pada tahun 1846, Kapten Henry Keppel juga menyatakan;

Lanun paling terdesak dan aktif seluruh Kepulauan India ialah suku kaum daripada kumpulan Sooloo kepulauan berbaring berhampiran dengan pantai utara Borneo.[1]
—Kapten Henry Keppel.

Kepulauan Sulu dikenali dengan "pasar hamba hebatnya" dengan orang pulau mereka kerap menyerang pulau Borneo untuk mencari hamba.[44] Pada tahun 1910, Hindia Timur Belanda jiran di Kepulauan Celebes telah diserang oleh tujuh lanun Moro yang telah menyeberang dari selatan Filipina, dua pedagang Belanda telah terbunuh ketika kejadian itu.[41] Laporan seterusnya daripada kerajaan British di Borneo Utara melaporkan bahawa Moro Joloano mengganas penduduk Borneo Utara, menjarah bandar-bandar kecil dan membunuh orang.[24] Walaupun pihak British buat banyak perkara untuk memerangi lanun,[41] sebuah pejabat syarikat British kemudian telah diserbu oleh dua belas lanun Moro di Kalabakan pada bulan Julai 1958. Satu lagi serbuan serius awal telah dilakukan di bandar berhampiran Semporna pada 29 Mac 1954.[14] Pada tahun terakhir pemerintahan British di Borneo Utara, kedua-dua pelaut dan penempatan pantai mengalami nombor yang tinggi daripada serangan lanun yang dipercayai terutamanya berpangkalan di Tawi-Tawi.[29] Antara tahun 1959 dan 1962, sudah 232 serangan lanun telah direkodkan oleh pihak berkuasa British di Borneo Utara, namun ini dianggap lebih banyak kerana banyak serangan tidak dilaporkan.[29] Gabenor British North Borneo pada masa itu, Roland Turnbull pernah berikrar kepada pangkalan British di United Kingdom untuk menyediakan beliau dengan keselamatan daripada Tentera Laut Diraja British dan Tentera Udara Diraja British tetapi tiada bantuan dihantar sehinggalah media British, Daily Telegraph menghiasi laporan itu dengan berat sebelah anti-Indonesia apabila sudah dekat dengan era konfrontasi;[14]

Borneo British telah selama bertahun-tahun telah tertakluk kepada serangan daripada lanun dari Filipina dan Indonesia, the media claimed.[14]


Penghijrahan Moro ke Sabah[sunting | sunting sumber]

Penghijrahan wilayah mengalir dalam Asia Tenggara ialah bukan suatu fenomena yang terhad dengan keadaan semasa. Hubungan sosial dan budaya antara Sabah, bahagian selatan Filipina dan wilayah Indonesia Kalimantan Utara telah wujud berabad-abad. Tradisi lintasan sempadan dari Kepulauan Sulu Filipina ke Sabah berasal dari lewat abad ke-16 .[45] Gelombang pertama penghijrahan ini dikaitkan dengan penjajah Sepanyol yang mula menolak ke arah selatan ke arah wilayah pulau Sulu dan Tawi-Tawi dari Manila, yang merupakan pusat pentadbiran Sepanyol pada masa itu. Perjuangan untuk dominasi antara kaum dan Sepanyol di rantau Filipina Selatan membawa kepada peningkatan imigresen kumpulan etnik Moro Filipina yang kebanyakannya Suluk dan orang Bajau ke Sabah.[45]

Sebuah petempatan Moro besar di pantai Pulau Gaya berdekatan Kota Kinabalu.

Kedatangan pertama pendatang tanpa izin di Sabah pada tahun 1960-an dikatakan dikaitkan dengan kemudian presiden Filipina Ferdinand Marcos dan tuntutan negaranya untuk rantau Borneo Utara.[45] Pada masa yang sama, orang Suluk dari Filipina Selatan, Mustapha Harun telah menjadi Ketua Menteri Sabah yang ketiga. Ketika tempoh pejabatnya dari tahun 1967 hingga 1975, beliau dipercayai telah menggalakkan ramai orang Suluk untuk berpindah ke utara Borneo untuk mewujudkan masyarakat Islam yang kuat yang diwakili oleh Pertubuhan Kebangsaan Sabah Bersatu (USNO).[45] Penghijrahan tinggi secara tiba-tiba ke Sabah dapat dijelaskan oleh niat individu ahli politik cuba untuk mencapai matlamat politik dan peribadi mereka.[45]

Satu lagi faktor yang membawa kepada penghijrahan yang tinggi adalah disebabkan oleh ketidakstabilan di Filipina pada tahun 1977 yang telah menyebabkan masalah ekonomi yang besar bagi Sabah. Tentera Filipina menyerbu menentang antipuak Marcos di Sulu dan pulau Mindanao telah meninggalkan banyak infrastruktut musnah, memaksa kira-kira 100,000 Moro di Selatan Filipina melarikan diri ke Sabah.[35] Sementara mereka yang tidak meninggalkan kepulauan Filipina telah terlibat dalam aktiviti jenayah, terutamanya dalam penyeludupan dan rompakan bersenjata.[35] Sehingga hari ini, satu nombor besar Moro pendatang tanpa izin telah hadir di kebanyakan bandar Sabah seperti Kota Kinabalu, Kinarut, Lahad Datu, Sandakan, Semporna, Tawau and Telipok.[46][47][48][49][50]

Selain itu, jurang ekonomi antara selatan Filipina dan Sabah menjadi sebab utama mengapa kebanyakan Moro haram menyelinap ke dalam negeri ini. Beberapa orang Moro ini masih melihat bahagian timur Sabah adalah sebahagian atau sebidang daripada Filipina kerana kumpulan-kumpulan ini merasakan bahawa mereka boleh masuk Sabah kerana ia merupakan keistimewaan sejarah atau hak-hak mereka.[51]

Pada tahun 2014, Pegawai Perisikan Penyelarasan Keselamatan Kawasan Keselamatan Khas Pantai Timur Sabah (Esscom) Hassim Justin telah menuduh atas rasuah, pengeluaran haram kad pengenalan dan kepada pihak berkuasa tempatan yang tidak mengambil apa-apa tindakan untuk memerangi koloni setinggan di hadapannya kini telah menyumbang kepada peningkatan yang tinggi daripada penduduk pendatang haram di Sabah, beliau menyatakan tentang budaya pendatang ini;

Walaupun orang asing ini tinggal di Sabah, kesetiaan mereka kepada Filipina tidak pernah terpengaruh dan membawa jenayah seperti dadah, penyeludupan dan lanun. Rakyat Filipina dari rantau ini juga pendendam dan pemarah, di mana pertikaian sering menyebabkan penembakan dan berakhir dalam pertelingkahan berdarah. "Sebuah budaya mereka panggil Rido".[52]


Serangan[sunting | sunting sumber]

Sebahagian daripada satu siri tentang
Sejarah Malaysia
Kemerdekaan Malaya dan proklamasi penggabungan Borneo Utara dan Sarawak bagi membentuk Malaysia.
 
Portal Malaysia

Abad ke-20[sunting | sunting sumber]

Pada tahun 1962, tujuh Moro Filipina bersenjata dengan golok menyerangi bandar Kunak dan merompak ahli perniagaan di sana. Tujuh orang Moro Filipina itu sekali lagi menyerang pada tahun 1963, kali ini menyerangi bandar Semporna dan membunuh sebilangan orang penduduk.[28] Pada bulan Oktober 1979, bot penumpang dalam perjalanan ke Semporna dari Lahad Datu dengan 48 penumpang telah diserang dan terpaksa berpatah balik ke Pulau Adal. Tiga penumpang ditembak mati, seorang wanita telah dirogol dan yang lain telah dibawa ke Filipina tetapi tidak lama lagi kembali oleh pasukan keselamatan Filipina. Pada tahun 1980, satu kumpulan yang terdiri daripada 6-8 orang Moro menyerang sebuah pulau berhampiran Semporna dengan M-16, membunuh penduduk kampung ketika mereka tidur. Pada akhirnya, tujuh penduduk kampung terbunuh manakala 11 yang lain tercedera. Pada tahun 1982, satu kumpulan orang-orang Moro sekali lagi menyerang hendap sebuah kampung di Timba-Timba, mereka mula menembak, merompak dan membunuh penduduk kampung. Motif yang tidak lama lagi didapati menjadi sebuah dendam. Walaupun kejadian itu pada tahun 1985 dianggap sebagai salah satu kejadian yang paling menakutkan apabila 21 orang terbunuh dan 11 lagi cedera. Sebagai tindakan balas, lima daripada penceroboh kemudian telah dibunuh oleh polis marin Malaysia manakala yang lain berjaya melarikan diri. Pada akhir tragedi itu, salah seorang mangsa berkata;

Saya tidak boleh membantu tertanya-tanya mengenai kerajaan kami, yang tidak boleh seolah-olah untuk membela kami terhadap penjarah ini.[35]


Pada tahun 1987, dua pengurus berbangsa Jepun telah terbunuh manakala yang lain tercedera selepas dua belas gunmens menyerang sebuah kilang di pulau Boheydulang, memaksa syarikat itu untuk ditutup dan memindahkan kilang mereka ke Indonesia.[34] Pada tahun 1996, dua kumpulan bersenjata berasingan dari Selatan Filipina menyerang pekan Semporna, kumpulan pertama menyerang balai polis dengan melemparkan satu bom ikan manakala kumpulan kedua berjaya mencuri barang kemas bernilai kira-kira RM100,000 di sebuah kedai emas. Semasa kejadian tembak-menembak, dua orang daripada ahli kumpulan telah ditangkap oleh polis dengan 200 peluru pulih daripada mereka. Walau bagaimanapun, yang lain berjaya melarikan diri. Pada bulan Mac 1996, serangan lain oleh 10-20 orang Moro berlaku kepada bandar Semporna apabila tiga kumpulan bersenjata berasingan menyerang tempat-tempat yang berbeza pada masa yang sama. Kumpulan pertama menyerang ibu pejabat polis manakala kumpulan kedua menyerang balai polis. Ia diakui pertama dan motif kumpulan kedua adalah untuk melewatkan masa sementara membiarkan kejayaan kumpulan ketiga dalam merompak sebuah kedai emas. Tiada sebarang tangkapan dibuat dan semua penceroboh berjaya melarikan diri dengan RM200,000. Sekali lagi pada bulan Julai 1996, empat lelaki bersenjata menyerang sebuah kedai emas di Tawau dan berjaya mencuri barang kemas bernilai kira-kira RM150,000. Walau bagaimanapun, salah satu lelaki bersenjata kemudian membuat kesilapan apabila beliau berundur ke sebuah kampung pelarian di Tawau di mana beliau telah ditembak mati oleh polis. Selepas sejam penyiasatan, 5 lelaki bersenjata yang lain dari kumpulan lain telah dibunuh oleh pihak polis.[34]

Abad ke-21[sunting | sunting sumber]

Pada tahun 2000, kumpulan Abu Sayyaf menculik sejumlah besar tebusan. 10 daripada pelancong dari Eropah dan Timur Tengah manakala 11 ialah pekerja resort Malaysia. Semua tebusan kemudiannya diselamatkan oleh pasukan keselamatan Filipina di Jolo, Sulu. Pada tahun 2003, enam orang asing telah diculik oleh 10 lanun Moro. Pada tahun 2004, dua orang Sarawak dan satu orang Indonesia telah diculik oleh kumpulan berpangkalan Abu Sayyaf. Pada tahun 2005, lima orang Filipina menculik tiga anak kapal Indonesia syarikat perdagangan berpangkalan Sandakan berhampiran Pulau Mataking luar Semporna. Pada tahun 2010, seorang anak kapal nelayan telah ditangkap oleh lelaki bersenjata Filipina apabila bot mereka tersesat ke dalam perairan Filipina berhampiran Pulau Boan. Semua kru kemudiannya dibebaskan tanpa sebarang wang tebusan dibayar. Juga pada tahun yang sama, pengurus dan penyelia rumpai laut telah diculik oleh empat orang Filipina bersenjata di Pulau Sebangkat. Kedua-dua mangsa telah dibebaskan 11 bulan kemudian. Pada tahun 2011, sepuluh orang Filipina bersenjata telah menculik seorang ahli perniagaan Malaysia.[28] Pada 11 Februari 2013, sekumpulan kira-kira 100–200 individu, beberapa daripada mereka bersenjata, tiba dengan bot di Lahad Datu, Sabah dari pulau Simunul, Tawi-Tawi di selatan Filipina.[53] Mereka telah dihantar oleh Jamalul Kiram III, salah seorang daripada pihak yang menuntut untuk takhta Kesultanan Sulu. Matlamat mereka adalah untuk menegaskan tuntutan wilayah yang tidak dapat diselesaikan kepada Borneo Utara. Ketika krisis pencerobohan itu, 68 daripada pengikutnya telah dibunuh termasuk 2 orang awam dan 10 angkatan Malaysia.[54][55][56] Pada bulan November 2013, militan Abu Sayyaf yang disyaki telah membunuh seorang killed seorang rakyat Taiwan di Pulau Pom Pom dan membebaskan isterinya sebulan kemudian di selatan Filipina.[57]

Pada bulan Januari 2014, satu percubaan pencerobohan lanjut oleh unsur-unsur asing di Sabah telah pun disekat oleh pasukan keselamatan Malaysia.[58] Pada 2 April 2014, seorang pelancong rakyat China dan Filipina telah diculik luar Singamata Adventures Reef and Resort, Semporna. Dua bulan kemudian, mereka telah diselamatkan oleh pasukan keselamatan Malaysia dan Filipina. Pada 6 Mei 2014, penculikan lain yang melibatkan seorang rakyat China berlaku di Silam, berdekatan kawasan Lahad Datu di Sabah.[57] Dia kemudian dibebaskan pada 10 Julai.[59] Pada 16 Jun, seorang pembiak baka ikan dan seorang pekerja Filipina diculik luar Kunak.[32][60] Pengurus ladang ikan itu dibebaskan pada 13 Disember dengan bantuan dua perunding Filipina, dengan salah seorang daripada mereka ialah seorang pemimpin Barisan Pembebasan Kebangsaan Moro.[33] Pada 12 Julai, seorang anggota polis telah ditembak mati dan seorang lagi anggota polis marin telah diculik di Mabul Water Bungalows Resort, pulau Mabul.[61] Pada bulan Oktober 2014, dua nelayan Vietnam yang bekerja untuk majikan Melayu, telah ditembak oleh lanun Filipina. Kesemua mereka kemudiannya telah diselamatkan oleh pasukan keselamatan Malaysia dan dihantar ke Hospital Queen Elizabeth di Kota Kinabalu, Sabah.[62][63]

Taktik serangan[sunting | sunting sumber]

Taktik ini berbeza berdasarkan motif mereka bagi setiap kumpulan, pada dasarnya Moro akan menyerang dan melarikan diri ke kawasan Filipina atau mana-mana pulau kepulauan berdekatan apabila aktiviti mereka telah dikesan oleh pasukan keselamatan. Pada hari moden ini, mereka biasanya akan mencuri enjin bot, makanan dan perkara-perkara lain yang berguna seperti televisyen dan juga sebuah penyahkod Astro.[64] Dalam beberapa kes, orang Moro juga menyerang bandar, membunuh orang awam yang tidak bersalah dan menculik seperti mana yang dibuktikan pada serangan Lahad Datu dan Semporna.[34] Pendatang tanpa izin Filipina memainkan peranan penting dalam membantu mereka untuk memberikan apa-apa maklumat mengenai sasaran mereka seterusnya.[7]

Tindak balas[sunting | sunting sumber]

Keselamatan geografi[sunting | sunting sumber]

Polis Marin Malaysia bertugas meronda perairan sekitar Semporna terutamanya di perkampungan Bajau Laut untuk mengelak sebarang pencerobohan lanjut.

Sejak zaman British lagi, pihak British telah mengalami beberapa serangan yang tinggi, ini membawa kepada pengerahan tentera Henry Keppel dan James Brooke pada tahun 1846 untuk mencari sebarang sarang lanun di Borneo Utara.[1] Selepas satu perjalanan yang panjang berjuang dengan lanun, sarang lanun terakhir di Tunku, Lahad Datu telah dimusnahkan oleh British.[65]

Pencerobohan terbaru pada tahun 2013 membuat kerajaan Malaysia menubuhkan Kawasan Keselamatan Khas Pantai Timur Sabah (ESSCOM), Zon Keselamatan Pantai Timur Sabah (ESSZONE) dan mengerahkan aset besar untuk Sabah.[66] Selain daripada Lanun Moro yang tidak dapat dihalang dan serangan Abu Sayyaf, kerajaan Malaysia telah membuat keputusan untuk mengenakan perintah berkurung di perairan timur Sabah dan mula menggunakan radar untuk mengesan sebarang aktiviti mencurigakan di setiap penempatan kecil di sepanjang pantai timur.[67][68]

Terdapat satu panggilan daripada bekas Ketua Menteri Sabah, Harris Salleh kepada kerajaan persekutuan untuk menimbang semula cadangan untuk memindahkan pangkalan Tentera Udara Diraja Malaysia (RMAF) dari Butterworth ke Labuan. Beliau mencadangkan pangkalan udara perlu dipindahkan ke Tawau demi kepentingan keselamatan di Sabah timur.[69] Menteri Pengangkutan, Liow Tiong Lai juga telah mencadangkan untuk melanjutkan kawasan ESSCOM dan ESSZONE ke seluruh Sabah seperti mana yang juga telah dicadangkan oleh Yong Teck Lee.[70]

Pada 23 Januari 2015, Tentera Udara Diraja Brunei memberikan jiran Malaysia empat S-70A Black Hawk sebagai sebuah hadiah. Malaysia berkata ia akan menggunakannya dalam penambahan aset yang ada untuk mempertahankan Sabah daripada serangan lanjut berkemungkinan oleh orang bangsa Moro.[11]

Keselamatan sosial[sunting | sunting sumber]

Bekas Perdana Menteri Malaysia, Mahathir Mohamad mencadangkan kerajaan Sabah untuk merobohkan semua kampung air di timur Sabah dan menempatkan semula hanya orang-orang tempatan di sana sebagai era kampung air telah berlalu dan gaya hidup penduduk di sana yang hidup di dalam laut tidak sesuai untuk cara yang moden hidup di Malaysia sebagai sebuah negara yang bertujuan untuk Wawasan 2020.[71] Ahli parlimen Sabah, Rosnah Rashid Shirlin telah dipanggil untuk penutupan kem pelarian Filipina di Kinarut, berkata ia merupakan satu ancaman kepada keselamatan di Papar. Beliau memetik;

Kem pelarian telah mewujudkan banyak masalah kepada penduduk di daerah ini. Kem ini telah menjadi satu dadah den dan sumber banyak kegiatan jenayah lain. Selama bertahun-tahun, banyak rompakan telah berlaku di kampung-kampung berhampiran dan penyebab yang kebanyakannya dari kem ini. Kononnya, keadaan bertambah baik di Filipina hari ini yang telah dibawa masuk ke dalam soalan sama ada rakyat Filipina masih boleh dianggap sebagai pelarian. Kem itu ditubuhkan pada plot 40 ekar tanah berhampiran Kampung Laut pada awal tahun 1980-an oleh Suruhanjaya Tinggi Bangsa-Bangsa Bersatu mengenai Pelarian (UNHCR). Tetapi UNHCR sudah lama berhenti menyediakan dana untuk kem dan hasilnya, ramai warga asing ini telah bekerja di luar perkemahan. Pelarian telah pun berani memperluaskan kawasan perkemahan, menceroboh ke atas tanah kampung berhampiran dan hari ini, kem itu telah menjadi pengedaran densyabu yang terbesar di Papar.[72]
Rosnah Shirlin, Sabah Papar's MP.

Pemimpin Parti Bersatu Rakyat Sabah (PBRS), Joseph Kurup berkongsi pandangan yang sama mengenai perkara ini, sambil menambah pelarian Moro dan pendatang perlu mengambil peluang untuk kembali dan membangunkan tanah air mereka di Mindanao, Filipina seperti mana keamanan telah dipulihkan di sana.[73] Satu lagi bekas Ketua Menteri Sabah, Yong Teck Lee telah mencadangkan untuk menggantung perkhidmatan feri di Sandakan untuk melawan tahap tinggi penghijrahan orang Moro dari Selatan Filipina yang kini telah menjadi masalah utama kepada Sabah apabila mereka tinggal melebihi tempoh di negeri ini dan menjadi pendatang tanpa izin.[74][75] Pada bulan Oktober 2014, Menteri Dalam Negeri, Ahmad Zahid Hamidi mengumumkan yang kanak-kanak tidak bernegara di Sabah akan diberi sijil lahir bagi tujuan persekolahan.[76] Cadangan itu tidak lama lagi ditentang oleh sebilangan daripada kedua-dua ahli politik Sabah dari pembangkang dan kerajaan bersekutu pihak seperti Joseph Pairin Kitingan, Darell Leiking dan Yong Teck Lee, memetik perbuatan itu akan membawa masalah besar kepada Sabah pada masa akan datang.[77][78][79] Manakala seorang lagi pemimpin parti pembangkang yang berpangkalan Sabah, Jeffrey Kitingan telah memanggil untuk satu sijil kelahiran yang berbeza dikeluarkan kepada warga asing.[80] Ahli Dwan Undangan Negeri Sabah bagi Kamunting di Sandakan, Charles O Pang percaya sistem pendidikan akan menjadi beban jika kemungkinan kanak-kanak tanpa kerakyatan diberi sijil kelahiran. Beliau memetik;

Menurut kaji selidik Sabah ketiadaan kewarganegaraan, adalah dianggarkan bahawa kira-kira 36,000 kanak-kanak tanpa kerakyatan yang berasal dari Indonesia tinggal di negeri ini dan kebanyakan pekerja difahami mereka bekerja di ladang kelapa sawit. Walaupun kanak-kanak tanpa kerakyatan dari Filipina dianggarkan lebih tinggi. Beliau tidak menafikan bahawa kebanyakan orang yang datang ke Sabah untuk mencari kehidupan yang lebih baik tetapi masalah yang ditimbulkan oleh gelombang manusia yang tanpa izin hanya akan membawa kepada masalah. Jelas sekali, senario ini mewujudkan keadaan yang tidak adil bagi rakyat Malaysia dalam erti kata bahawa kita pembayar cukai, dan siapa yang harus membayar kos yang tinggi daripada kanak-kanak bukan warganegara bukan sahaja di sekolah masing-masing, tetapi juga dalam segi penyelenggaraan kehidupan mereka?[81]
Charles O Pang, Sabah State Legislative Assembly Members for Kamunting in Sandakan.

Jumlah yang besar telah dibelanjakan untuk penyelenggaraan kehidupan pendatang tanpa izin Filipina ini dan jumlah yang masih belum dibayar sehingga hari ini walaupun percubaan untuk mendapatkan kembali wang. Jabatan Kesihatan Negeri Sabah berkata, penyakit berjangkit dalam kalangan pendatang tanpa izin meningkat menyebabkan kepada lebih perbelanjaan, dan juga peruntukan untuk lebih banyak dana untuk menampung logistik seperti pegawai perubatan dan lain-lain.[82] Ahli Dewan Undangan Kiulu Sabah, Joniston Bangkuai menunjukkan pandangan yang sama mengenai isu itu tanpa negara. Beliau berkata;

Ia digunakan untuk menjadi bahawa mereka (pendatang tanpa izin Filipina) datang ke sini untuk mencari rezeki. Mereka datang untuk mencari pekerjaan, tetapi sekarang mereka berganda, dengan beberapa wanita mereka melahirkan seramai 10 kanak-kanak, tetapi mereka tidak dijaga.[83]
Joniston Bangkuai, Ahli Dewan Undagan Kiulu Sabah.

Pengarah Sabah National Registration Department (NRD), Ismail Ahmad telah menjelaskan bahawa pengeluaran sijil kelahiran tidak membuat kanak-kanak tanpa kerakyatan sebagai rakyat Malaysia atau rakyat Sabah sebagai sijil akan hanya digunakan bagi tujuan rekod dan pemantauan menunjukkan bahawa kanak-kanak yang dilahirkan di Sabah.[84] Selain itu, ujian DNA kini antara kaedah yang digunakan untuk memastikan hanya rakyat tulen dikeluarkan dengan sijil kelahiran Malaysia apabila mereka memohon untuk pendaftaran lewat kelahiran.[85] Selepas beberapa perincangan, Kabinet Malaysia kemudian memutuskan untuk memberikan hanya dokumen kelahiran khas bukan sijil kelahiran sebagai telah diumumkan oleh Perdana Menteri Malaysia, Najib Razak.[86][87]

Pertubuhan Pasokmomogun Kadazandusun Murut Bersatu (UPKO) akan membentangkan penyelesaian yang dicadangkan mereka dalam masalah selepas mereka telah memperoleh laporan Suruhanjaya Siasatan Diraja yang penuh, antara cadangan utama adalah untuk memanggil semula dan mengeluarkan semula semua kad pengenalan rakyat Sabah.[88] Lain-lain ahli politik bekas telah meminta kerajaan persekutuan untuk menyiasat tindakan beberapa individu mengakui bahawa mereka darah diraja Kesultanan Sulu dan telah berbincang banyak gelaran Datuk kepada orang Sabah tempatan dan kepada mereka dari semenanjung hingga kini, sambil menambah tindakan itu tidak sepatutnya berlaku di sini sebagai tebusan 2013 yang berlaku apabila pasangan dari Filipina telah datang ke negeri ini untuk berjumpa semua orang Suluk di sini. Apabila mereka telah diminta untuk apa tujuan lawatan mereka, mereka hanya berkata di Sabah, terdapat kira-kira 1.5 juta Suluk dan mereka mahu berbincang dengan pihak berkuasa yang berkenaan untuk menjaga rakyat mereka. Tetapi selepas mereka kembali ke Filipina, tiba-tiba kejadian tahun 2013 itu berlaku. Mereka itulah orang-orang yang mengatakan Tanduo milik kepada Sultan Sulu. Bekas ahli politik juga menambah bahawa selepas kejadian itu, terdapat insiden yang kerap seperti penculikan dan pembunuhan seorang pegawai pelancongan dan polis.[89]

Kebanyakan pemimpin Pertubuhan Kebangsaan Melayu Bersatu (UMNO) Sabah telah menyambut baik langkah-langkah drastik yang diumumkan oleh Ketua Menteri Sabah kini Musa Aman untuk menangani masalah yang ditimbulkan oleh pendatang tanpa izin.[90] Walau bagaimanapun, ahli parlimen persekutuan bekas parti parti UPKO, Wilfred Bumburing mengingatkan ahli Barisan Nasional (BN) tidak boleh mengambil kredit untuk penubuhan Suruhanjaya Siasatan Diraja (RCI) kerana ia hanya ditubuhkan selepas banyak tekanan daripada orang-orang Sabah.[91] Manakala Parti Bersatu Sabah (PBS) berkata Kerajaan Filipina menjadi kesalahan bagi kesengsaraan warga di Sabah, ini sebagai tindak balas kepada ucapan oleh Duta Filipina ke Malaysia, J. Eduardo Malaya yang menegaskan bahawa pendatang kanak-kanak Filipina di Malaysia berhak pendidikan formal. Walaupun beliau menyokong cadangan itu, pihak Setiausaha Agung Johnny Mositun mengingatkan:[92]

Bilangan rakyat Filipina di Sabah, undang-undang atau menyalahi undang-undang, adalah besar tetapi apa yang Manila telah lakukan, atau sedang lakukan, untuk lihat pendidikan mereka? Ia merupakan keengganan Manila untuk menubuhkan sebuah Pejabat Konsular di Sabah yang telah membuat hidup sukar bagi beratus-ratus ribu rakyat Filipina di negeri ini dan Malaysia terpaksa menanggung kosnya. Hampir separuh daripada pesakit yang menggunakan hospital Sabah kebanyakannya rakyat Filipina. Bagi bahagian yang lebih baik daripada empat dekad, rakyat Filipina di Sabah – pelarian, pekerja asing dan pendatang tanpa izin – semuanya telah menafikan apa-apa perkhidmatan atau bantuan yang besar daripada kerajaan Filipina. Mereka bertahan hanya kerana Kerajaan Malaysia mematuhi dengan ketat kepada norma-norma dan piawaian undang-undang dan hak asasi manusia antarabangsa. Kami memberi mereka pekerjaan, mereka memanfaatkan segala kemudahan sivik kami, dan kini ia tersirat yang kita perlu mendidik anak-anak mereka, juga. Apa seterusnya?[92]
Johnny Mositun, United Sabah Party (PBS) Secretary General.

Pemimpin Sabah yang lain seperti Darell Leiking bersetuju dan mengingatkan kerajaan Filipina untuk mencontohi pelan Kerajaan Indonesia dengan menubuhkan konsulat di Sabah untuk menjaga rakyat mereka dan menubuhkan sekolah untuk anak-anak mereka. Pada satu kenyataan, beliau berkata:[93]

Kerajaan Filipina harus menerima hakikat bahawa Sabah merupakan sebuah negara yang berdaulat dan bahawa ia perlu menubuhkan konsulat di negeri ini demi kebaikan rakyatnya. Pendatang Filipina mesti mendaftar untuk membolehkan mereka mempunyai peluang yang lebih baik di Sabah, mempunyai kehidupan dan pekerjaan yang betul kerana ia adalah tidak adil untuk mengenakan masalah Filipina kepada Sabah atau kerajaan Malaysia semata-mata kerana kerajaan Filipina tidak mahu mengambil tanggungjawab untuk rakyat sendiri.[93]
Darell Leiking, ahli pembangkang (PKR).

Lihat juga[sunting | sunting sumber]

Rujukan[sunting | sunting sumber]

  1. ^ a b c CAPTAIN THE HON. HENRY KEPPEL, R.N. (1846). THE EXPEDITION TO BORNEO OF H.M.S. DIDO FOR THE SUPPRESSION OF PIRACY (dalam bahasa Inggeris). m/s. 214–. 
  2. ^ Oxford Business Group. The Report: Sabah 2011 (dalam bahasa Inggeris). Oxford Business Group. m/s. 12–. ISBN 978-1-907065-36-1. 
  3. ^ "Nur Misuari to be repatriated to stand trial" (dalam bahasa Inggeris). Australian Broadcasting Corporation. 20 Disember 2001. Diarkibkan daripada yang asal pada 5 Julai 2014. Dicapai 8 Julai 2014. 
  4. ^ Vanar, Muguntan (29 Jun 2013). "Lahad Datu: Ops Daulat officially ends today" (dalam bahasa Inggeris). The Star. Dicapai 11 Oktober 2013. 
  5. ^ "ESSCOM will continue to hold programmes on security within ESSZONE". The New Sabah Times. 22 Oktober 2013. Diarkibkan daripada yang asal pada 29 Jun 2014. Dicapai 26 Oktober 2013. 
  6. ^ Jaymalin, Mayen (25 Mac 2014). "Over 26,000 Filipino illegal migrants return from Sabah". The Philippine Star. ABS-CBN News. Dicapai 5 November 2014. 
  7. ^ a b Gindol, Kanul (31 Mei 2014). "'Localised' illegal immigrants helping 'foreign' relatives in Sabah". The Ant Daily. Dicapai 5 November 2014. 
  8. ^ Ranjit Singh (1984). Brunei, 1839–1983: the problems of political survival. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-582571-8. 
  9. ^ Steven Runciman (3 Februari 2011). The White Rajah: A History of Sarawak from 1841 to 1946. Cambridge University Press. m/s. 116–. ISBN 978-0-521-12899-5. 
  10. ^ Nicholas Tarling (17 Jun 2013). Southeast Asia and the Great Powers. Routledge. m/s. 58–. ISBN 978-1-135-22941-2. 
  11. ^ a b Marcel Burger (23 Januari 2015). "Brunei gives four Black Hawks as present to Malaysia". AIRheads. Dicapai 24 Januari 2015. 
  12. ^ a b Ubac, Michael Lim (7 Mac 2013). "Aquino: I won't allow Sulu sultan to drag PH into war with Malaysia". The Philippine Daily Inquirer. Diarkibkan daripada yang asal pada 24 Julai 2014. Dicapai 5 November 2014. President Aquino said in a statement, ‘I appeal to you (Jamalul Kiram III) — we should be really clear on this — this incident is wrong. If this is wrong, why should we (the government) lend support to this? We should support what is right… which will lead us to brighter prospects; the wrong option will only bring us ruin. That's it, that's my simple message.’ He also added ‘Let's not forget: What they (the Jamalul Kiram III faction) are pushing for is their right as so-called heirs of the sultan of Sulu. It's not yet clear if their rights have been transferred to the Philippines. But we (the Philippines citizens and our nation) will all be affected by their conflict (with Malaysia).’ 
  13. ^ "Sandakan Heritage Trail". etawau. 3 April 2014. Dicapai 7 November 2014. William Pryer was the founder of modern Sandakan in 1879. He cleared the bay of pirates and took the first steps to eliminate slavery which was rampant at the time. 
  14. ^ a b c d e Greg Poulgrain (1998). The Genesis of Konfrontasi: Malaysia, Brunei, Indonesia, 1945–1965. C. Hurst & Co. Publishers. m/s. 177–. ISBN 978-1-85065-513-8. 
  15. ^ "Sabah kidnaps work of Muktadil brothers: Cops". Daily Express. 24 August 2014. Dicapai 5 November 2014. 
  16. ^ Teoh El Sen (14 March 2013). "MNLF supports Sulu claim, says Nur Misuari faction". Astro Awani. Diarkibkan daripada yang asal pada 5 July 2014. Dicapai 5 November 2014. 
  17. ^ "Nur Misuari involved, says Zahid". Bernama. MySinChew English. 16 July 2014. Diarkibkan daripada yang asal pada 16 July 2014. Dicapai 5 November 2014. 
  18. ^ a b Rashvinjeet S. Bedi (27 Januari 2015). "Self-styled Sulu Sultan names Phugdal to be Raja Muda". The Star. Dicapai 27 Januari 2015. 
  19. ^ a b Ian Pfennigwerth (2008). Tiger Territory: The Untold Story of the Royal Australian Navy in Southeast Asia from 1948 to 1971. Rosenberg. m/s. 69–. ISBN 978-1-877058-65-3. 
  20. ^ a b New Zealand. Registrar-General's Office; New Zealand. Census and Statistics Dept; New Zealand. Dept. of Statistics (1957). New Zealand official yearbook. Dept. of Statistics.  Parameter |coauthors= tidak diketahui diabaikan (guna |author=) (bantuan)
  21. ^ New Zealand. Dept. of External Affairs (1963). External Affairs Review. 
  22. ^ Vanar, Muguntan (22 February 2013). "Lahad Datu Standoff: Philippines naval ships in Tawi-Tawi waters to help stabilise situation". The Star. Dicapai 5 November 2014. 
  23. ^ PK Katharason; Muguntan Vanar; Ruben Sario; Stephanie Lee; Philip Golingai (22 Jun 2014). "Muktadir kin – mastermind behind kidnaps?". The Star. Dicapai 5 November 2014. 
  24. ^ a b c Vic Hurley (1 October 2010). Swish of the Kris, the Story of the Moros, Authorized and Enhanced Edition. Cerberus Books. m/s. 203–. ISBN 978-0-615-38242-5. 
  25. ^ Chris Bellamy (14 April 2011). The Gurkhas: Special Force. Hodder & Stoughton. m/s. 217–. ISBN 978-1-84854-515-1. 
  26. ^ Great Britain. Colonial Office (1961). Colony of North Borneo: Annual Report. H.M. Stationery Office. 
  27. ^ Abigail C. Kwok (10 April 2013). "Sulu Governor: No MNLF rescue mission for Filipinos in Sabah". Inter Aksyon. Dicapai 8 November 2014. 
  28. ^ a b c d "Major incidences of Sabah cross-border crimes". The Star. Dicapai 6 November 2014. 
  29. ^ a b c d e f Stefan Eklöf (1 January 2006). Pirates in Paradise: A Modern History of Southeast Asia's Maritime Marauders. NIAS Press. m/s. 38–. ISBN 978-87-91114-37-3. 
  30. ^ a b c d e f Kronologi pencerobohon Lahad Datu (video) (dalam bahasa Malay). Astro Awani. 15 February 2014. Peristiwa berlaku di 1:20. Dicapai 5 November 2014. 
  31. ^ a b "Malaysian cop killed, another kidnapped in Sabah". One News. Television New Zealand. 13 July 2014. Dicapai 5 November 2014. 
  32. ^ a b "Extremists threaten to kill Malaysian hostage". Gulf Times. 30 September 2014. Dicapai 7 November 2014. 
  33. ^ a b "Abu Sayyaf frees Malaysian hostage in Philippines despite massive military campaign". Mindanao Examiner. 10 December 2014. Dicapai 11 December 2014. 
  34. ^ a b c d e Ramli Dollah (9 Disember 2004). "Lanun atau Mundu di Sabah" (PDF). Universiti Malaya. m/s. 176, 178 and 180 (6, 8 and 10). Dicapai 5 November 2014. 
  35. ^ a b c d e f Masayuki Doi (30 October 1985). "Filipino pirates wreak havoc in a Malaysian island paradise". The Sydney Morning Herald. Dicapai 5 November 2014. 
  36. ^ "Lahad Datu Recalls Its Blackest Monday". New Straits Times. 24 September 1987. Dicapai 5 November 2014. 
  37. ^ Muguntan Vanar (5 November 2014). "Sabah police chief: Penampang robbers were Sulu militants". The Star. Dicapai 5 November 2014. 
  38. ^ Charles Ramendran (26 October 2014). "Intruder shot dead in boat off Semporna". The Sun. Dicapai 5 November 2014. 
  39. ^ "Alleged Pinoy intruder shot at PHL-Malaysian border —report". GMA News. 5 September 2014. Dicapai 5 November 2014. 
  40. ^ "Abu Sayyaf behind Taiwanese man's murder, wife's kidnapping, police say". Taipei Times. 17 November 2013. Dicapai 5 November 2014. 
  41. ^ a b c Eric Tagliacozzo (2007). Secret Trades, Porous Borders: Smuggling and States Along a Southeast Asian Frontier, 1865–1915. NUS Press. m/s. 115–. ISBN 978-9971-69-385-5. 
  42. ^ David Joel Steinberg (1 Januari 2000). The Philippines: A Singular and a Plural Place. Basic Books. m/s. 91–. ISBN 0-8133-3755-0. 
  43. ^ James Francis Warren (2007). The Sulu Zone, 1768–1898: The Dynamics of External Trade, Slavery, and Ethnicity in the Transformation of a Southeast Asian Maritime State. NUS Press. m/s. 147–. ISBN 978-9971-69-386-2. 
  44. ^ George MacDonald Fraser (7 Mei 2013). Flashman's Lady. Penguin Group US. m/s. 254–. ISBN 978-1-101-63386-1. 
  45. ^ a b c d e Sina Frank (Mei 2006). "Project Mahathir: 'Extraordinary' Population Growth in Sabah (The History of Illegal Immigration to Sabah)" (PDF). Im Fokus. German Institute of Global and Area Studies. m/s. 72 and 73 / 2 and 3. Dicapai 6 November 2014. 
  46. ^ Kamal Sadiq (2 December 2008). Paper Citizens: How Illegal Immigrants Acquire Citizenship in Developing Countries. Oxford University Press. m/s. 47–. ISBN 978-0-19-970780-5. 
  47. ^ Examiner. L.O. Ty. 1979. 
  48. ^ "Deal sealed but to most Filipinos, Malaysia is home". The Star. 9 October 2012. Dicapai 16 December 2014. 
  49. ^ "Uncertainty at Sabah's Kinarut settlement". The Star/Asia News Network. The Brunei Times. 7 December 2014. Dicapai 16 December 2014. 
  50. ^ Paul Mu (7 Disember 2014). "Berjaya govt let 73,000 refugees into Sabah". New Sabah Times. Dicapai 16 Disember 2014. 
  51. ^ "RCI: Job opportunities attract illegal immigrants to Sabah". New Straits Times. 3 Disember 2014. Dicapai 3 Disember 2014. 
  52. ^ "Illegals: Graft, illegal issuance of ICs, councils blamed". Daily Express. 24 Jun 2014. Diarkibkan daripada yang asal pada 29 Jun 2014. Dicapai 6 November 2014. 
  53. ^ "Heirs of Sultan of Sulu pursue Sabah claim on their own". Philippine Daily Inquirer. 16 February 2013. Dicapai 5 November 2014. 
  54. ^ Mike Frialde (23 Februari 2013). "Sultanate of Sulu wants Sabah returned to Phl". The Philippine Star. Dicapai 5 November 2014. 
  55. ^ "Kronologi pencerobohon Lahad Datu". Astro Awani. 15 Februari 2014. Dicapai 5 November 2014. 
  56. ^ "Dakwaan anggota tentera terbunuh hanya taktik musuh – Panglima Tentera Darat". Astro Awani. 12 Ogos 2013. Dicapai 5 November 2014. 
  57. ^ a b Pinghui, Zhuang (31 Mei 2014). "Chinese tourist kidnapped in Malaysia is rescued by security forces". South China Morning Post. Dicapai 24 Jun 2014. 
  58. ^ Zolkepli, Farik (11 Januari 2014). "Another Sabah intrusion warded off". The Star (Malaysia). Dicapai 24 Jun 2014. 
  59. ^ Lee, Stephanie (10 Julai 2014). "Filipino gunmen free kidnapped Chinese fish farm manager". The Star (Malaysia). Dicapai 29 July 2014. 
  60. ^ Vanar, Muguntan (16 Jun 2014). "Kunak kidnap: Filipino gunmen kidnap fish breeder, worker in Sabah east coast". The Star (Malaysia). Dicapai 29 Julai 2014. 
  61. ^ Vanar, Muguntan (13 Julai 2014). "Mabul attack: Massive hunt for gunmen after cop killed, another feared kidnapped during shootout". The Star (Malaysia). Dicapai 29 Julai 2014. 
  62. ^ "Filipino pirates shoot Vietnamese fishermen off Malay coast". Thanh Nien News. 17 Oktober 2014. Dicapai 5 November 2014. 
  63. ^ "Vietnamese vessel attacked in Malaysia". Hanoi Times. 17 Oktober 2014. Dicapai 5 November 2014. 
  64. ^ "Armed group fails to kidnap cage-fish farmer in Semporna". The Borneo Post. 8 July 2014. Dicapai 5 November 2014. 
  65. ^ Borneo. Ediz. Inglese. Lonely Planet. 2008. m/s. 26–. ISBN 978-1-74059-105-8. 
  66. ^ Roy Goh (13 Oktober 2014). "More assets to enhance security in Sabah". New Straits Times. Dicapai 7 November 2014. 
  67. ^ "Curfew for Sabah's east coast after spate of kidnappings". The Straits Times. 17 Julai 2014. Dicapai 6 November 2014. 
  68. ^ "Sabah security officials to assess threat on tiny settlements". The Star/Asia News Network. asiaone. 19 Ogos 2014. Diarkibkan daripada yang asal pada 22 Ogos 2014. Dicapai 6 November 2014. 
  69. ^ "Harris: Shift RMAF base to Tawau, not Labuan". Daily Express. 3 November 2014. Diarkibkan daripada yang asal pada 7 November 2014. Dicapai 7 November 2014. 
  70. ^ "Sabah's Safety Concern Should Be For Whole State – Liow". Bernama. 15 Julai 2014. Diarkibkan daripada yang asal pada 17 Julai 2014. Dicapai 6 November 2014. 
  71. ^ "Sabah unsafe if water villages not demolished: Dr M". Daily Express. 17 Julai 2014. Diarkibkan daripada yang asal pada 17 July 2014. Dicapai 6 November 2014. 
  72. ^ "Shut Kinarut Refugee Camp, says Rosnah". New Sabah Times. Dicapai 6 November 2014. 
  73. ^ "Moro refugees, immigrants in Sabah should return, develop homeland — Kurup". Bernama. The Borneo Post. 21 January 2013. Dicapai 8 November 2014. 
  74. ^ "Closure of Filipino refugee camps in Malaysia sought". GMA Network. 19 April 2007. Diarkibkan daripada asal pada 29 March 2014. Dicapai 6 November 2014. 
  75. ^ Yong Teck Lee (2 February 2002). "SCRAP FERRY SERVICES: YONG". Sabah.org.my. Diarkibkan daripada asal pada 29 March 2014. Dicapai 6 November 2014. 
  76. ^ Jennifer Gomez (29 Oktober 2014). "Zahid looks to tribunal for answer to Sabah's stateless children". The Malaysian Insider. Dicapai 8 November 2014. 
  77. ^ "Sabah leaders seeing red over issuance of birth certs to stateless children". The Rakyat Post. 31 Oktober 2014. Dicapai 8 November 2014. 
  78. ^ "Future generations to bear consequences of foolish 'humane' decision, says PKR lawmaker". The Rakyat Post. 31 October 2014. Dicapai 8 November 2014. 
  79. ^ "'Issuing BCs to stateless kids only worsens illegals problem in Sabah'". The Rakyat Post. 3 November 2014. Dicapai 8 November 2014. 
  80. ^ Michael Teh (2 November 2014). "Jeffrey calls for different birth cert for foreign children". New Sabah Times. Dicapai 8 November 2014. 
  81. ^ "Charles: Sistem pendidikan terbeban jika anak tanpa kerakyatan diberi sijil lahir" (dalam bahasa Malay). New Sabah Times. 6 November 2014. Dicapai 8 November 2014. 
  82. ^ "RCI: Large amount spent on food, education, healthcare of illegal immigrants". New Straits Times. 3 Disember 2014. Dicapai 3 Disember 2014. 
  83. ^ Julia Chan (10 November 2014). "Illegal immigrants, crime shattering peace in Sabah's villages, state reps say". The Malay Mail. Dicapai 11 November 2014. 
  84. ^ Avila Geraldine (4 November 2014). "Birth certificates issued to Sabah born foreign children do not make them Malaysians". New Straits Times. Dicapai 8 November 2014. 
  85. ^ Ruben Sario (6 November 2014). "DNA tests to help certify genuine Malaysians in late birth registrations". The Star. Dicapai 8 November 2014. 
  86. ^ Ruben Sario; Stephanie Lee (16 November 2014). "Najib: Children of stateless individuals born in Sabah to get special birth document". The Star. Dicapai 17 November 2014. 
  87. ^ Stephanie Lee (17 November 2014). "Najib: Form is visually different from certificate". The Star. Dicapai 17 November 2014. 
  88. ^ "RCI: UPKO to propose solutions on influx of illegal immigrants". New Straits Times. 3 Disember 2014. Dicapai 3 Disember 2014. 
  89. ^ "'Stop people receiving Sulu Sultan awards'". Daily Express. 7 November 2014. Diarkibkan daripada yang asal pada 7 November 2014. Dicapai 7 November 2014. 
  90. ^ "Leaders laud new measures on illegals". Daily Express. 14 Disember 2014. Dicapai 15 Disember 2014. 
  91. ^ "RCI only after much pressure from the people: Bumburing". Daily Express. 14 Disember 2014. Dicapai 15 Didember 2014.  Check date values in: |access-date= (bantuan)
  92. ^ a b "Manila to blame, says PBS". Daily Express. 15 Disember 2014. Dicapai 15 Disember 2014. 
  93. ^ a b "Emulate Indonesian govt in taking care of citizens in Sabah, Philippine leaders told". The Rakyat Post. 16 Disember 2014. Dicapai 16 Disember 2014. 

Nota[sunting | sunting sumber]

Templat:Serangan penting yang melibatkan orang Moro Templat:Pengganasan di Malaysia